تهدیدات علیه امنیت زیست‌محیطی با تأکید بر تهدید بیوتروریسمی (3)

فناوری زیستی و دستکاری ژنتیکی

در حال حاضر، به کمک فناوری زیستی با دستکاری در ژن‌های حیوانات و گیاهان، محصولاتی به بازار عرضه می‌شود. در بخش مربوط به گیاهان، انواع میوه‌ها (تراریخته) و غلّات اصلاح‌شده (ظاهراً مقاوم به بیماری‌ها) از این دسته هستند. ابعاد تهدید زیست‌محیطی این گونه‌های جدید، هنوز به درستی مشخّص نیست؛ امّا در بخش میکروارگانیسم‌ها، آنچه مشخّص است، این است که عوامل زیستی، به هر دو شکل عادی و اصلاح‌شده، قابلیّت استفاده در تروریسم را دارند. در زیر، برای روشن شدن زمینه‌های تهدید علیه مؤلّفه‌های محیط زیست، به دو نمونه از قابلیّت‌هایی که فناوری زیستی آن را در زمینة دستکاری ژنتیکی در موجودات زنده فراهم کرده است، اشاره می‌کنیم:

الف) دستکاری میکروارگانیسم‌ها:

در حالت عادی، عوامل زیستی ذرّه‌بینی مثل باکتری‌ها، قارچ‌ها، ویروس‌ها و... می‌توانند محیط‌زیست را مورد حمله قرار دهند و قابل استفاده در تروریسم (بیوتروریسم) هستند؛ امّا به کمک فناوری زیستی، برای تأثیر بیشتر در محیط‌زیست، علاوه بر استفاده از عوامل زیستی موجود، به دستکاری ژنتیکی میکروارگانیسم‌ها اقدام می‌شود. در این روش، میکروارگانیسم‌ها با قدرت بیماری‌زایی بالاتر و مقاوم به داروها، به وجود می‌آیند (عامل سرماخوردگی‌های جدید، از جمله آنفولانزاهای مرغی، خوکی، بزی و... را می‌توان متفاوت از آنفولانزای مرسوم دانست). این شکل از دستکاری و زمینه‌های آن در تروریسم (بیوتروریسم میکروارگانیسمی) شناخته شده است، هرچند اطّلاعات کمی در مورد تغییر انواع جدید در دست می‌باشد؛ ولی لازم است در اینجا، به نوع دومی از دستکاری اشاره کنیم که هنوز کاربردها و ابعاد ناشناخته‌ای در اثرگذاری بر محیط زیست دارد.

ب) دستکاری ماکروارگانیسم‌ها:

دانشمندان علم فناوری زیستی، یک شرکت کانادایی، استرالیایی به نام «بیوجنیکا» به کمک مهندسی ژنتیک، موفّق به خلق موجودی زنده شبیه به جنین انسان به نام جنپت شده‌اند. جنپت یک پستاندار عقیم شده است با ترکیبی از ژن‌های خرگوش، شامپانزه.

دو مدل با طول یک یا سه سال به بازار عرضه شده است. این موجود زنده حرکات محدودی مانند یک نوزاد داشته و به غذای کمی احتیاج دارد. قدّ آن حدود 20سانتی‌متر و قطرش 7سانتی‌متر است و جثّه‌اش از این بزرگ‌تر نمی‌شود. کاملاً درد را احساس می‌کند، ولی نمی‌تواند اصوات بلند تولید کند. بعد از خروج از جعبه با یک شوکّ الکتریکی ظرف مدّت 20 دقیقه بیدار شده و می‌تواند صاحب خود را بشناسد.1 جنپت نمونه‌ای از تلاش دستکاری ژنتیکی برای تولید جانداران ماکروارگانیسمی است. هنوز آثار سوء ماکروارگانیسم‌های دستکاری ژنتیکی شده، برای محیط‌زیست یا زمینه‌های احتمالی سوء استفاده از آنها در تروریسم (بیوتروریسم ماکروارگانیسمی) مشخّص نیست.

بیوتروریسم

در بیوتروریسم، از عوامل زیستی سوء استفاده می شود. منظور از عوامل زیستی، موجودات میکروسکوپی زنده‌ای، نظیر باکتری، ویروس و... هستند که شرایط زندگی آنها و موادّی که ترشّح می‌کنند، ممکن است موجب بیماری یا حتّی مرگ انسان، حیوان و گیاه گردد.2 برای بیوتروریسم، تعاریف مختلفی ذکر شده است:

- بیوتروریسم عبارت است از استفاده یا تهدید استفاده از عوامل زیستی برای انگیزه‌های سیاسی، مذهبی، اکولوژیک و اجتماعی فردی یا گروهی. اهداف ایدئولوژیک برای ایجاد ترس و وحشت یا منتشر کردن بیماری‌ها یا کشتن افراد از دیگر موارد قابل ذکر است؛3

- بیوتروریسم، عبارت است از سوء استفاده از عوامل میکروبی یا فرآورده‌های آنها یا به عبارت جامع‌تر، استفاده از عوامل بیولوژیک، به منظور ارعاب یا هلاکت انسان‌ها و نابودی دام‌ها یا گیاهان؛4

- بیوتروریسم عبارت است از ایجاد ترس با وسیله‌ای که به منظور انتشار عمدی ارگانیسم‌های مولّد بیماری یا فرآورده‌های آنها، توسّط غذا، آب، حشرات ناقل یا به صورت افشانه، به کار برده می‌شود.5

محیط انتشار عوامل بیوتروریستی، هوا، آب، خاک، غذا، گیاهان و... است که همة آنها به محیط‌زیست ما مربوط هستند؛ همچنین عوامل زیستی قابلیت استفاده در تخریب تجهیزات و تأسیسات نیز دارند. با استفاده از تعاریف بالا، در مجموع می‌توان بیوتروریسم را پدیده‌ای دانست که فرد، گروه یا دولت‌ها، با انگیزه‌های مختلف به صورت آشکار یا نهان و به صورت هدفمند با سوءاستفاده از عوامل زیستی یا فرآورده‌های آنها و با ابزارهای مختلف، به ایجاد ترس و وحشت و ارعاب یا هلاکت موجودات زنده (انسان، حیوان یا گیاه) یا تخریب و آسیب رساندن به تجهیزات و تأسیسات هدف، می‌پردازند.

اجتماعی شدن بیوتروریسم

امروزه به دلیل آنکه سیاست مقوله‌ای اجتماعی شده است، تروریست‌ها دیگر لزوماً قربانیان و موضوع عملیات خود را از میان زمامداران و سیاست‌مداران انتخاب نمی‌کنند؛ بلکه می‌توانند با تمرکز بر عرصه‌های عمومی (مثل امنیت زیست‌محیطی) به ارعاب و اعمال فشار بپردازند تا از این طریق، به اهداف خود برسند. تروریسم، به دلیل به همراه داشتن چنین قابلیتی، پتانسیل اجتماعی شدن دارد. این اجتماعی شدن از سوی پیشرفت‌های تکنولوژی حمایت می‌شود. در این میان، آلوده کردن دام‌ها به تب برفکی، شیوع سارس، جنون گاوی، انواع HNها و... که مردم بی‌پناه را هدف قرار می‌دهد، نمونه‌هایی از اجتماعی شدن بیوتروریسم، به عنوان شکلی از تروریسم است.

تروریسم نوین (مثل بیوتروریسم، شیمیوتروریسم، نوکلئوتروریسم) بیش از پیش، مستعدّ به کارگیری عوامل، با تخریب وسیع در اجتماع است؛ البتّه نه تنها بیوتروریسم، شیمیوتروریسم نیز، قابلیت اجتماعی شدن دارد؛ به عنوان مثال، تروریست‌هایی که حملة سال 1996م. را در «توکیو» انجام دادند، (فرقة آنوم)، هدف مناسبی (قطار زیرزمینی) را برگزیدند که در آن، جمع کثیری از مردم گردآمده بودند و کپسول‌های شیمیایی می‌توانست قربانیان بسیاری بر جای بگذارد.

هرچند عامل‌های میکروبی به مراتب خطرناک‌ترند؛ زیرا می‌توانند جان صدهاهزار نفری را بگیرند، امّا موادّ شیمیایی نیز می‌توانند هزاران نفر را نابود کنند.6 در شیمیوتروریسم، استفاده از موادّ شیمیایی سمّی مثل آرسنیک، کادمیم، جیوه و سرب، در سدها و چاه‌های آب‌های آشامیدنی که به مقدار کم نیز برای انسان‌ها مضر هستند، می‌تواند به دلیل تعامل انسان با محیط، انسان‌ها را به شدّت تحت تأثیر قرار دهد.

برخلاف بیشتر عوامل شیمیایی، تشعشع رادیواکتیو، نمی‌تواند دیده، چشیده و استشمام شود؛ بنابراین در حملات نوکلئوتروریسمی به محیط‌زیست، امکان به‌کارگیری وسایل مختلف وجود دارد؛ به عنوان نمونه، امکان استفاده از موادّ هسته‌ای (رادیواکتیو) که از طریق آب (رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، سده یا چاه‌های آب شهری) ، هوا (پاشش به وسیلة هواپیمای با سرنشین و بدون سرنشین، دستی و به صورت افشانه در مکان‌های عمومی و کشت‌زارها) یا خاک (زمین‌های کشاورزی) وارد گیاهان، حیوانات و در نتیجه وارد بدن انسان‌ها شده و سبب ایجاد انواع بیماری‌ها، از جمله سرطان (که در حال حاضر، در بالای جدول علّت مرگ و میر ایرانیان قرار گرفته است) شود. استفاده از چند گرم عنصر رادیواکتیو یا پسماندهای واکنش‌های هسته‌ای در یک پارک تفریحی، می‌تواند تا سال‌ها افرادی را که از شعاع چندده متری پارک عبور می‌کنند، به طور خاموش آلوده سازد؛ مگر اینکه سیستم‌های تابش‌سنج در نقاط مختلف، از جمله مکان‌های عمومی به کارگرفته شود تا چنین حملات نوکلئوتروریسمی را کشف نماید. در تکمیل مباحث بالا، می‌توان اضافه نمود که تروریسم نوین با به‌کارگیری تکنولوژی، قابلیت اجتماعی شدن را پیدا کرده است و در بحث خاصّ ما در این مقاله؛ یعنی بیوتروریسم با پیشرفت فناوری زیستی در بستر تکنولوژی اطّلاعات و با به‌وجود آمدن اماکن عمومی، توانایی کاربرد در اجتماع را به دست آورده است.

آمریکایی‌ها می‌گویند شیوع عفونت سیاه‌زخم، پس از حوادث 11سپتامبر 2001م. نشان داد که نحوة دفاع ما در برابر اقدامات بیوتروریستی، بسیار ضعیف بوده و باید بهبود یابد. احتمالاً دلیل عمدة عدم توانایی ما برای مقابله با سلاح‌های زیستی، آشنا نبودن با نحوة بروز بیماری‌های عفونی، راه‌های تشخیص و همچنین درمان آنها است.7 در میان ابزارهای موجود برای تروریست‌های بین‌المللی، احتمالاً عوامل زیستی بسیار مخفیانه و از لحاظ احساسی، مخرّب هستند. تولید پاتوژن‌های (میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا) مناسب در مقیاس مورد نیاز برای بیوتروریست نسبتاً آسان بوده و نیازمند امکانات خیلی پیچیده‌ای نیست. برخی از عوامل بیوتروریسم در بازار بین‌المللی قاچاق تسلیحات در دسترس هستند. پس از فروپاشی «جماهیر شوروی» تقریباً می‌شد هر نوع سلاحی را از زرّادخانه‌های این کشور خریداری نمود. علاوه بر این، نقل و انتقال عوامل زیستی از طریق مرزها به راحتی امکان‌پذیر است؛ زیرا سامانه‌های بازرسی و نیز کارمندان گمرک قادر نیستند تا مقادیر کم موادّ زیستی را که به خوبی جاسازی شده‌اند، شناسایی کنند. یک حملة بیوتروریستی ممکن است دارای هزاران نفر تلفات باشد، ولی حتّی تلفات بسیار کم، مثل «آنتراکس» در «آمریکا»، نیز می‌تواند فشار اجتماعی مخرّب و تأثیرات روانی طولانی مدّت را به بار آورد.8

اصل تعادل در محیط زیست

وجود یک وضعیت توزیع متناسب در محیط زیست، یکی از نکات مهم و قابل توجّه در مورد امنیت محیط‌زیست است که وضعیت دارای تعادل، اغلب با چرخه‌های طبیعی به وجود می‌آید؛ مثلاً با چرخش آب، آب موجود در طبیعت، به نسبت تقریباً ثابتی در میان دریاها، رودخانه‌ها، دریاچه‌ها، سفره‌های زیرزمینی، یخچال‌های طبیعی و دیگر منابع، توزیع متناسب می‌شود9 یا تعداد گونه‌های گیاهی و جانوری در یک ناحیة زیستی، توسط مجموعه رویدادهای به‌هم پیوسته‌ای که به یک تغییر طبیعی (فرآیند طبیعی) می‌انجامند، در یک وضعیت تعادل قرار می‌گیرند؛ مثلاً افزودن موادّی به رودخانه‌ها، سبب رشد بیش از حدّ برخی از گیاهان می‌شود که برای آبزیان، زیان‌آور است و موجب پیری زودرس برای دریاچه‌ها و به ویژه دریاچه‌های مصنوعی می‌گردد.10

تروریست‌ها (به‌ویژه در بیوتروریسم دولتی) روی محیط‌زیست کشور، هدف تمرکز با مطالعه و شناخت این فرآیند و دستکاری در آنها، قادرند این اصل را مخدوش نمایند؛ به عنوان مثال با افزودن یک گونة زیستی جدید (غیربومی) به یک محیط، تعادل آن را به هم بزنند، حتّی انتقال جانوران به سرزمین‌های بیگانه پیامدهای وخیمی دارد. کارشناسان می‌گویند انتقال جانوران به محیط‌های دور از زیستگاه طبیعی آنها، فقط باعث نابودی نسل حیواناتی که شکار آنها هستند، نمی‌شود؛ بلکه پیامدهای منفی گسترده‌تری در محیط زیست یک منطقه دارد. تهدید «تالاب انزلی» توسط یک گونة‌زیستی بیگانه (آزولا)، متأسّفانه به واقعیت نشسته است. در این مورد، «جام جم آنلاین» نوشته است: مرگ به تالاب انزلی از همیشه نزدیک‌تر است، حالا جنگ بر سر بقای این تالاب است، پهنه‌ای آبی که مدّت‌هاست میان ماندن و رفتن سرگردان است و این اوضاع توسط آزولا سخت‌تر و پیچیده‌تر شده است. آزولا نوعی سرخس با طول حدّاکثر 5/2 سانتی‌متر است که به دلیل ایجاد پوشش ضخیم در سطح آب، جلوی تبادل اکسیژنی را گرفته و با کاهش اکسیژن محلول در آب، موجب مرگ و میر آبزیان می‌گردد، همچنین به دلیل پوشش سطح تالاب‌ها باعث اختلال در فرود پرندگان مهاجر می‌شود. اندام‌های این گیاه به دلیل تجزیه در کف تالاب‌ها، رسوب‌گذاری شدید کرده و باعث ایجاد شرایط بی‌هوازی و آلودگی زیستی می‌شود. میزان تولید آزولا در هکتار، حدود 30 تا 50 تن است که رسوب این مقادیر انبوه از آزولا باعث افزایش بیش از حدّ رسوبات در بستر تالاب و فقیر شدن این محیط از نظر شیلاتی می‌گردد.11

آنچه از دیدگاه امنیت زیست‌محیطی ( و شاید ضدّ بیوتروریستی) می‌توان مطرح کرد، این است که این گیاه بومی ایران نیست (زادگاه اوّلیة این سرخس، آمریکای شمالی است)؛ ولی در حال حاضر، وارد این تالاب شده و تکثیر پیدا کرده است و هم‌اکنون چنان تالاب انزلی را گرفتار کرده که عملاً زندگی ماهیان را فلج و ماهیگیری را دچار مشکل و ظاهر نیلگون آن را تغییر داده است.

برابر گفتة افراد بومی محل در بازدید از تالاب، قبلاً در آن ماهیگیری انجام می‌شده است. در صورتی که فکری برای این موضوع نشود، در کوتاه مدّت با حذف اشتغال و درآمد مردم، مثل ماهیگیری و گردشگری، بیکاری، مهاجرت و... رو‌برو خواهیم بود و احتمالاً در طولانی مدّت، با تشدید انباشته شدن رسوبات ناشی از آزولا، علاوه بر ماهی، سایر گونه‌های گیاهی و جانوری آب تالاب و پرندگان بومی از بین رفته و کاهش عمق آب و خشک شدن تالاب، سبب تغییرات آب و هوایی و محیط‌زیستی منطقه خواهد شد.

برای پیامدهای به‌هم خوردن تعادل محیط‌زیست، مثال‌های زیادی وجود دارد، خشک شدن دریاچة «هامون» در جنوب شرقی «ایران»، مشکلات اقتصادی و زیست‌محیطی متفاوتی را سبب شد. بروز طوفان‌های شن، ظهور بیماری‌های تنفّسی و بینایی و از بین رفتن اقتصاد بومی وابسته به این دریاچه از جمله پیامدهای خشکی این دریاچه هستند. آتش گرفتن جنگل‌ها و سوختن مناطق حفاظت‌شده، بخش دیگری از به‌هم خوردن تعادل در محیط‌زیست ایران است. «پارک ملّی گلستان» شاهد چند آتش‌سوزی وسیع بوده و در گسترده‌ترین این آتش‌سوزی‌ها (شهریور 1388) حدود دویست هکتار از جنگل‌ها و مراتع این منطقه در آتش سوخت، این پارک یکی از ذخیره‌گاه‌های محیط‌زیستی کرة زمین است. همچنین می‌توان به آتش گرفتن مراتع اطراف «جنگل‌های لویزان» در شمال «تهران»، آتش‌سوزی در جنگل‌های «زانوس» در «مازندران»، در «پارک جنگلی شوشتر» در «خوزستان»، «تالاب بین‌المللی امیرکلایه» در استان «گیلان» و در شمال شهرستان «لاهیجان» نیز اشاره کرد. طیّ سال‌های گذشته، گرد و غبار شدید در استان خوزستان، بارها زندگی شهروندان را از حالت عادی خارج کرده و در شهرهای «اهواز»، «آبادان» و سایر شهرهای آبادان، بارها باعث تعطیلی مدارس و لغو پرواز هواپیماها شد. علّت بروز این پدیده در استان خوزستان، انتقال گرد و غبار از مناطق بیابانی کشورهای مجاور، به دلیل نابودی پوشش گیاهی و همچنین پایداری وضعیت هوا، عنوان شد.12

البتّه ناگفته نماند که سوانح نیز بر به‌هم زدن تعادل محیط‌زیست مؤثّر هستند. در سال 1389 ه‍ .ش.، نشت نفت در «خلیج مکزیک» باعث فاجعة محیط‌زیستی گردید که همگی آن را به یاد داریم. در اسفند 1388 ه‍ .ش.، نشت نفت خام از لوله‌های انتقال نفت، باعث شد تا چندین کیلومتر از رودخانة «کرخه» در استان خوزستان با آلودگی شدید مواجه شود. ترکیدگی لولة نفت در شهرستان «پل‌دختر» استان «لرستان» نیز باعث ورود نفت به رودخانة «کشکان» در این استان شد. نشت نفت به «زاینده رود» نیز سبب آلوده شدن فیلترهای تصفیه‌خانة بزرگ آب و فاضلاب استان «اصفهان» شد.

در جنوب کشور، سواحل و آب‌های «خلیج فارس» با تهدیدی جدید و جدّی به نام «کشند سرخ»، رو‌برو است. پدیدة کشند سرخ بر اثر تجمّع و رشد برخی ماکروارگانیسم‌ها و موجودات تک‌سلولی رخ می‌دهد که در اثر آن، رنگ آب دریا به سرخی متمایل می‌شود. این پدیدة زیان بار با کاستن از میزان اکسیژن آب و همچنین مسموم کردن آن، باعث مرگ آبزیان بسیار می‌گردد؛ گرچه آن شکوفایی فیتوپلانکتون‌ها می‌گویند: این پدیده ابتدا در اواسط سال 1388 ه‍ .ش. مشاهده شد و سپس همچنان به پیشرفت و گسترش خود در آب‌های جنوبی

ایران ادامه داد تا جایی که بر اقتصاد ماهیگیری تأثیر گذاشت و موجب مرگ و میر ده‌ها تن ماهی شد. برخی از این میکروارگانیسم‌ها از خود سمّی ترشّح می‌کنند که باعث مسمومیت ماهیان و به واسطة آن، مسمومیت انسان نیز می‌شود.13 با توجّه به پیچیدگی خاصّ علل به‌هم خوردن تعادل محیط‌زیست، تشخیص حملة بیوتروریسم از حادثه و سانحه بسیار سخت و پیچیده است و شاید این پیچیدگی است که باعث می‌شود نگاه حملة بیوتروریسمی به برخی پدیده‌ها، کم‌رنگ گردد. جواب این سؤال که کدام رویداد، حادثه یا سانحه و کدامیک حملة بیوتروریستی است، به دلیل پیچیدگی خاص، نیاز به کار علمی و اطّلاعاتی دقیق و سپس قضاوت دارد.

پی‌نوشت‌ها: