ارکان اربعة‌فرهنگ انتظار (1)

عبّاسعلی پرچی‌زاده

«السَّلاَمُ عَلَی مُحْيِي الْمُؤْمِنِينَ وَ مُبِيرِ الْكَافِرِينَ السَّلاَمُ عَلَی مَهْدِيِّ الْأُمَمِ وَ جَامِعِ الْكَلِمِ‏ السَّلامُ عَلَی مَهْدِيِّ الْأُمَمِ، السَّلامُ عَلَی الْقَائِمِ الْمُنْتَظَرِ وَ الْعَدْلِ الْمُشْتَهَرِ، السَّلامُ عَلَی بَقِيَّةِ اللَّهِ فِي بِلادِهِ؛1

سلام بر آن امامی که موجب احیای مؤمنان و نابودی و بی‌ثمری کافران خواهد شد! سلام بر مهدی امّت! سلام بر قائم منتظَر و عدل مورد نظر! سلام بر بقیّة‌الله در هر جایی که شهر خدا خواهد بود!»

مقدّمه

انتظار فرج، یعنی عبور از اسلام تبلیغی محض و ورود به سبک زندگی منتظرانه و سبک زندگی منتظرانه، یعنی برخورداری و بهره‌مندی از تمامی برکات فرج.

محّمدبن‌فیصل از امام رضا(ع) نقل می‌کند که: از حضرت پرسیدم: فرج ما کی می‌رسد؟ فرمودند:

«ألَيسَ إنتظار الفَرَجِ‏ مِنَ‏ الفَرَج؛2‏

آیا انتظار فرج، فرج نیست؟»

این سخن حکایت از آن دارد که انتظار فرج اگر در فرهنگ مخصوص به خودش عمل شود، موجب ورود به ساحت رحمت‌های الهی می‌گردد و همان شوری را پدید می‌آورد که با ظهور حضرت پیدا می‌شود و پردة غیبت از جلوی چشم منتظر فرج، مرتفع شده و جامعه آمادة پذیرش انوار معصوم(ع) می‌گردد. امام رضا(ع) در این روایت می‌فرمایند:

«شما می‌توانید قبل از تحقّق فرج، از طریق انتظار فرج حضرت صاحب‌الأمر(ع) به آنچه باید برسید، برسید. این همان برکاتی است که انتظار فرج به دنبال دارد و اگر درست وارد آن شویم، با هیچ چیز دیگر قابل مقایسه نیست.»3

«إنتظار الفَرَجِ‏ مِنَ‏ الفَرَج»؛ یعنی نظر به آن فرج نهایی، به خودی خود، فرج خواهد بود و ما را در فضایی قرار می‌دهد که از برکات فرج بهره‌مند می‌شویم. اگر بتوان وارد فرهنگ انتظار فرج شد، آن‌وقت آن گشایش‌هایی که منتظرش هستیم، محقّق می‌شود، می‌دانیم از کدام راه باید برویم و چگونه زندگیمان را بر اساس آن انتظار، تنظیم کنیم. طبق روایتی که عرض شد، اوّلاً در مکتب تشیّع، انتظار فرجی خاص، مطرح است و امامان شیعه بر آن تأکید دارند؛ ثانیاً به قدری آن انتظار مهم است که از نوع خودِ فرج است و باید با روش و سلوک و فرهنگ خاصّی بدان دست‌یافت. در آن حالت است که در زمان غیبت ولیّ‌عصر(عج) به بهترین اعمال دست‌یافته‌ایم؛ اعمالی که رسول خدا(ص) در وصف آن فرموده‌اند:

«أفضَلُ‏ أعمالِ أُمَّتي‏ إنتِظارُ الفَرَج؛4

بهترین اعمال امّت من، انتظار فرج است»

امام رضا(ع) با توجّه به این امر می‌فرمایند:

«حالا که بهترین اعمال، انتظار فرج است، پس تلاش کن فرهنگ انتظار فرج را پیدا کنی.»

خداوند می‌فرماید:

«أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْري‏؛5

نماز را به‌پای دار برای من.» از آن طرف، در حدیث قدسی می‌فرماید:

«أنا جَلیسٌ مَن ذُکِرَنی؛6

من همنشین کسی هستم که به یاد من باشد.»

نتیجه می‌گیریم با اقامة نماز، شرایطی که خداوند همنشین انسان باشد، فراهم می‌شود؛ ولی در عمل، برای آنکه نماز ما، نمازی شود که یاد خدا در آن واقع شود، از نظر اخلاقی و عقیدتی، مقدّمات فراوانی نیاز دارد و ما باید وارد فرهنگ خاصّی شویم تا نمازمان عامل یاد خدا باشد. انتظار فرج هم به همین صورت است که نیاز به برنامه‌ریزی و فرهنگ خاصّی دارد و در آن صورت است که انتظار فرج یک نحوة فرج در زندگی فردی و اجتماعی ما پدید می‌آورد؛ آن هم مثل نتیجه‌ای که با ظهور مقدّس امام زمان(عج) حاصل می‌شود. آری. هیچ‌وقت نتیجه‌های بزرگ با کارهای سطحی به دست نمی‌آید؛ هرچند اگر فرهنگ انتظار در زندگی ما وارد شود، نتایج آن نسبت به مقدّماتش غیرقابل مقایسه است.7

امّا پرسش مهم و اساسی در اینجا، این است که فرهنگ انتظار به چه معناست؟ با توجّه به اینکه هر فرهنگی، به نوعی از اجزایی درونی و لاینفک تشکیل می‌گردد که معرّف اصلی آن فرهنگ و عامل قوام و وجه تمایز آن فرهنگ بر سایر فرهنگ‌هاست، در این صورت، اجزای درونی و لاینفکّ فرهنگ انتظار کدام است؟

فرهنگ انتظار و ارکان اربعة آن

هرچند تعریف جامع و مانع و مشترک‌الاذهانی از واژة فرهنگ تاکنون صورت نگرفته و در اختیار نیست، امّا در مجموع می‌توان گفت که فرهنگ از چهار عنصر مشخّص، یعنی عقاید، آرمان‌ها، ارزش‌ها و هنجارها تشکیل شده است که با در نظر گرفتن اجزای چهارگانة فوق، باید گفت: هنگامی‌که از فرهنگ انتظار سخن می‌گوییم، در واقع از عقیده‌ای مستحکم، مستدل، مقبول و مشترک همة مذاهب و ادیان، چه آسمانی و چه غیر آسمانی و همچنین از آرمانی فطری، جهانی، ابدی، پویا و زنده و مترقّی سخن می‌گوییم که پاسدار و مدافع کامل تحقّق ارزش‌های الهی و انسانی، مانند عدالت، صلح، امنیت، آزادی و کرامت انسانی در روی زمین برای همة بشریت است و معرّف یک الگوی هنجاری و رفتاری و یک «سبک زندگی ایمانی» اسلامی و مؤمنانه و مجاهدانه به نام سبک زندگی منتظرانه، است که از چهار رکن رکین که کاملاً متّصل و وابسته و پیوسته به یکدیگر می‌باشند؛ یعنی

1. امام‌باوری،

2. امام‌پیروی،

3. امام‌شیفتگی،

4. امام‌یاوری

تشکیل شده است؛ به گونه‌ای که تنها با تحقّق و ساری و جاری شدن این ارکان اربعه در بستر زندگانی، هم‌ فردی و هم اجتماعی شخص منتظر است که می‌توان گفت: انتظار شخص منتظر، انتظار حقیقی بوده و انسان منتظر داخل در فرهنگ خاصّ انتظار گردیده؛ به نحوی که سبک غالب و حاکم بر زندگانی وی، همان سبک زندگی منتظرانه

است.

سبک زندگانی منتظرانه

هنگامی‌که می‌گوییم سبک زندگی کسی منتظرانه است؛ یعنی چنین فردی از تمامی برکات انتظار فرج امام زمان(عج) در عصر غیبت، برخوردار و بهره‌مند می‌باشد. باید دانست که طبق روایات وارد شده در انتظار فرج، از جمله «إنتظار الفَرَجِ‏ مِنَ‏ الفَرَج» و «أفضَلُ‏ أعمالِ أُمَّتي‏ إنتِظارُ الفَرَج»، معلوم می‌شود که انتظار فرج، تنها یک تمنّای قلبی و باطنی نیست که ربطی به واقعیت خارج نداشته باشد؛ یعنی جنس آن، صرفاً از جنس درخواست‌های عاطفی باشد و لذا تنها در انجام یک‌سری حرکات شخصی و فردی، مثل دعای زبانی و مانند آن محصور و خلاصه گردد؛ هرچند در جای خود، در روایات متعدّد از اهل‌بیت(ع) بر دعا برای تعجیل فرج بسیار تأکید شده است. تا آنجا که حضرت صاحب‌الامر(عج) در راستای زنده نگهداشتن روحیة انتظار و تقاضای فرج از خداوند، به نایب دوم خود در دوران غیبت صغری، محمّدبن‌عثمان‌الثمری می‌فرمایند:

«أکثِروُا الدُّعاء بِتَعجيلِ الفَرَج فإِنَّ ذلِكَ فَرَجُكُم‏؛8

زیاد دعا کنید برای تعجیل فرج؛ زیرا دعا کردن در تعجیل فرج، خود فرج است.»

این توصیه، حاکی از آن است که عامل ظهور و فرج، زنده نگهداشتن روحیة انتظار است؛ بنابراین دعا کردن برای تعجیل فرج، خود فرج است؛ امّا انتظار فرج، تنها از جنس دعا و خلاصه شدن در دعا کردن نیست؛ زیرا طبق روایات:

«أفضَلُ‏ أعمالِ أُمَّتي‏ إنتِظارُ الفَرَج»

و همچنین روایت:

«أفضَلُ‏ أعمالِ أُمَّتي‏ إنتِظارُ الفَرَج؛9

بهترین اعمال شیعیان ما، انتظار فرج است»

و انتظار، گشایش امور به دست آن حضرت است. معلوم می‌شود جنس انتظار فرج از جنس عمل بوده و در حقیقت، به‌ نوعی رفتار و سبک زندگی است؛ امّا کدام رفتار و کدام سبک زندگی؟

برای پاسخ به این سؤال، باید توجّه داشت که:

پیامبر اکرم(ص) در روایت نورانی دیگری فرموده‌اند:

«أَفْضَلُ جِهَادِ أُمَّتِي انْتِظَارُ الْفَرَج‏‏؛10

بهترین و والاترین جهاد امّت من، انتظار فرج است.»

گویی پیامبر(ص) با این بیان، می‌خواهند توجّه‌ها را به این حقیقت مهم معطوف دارند که روح حاکم بر فرهنگ انتظار و زندگی منتظرانه، روحیة جهادگرانه، تفکّر آماده‌گر، انقلابی و حماسی می‌باشد؛ نه روحیة قاعدانه، درویشانه، انزواطلبانه و سازش‌کارانه.

پیامبر اکرم(ص) با این کلام حکیمانه، در واقع ویژگی غالب و صبغة اصلی زندگی منتظرانه را در مجاهدت مستمر و پیوسته برای رفع موانع ظهور و فرج معرّفی فرموده‌اند. بر این اساس، می‌توان گفت که: سبک زندگی منتظرانه، سبک زندگی مجاهدانه است، نه قاعدانه؛ زیرا خداوند در آیة:

«وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَی الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا»11 بر فضیلت و برتری زندگی مجاهدانه بر زندگی قاعدانه، تأکید فرموده است. پس منتظر فرج، آن کسی است که سبک زندگی‌اش مجاهدانه بوده و به عبارت دیگر، حرکت و سیر زندگانی او، حرکت و سیر صعودی، رو به جلو و به سمت قلّة کمال است؛ به گونه‌ای‌که چنین شخصی دائماً و مستمرّاً در تلاش و جهد و کوشش برای رسیدن به قرب بیشتر و والاتر به امام زمان(عج)، یعنی صاحب‌الأمر و مقتدایش به سر می‌برد؛ زیرا این تلاش و جوشش توأم با جهاد و قیام، لازمة لاینفکّ دست‌یابی به حیات انسانی و الهی در سیر الی الله می‌باشد. طبق برهان، عرف و قرآن، حیات انسانی در سلسله مراتب نظام تکوین، از مرتبة بالاتری نسبت به سایر موجودات برخوردار می‌باشد.

خداوند در قرآن مجید، شرط وصول به این حیات انسانی را چنین بیان فرموده است:

«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَجِيبُواْ لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا يُحْيِيكُمْ؛12

ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! دعوت خدا و پیامبرش را اجابت کنید تا زنده به حیات انسانی شوید.»

لازمة استجابت دعوت رسول اکرم(ص)‌ طبق آیات کریمة:

«ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»13 و آیة «مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّه‏َ»14

اطاعت و پیروی از فرامین و اوامر ایشان است و می‌دانیم که رسول اکرم(ص) در احادیث مختلف، از جمله احادیث متواتر غدیرخم و ثقلین، اوصیای خویش را که آنها نیز مشمول این دعوت و اجابت منظور در «آیة 24 سورة مبارکة انفال» بوده و هستند و اوّلین آنها امیرالمؤمنین، علی(ع) و آخرین ایشان، قائم آل محمّد(ع)، حضرت مهدی موعود(عج) می‌باشند، به مردم معرّفی فرمودند. بر این اساس، دست‌یابی به حیات انسانی بدون ارتباط با انسان کامل و معصوم در هر عصر و هر زمان، امکان‌پذیر نمی‌باشد. بنابراین در دعای شریف «ندبه» می‌خوانیم:

«وَ امنُن عَلیناهُ بِرِضاهُ؛15

خدایا امام زمان را از من راضی کن»؛ زیرا ما آدمیّتمان را از امام زمان(عج) که انسان کامل هستند، می‌توانیم بگیریم، هرچند وجودمان را از خدا می‌گیریم؛ ولی شرط تجلّی نور انسانیت از انسان کامل، رضایت قلب حضرت صاحب‌الأمر(عج) است.

هنر هر انسانی آن است که با انسان کامل یا معصوم(ع) ارتباط برقرار کند تا راه سعادت خود را گم نکند. کسی که در کنار آب بنشیند و دائماً بگوید، خدا چرا مرا سیراب نکرد، از تشنگی می‌میرد؛ ولی آن‌کس که بگوید حالا که من نیاز به آب دارم، سعی می‌کنم آن عین تری که موجب سیرابی من می‌شود، پیدا کنم و تشنگی‌ام را رفع کنم، از آب بهرة کافی را برده است. خدا برای رفع تشنگی انسان، عین تری را خلق کرد. بر اساس همان قاعده، برای رسیدن انسان‌ها به انسانیت، اهل‌بیت(ع) را که عین‌الانسان هستند، خلق کرد.

ما برای رسیدن به انسانیت نیاز داریم که با عین انسانیت مرتبط باشیم؛

همان‌طور که برای رفع تشنگی نیاز به عین تری داریم، تا عین‌الانسان در نظر ما قرار نگیرد، نمی‌توانیم به انسانیت خود دست‌یابیم. عین‌الانسان، یعنی انسانی که تمام جنبه‌های کمالی‌اش فعلیت یافته باشد که به آن انسان، معصوم می‌گویند؛ امّا نه انسان معصومی که عصمت او اکتسابی و تدریجی باشد که از نقص به سوی کمال سیر کرده باشد؛ بلکه باید از ابتدا، مظهر کامل انسانیت باشد تا آنهایی را که می‌خواهند به عصمت اکتسابی برسند، از آن کمک بگیرند. خداوند در آیة تطهیر به ما خبر می‌دهد که اهل‌بیت(ع) را برای ما پرورانده، چون نیاز به انسان‌های معصومی داریم که سراسر وجودشان درستی باشد.

آدم عاقل وقتی انسان معصوم را پیدا کرد، می‌گوید حالا که با ارتباط کامل با وجود مقدّس آن ذوات عالیة مطهّره می‌توانم آدم بشوم، برای یک لحظه هم دامن آنها را رها نمی‌کنم. آیا راه درست این است که بنشینم و بگویم چرا خدا من را معصوم نکرد یا راه درست این است که دامن آنها را بگیرم و بگویم:

دیرآمدی ای نگار سرمست

زودت ندهیم دامن از دست16

بنابراین اگر دست‌یابی به حیات انسانی بدون ارتباط با انسان کامل و معصوم در هر عصر و هر زمان، میسور نخواهد بود؛ پس بر این اساس باید تلاش کرد تا همة اعمال، افکار، نیّات و گفتارمان را به امام زمان(عج) وصل کنیم؛ به همین دلیل است که در دعای ندبه می‌گوییم:

«وَ اجْعَلْ صَلَاتَنَا بِهِ مَقْبُولَة؛ خدایا! نماز ما را با وصل به نماز امام زمانمان قبول فرما.» چون آن نماز قبول است و عین نماز است؛ همان‌طور ‌که در زیارت شریف «آل یاسین» که امام زمان(عج) آن را

به شخصی به نام جعفر حمیدی، تعلیم فرمودند، خطاب به آن حضرت می‌خوانیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تَقوُمُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تَقْعُدُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تَقْرَءُ وَتُبَیِّنُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تُصَلّی‏ وَتَقْنُتُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تَرْکَعُ وَتَسْجُدُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تُهَلِّلُ وَتُکَبِّرُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ حینَ تَحْمَدُ وَتَسْتَغْفِرُ...

سلام بر تو هنگامی که به‌پا می‏ایستی! سلام بر تو هنگامی که می‏نشینی! سلام بر تو هنگامی که (فرامین حق را) می‏خوانی و تفسیر می‏کنی! سلام‏ بر تو هنگامی که نماز می‌خوانی و قنوت کنی! سلام بر تو هنگامی که رکوع و سجده به جای آوری‏! سلام بر تو هنگامی که «لا اله الا اللّه» و «اللّه اکبر» گویی! سلام بر تو هنگامی که خدا را ستایش کنی و از او آمرزش خواهی!»‏

خلوص نیّت در انتظار فرج

پر واضح است که این اتّصال، زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که طبق روایت پیامبر اکرم(ص): «أَفْضَلُ جِهَادِ أُمَّتِي انْتِظَارُ الْفَرَج‏»، منتظر، تلاش و جهاد لازم را برای تحصیل مقدّمات زندگی منتظرانه به سبک جهادی به‌کار بندد. البتّه باید توجّه داشت زمانی که از جهاد سخن می‌گوییم، منظور تنها جهاد با موانع و دشمنان خارجی و در جبهة نظامی نیست که پایین‌ترین مرتبة جهاد، یعنی جهاد اصغر است؛ بلکه بالاترین مانع و بزرگترین دشمن،17 همان مانع و دشمن دورنی است؛ یعنی نفس امّاره و بزرگترین جهاد نیز، جهاد اکبر یا جهاد با نفس است. بنابراین خداوند در «سورة شمس»، بعد از ذکر یازده قسم، به نفس انسان قسم یاد کرده است و اصلاح و تهذیب آن را عامل رسیدن به رستگاری دانسته است؛ بنابراین انسان منتظر، تنها زمانی موفّق به داشتن اخلاص در وادی انتظار می شود که با جهاد اکبر، از هوای نفس و امیال آن خلاص شده باشد. باید دانست از آنجا که در روایات، انتظار، عبادت و افضل اعمال معرفی شده است، پس انتظار، عملی عبادی است. در هر عمل عبادی لازم است بنده، نفس خود را از غیر حق بریده و عمل او به فرمودة خداوند در قرآن مجید، صبغة الهی، یعنی رنگ خدایی داشته باشد: «صِبْغَةَ اللَّهِ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً؛18

رنگ الهی و چه رنگی از رنگ خدایی بهتر است؟»

چرا طبق قاعدة «إنّما الأعمالُ بالنّیات»، نیّت معیار و ارزش عمل است؟

نیّت و ارزش بعضی از اعمال، آن‌قدر بزرگ و مهم است که اگر انجام دهی، مثل این است که در خون خود غلتیده باشی؛ مثل «أفضل‏ الأعمال أمّتي‏ انتظار الفرج». در روایتی است که در روز جنگ احد، جوانی بسیار دلیرانه با کفّار جنگید تا شهید شد. یکی از اصحاب گفت: آقا این جوان چقدر پیش خدا مقام دارد؟ حضرت نگاهی کردند؛ ولی جوابی ندادند. آن مرد تعجّب کرد. گفت: آقا این جوان را می‌گویم. حضرت فرمودند: «می‌دانم.» گفت: چرا آقا کار ایشان ارزش ندارد؟ حضرت فرمودند: «او در کوچه‌های «مدینه» راه می‌رفت، زنان محل می‌گفتند پیرمردها دارند در احد می‌جنگند؛ ولی این جوان دارد، می‌گردد.» این جوان شنید و گفت: من می‌روم جنگی می‌کنم. آوازه‌اش در مدینه بپیچد. آمد جنگ و شهید شد، امّا انگیزه‌اش این بود که دیگر زن‌ها ملامتش نکنند؛ لذا خیلی کارش ارزشی ندارد. جنگ همان جنگ است؛ امّا گاهی در جنگ، یک ضربة شمشیر،‌ مثل ضربة علی(ع) از عبادت ثقلین بالاتر است؛ ولی گاهی جانفشانی در جنگ، مثل کاری که آن جوان کرد، ارزش بالایی ندارد، فرقشان چیست؟

فرقشان نیّت است. بنابراین یکی از کارهایی که موجب می‌شود کار انسان رنگ هوای نفس پیدا کند، این است که انسان وقتی به خواسته‌اش رسیدگی کند، متوجّه می‌شود که به دنبال منفعت دنیوی بوده؛ بنابراین شیطان هر کس را متناسب با شأن و شغل خودش، فریب می‌دهد.

عرض شد ارزش کار در اسلام، بر نیّت است. معصوم می‌فرمایند: «عمل خالص، عملی است که جز خدا آن را نداند.» ارزش کار بر اساس حجم کار و سنگینی کار نیست؛ بر اساس محبّت خداست؛ یعنی انسان کاری می‌کند که خدا دوستش داشته باشد، نه اینکه من دوست داشته باشم، نه اینکه نفعی به من برسد. مفسّران در شأن نزول آیة کریمة «مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَی الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ»19 نوشته‌اند: چون در جریان صلح حدیبیّه، در سال ششم هجرت، قرارداد صلحی بین پیامبر اکرم(ص) و کفّار نوشته شد، پیامبر به حضرت علی(ع) فرمودند: «بنویس: این پیمانی است که محمّد، رسول خدا با سمیل، نمایندة قریش بست.» نمایندة قریش گفت: اگر گواهی می‌دادم که تو پیامبر خدایی، با تو از در جنگ وارد نمی‌شدم. باید به جای رسول خدا، نام خود و نام پدرت را بنویسی. پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) فرمودند: «در لفظ رسول خدا را پاک کن و به جای آن، نام «عبدالله» را بنویس.» علی(ع) فرمودند: «مرا یارای آن نیست که رسالت و نبوّت را از کنار نامت پاک کنم.»

پیامبر به حضرت علی(ع) فرمودند: «لفظ رسول خدا را نشان من بده، تا من خود، آن را پاک کنم.» آنگاه پیامبر(ص) شخصاً لفظ رسول خدا را پاک کردند.

این واقعه این پیام و عبرت را به ما می‌دهد که اگر بخواهید نام کسی را

که برای خدا کار می‌کند و مقصود و نیّت قلبی او در همة کارها، فقط تحصیل رضای پروردگارش هست، پاک کنید، نمی‌توانید؛ زیرا خداوند شخصاً در دفاع از او برخواهد خواست و نام او را تثبیت خواهد کرد. کفّار خواستند نام پیامبر را محو کنند، خداوند در دفاع از پیامبرش، با لفظ محمّد رسول الله او را خطاب و آیة «مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاء عَلَی الْكُفَّارِ رُحَمَاء بَيْنَهُمْ» را نازل کرد.

پیام و عبرت دیگری نیز که می‌توان از این واقعه گرفت، این است که بالعکس این موضوع را هم باید دید؛ اگر کسی به جای کسب رضای خدا در کارهایش، نیّت شخصی و نفسانی برای مطرح کردن نام خودش یا کار خودش داشته باشد، خداوند خیلی زود، نام او را از اذهان و دل‌ها پاک خواهد کرد. بنابراین ارزش کار در اسلام، به شکل و اندازه و قالب کار نیست، حجم کار و سنگینی کار مهم نیست. مهم روح آن کار و عمل است که همان نیّت و قصد باطنی و قلبی کننده و فاعل کار می‌باشد. می‌دانیم پیامبر(ص) در غزوة خندق، طبق حدیث قدسی فرمود: «ضربة علیّ یوم الخندق، أفضلُ من عبادة التّقلین.»20

ضربه، ضربه است و فرقی با سایر ضربه‌ها ندارد. یک ضربه است که در چند ثانیه و در یک مکان فرودآمده، امّا اخلاص علی(ع) در این عمل، این عمل در لحظه را از عبادت ثقلین بالاتر و افضل کرده است؛

از علی آموز اخلاص عمل

شیر حق را دان منزّه از دغل

ارتباط این مسئلة مهم، یعنی اخلاص در نیّت با وضوع انتظار فرج، از آنجاست که هنگامی‌که پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «أفضَلُ‏ أعمالِ أُمَّتي‏ إنتِظارُ الفَرَج»، معلوم می‌شود که انتظار فرج، یک عمل عبادی است. هر عمل عبادی از چهار عنصر، یعنی نیّت، آمادگی، پایداری و هدف‌مندی ترکیب و تألیف گردیده است. منظور از نیّت در انتظار فرج این است که برای رضای خدا، شخص منتظر، توجّه قلبی به حضور منجی و آمادگی روحی برای استقبال از ظهور آن حضرت داشته باشد.

آیینه شو، جمال پری‌طلعتان طلب

جاروب کن تو خانه و پس میهمان طلب21

بنابراین، اخلاص در نیّت انتظار، می‌طلبد که شخص منتظر در تمام دوران زندگانی، توجّهی خالص به حضرت مهدی(عج) داشته باشد و بر ولایت امامان معصوم(ع) استوار بماند؛ چنان‌که امام سجّاد(ع) فرموده‌اند:

«مَنْ ثَبَتَ عَلَى وَلَايَتِنَا فِي غَيْبَةِ قَائِمِنَا أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَ أَلْفِ شَهِيدٍ مِثْلِ شُهَدَاءِ بَدْرٍ وَ أُحُدٍ.؛22

هرکس در روزگار غیبت قائم ما، بر ولایت ما استوار بماند، خداوند پاداش هزار شهید، مانند شهیدان بدر و احد، به وی عطا می‌فرماید.»

بنابراین عنصر اوّل در عمل عبادی انتظار فرج، داشتن اخلاص در نیّت انتظار است. که اگر باشد، طبق روایت پیامبر(ص)، این عمل عبادی را افضل همة اعمال عبادی دیگر قرار می‌دهد. به همین لحاظ به قول استاد محّمد شجاعی،23 شخص منتظر، قبل از هر چیز لازم است در گام نخست، اوّل نیّت خود را بررسی کند و از خود بپرسد: من انتظار امام زمان(عج) دارم یا نه، انتظار از مردم دارم؟ وقتی می‌گویم: «عجّل علی ظهورک»، این به خاطر انتظار امام است تا آن امام به فرمودة جدّ مظلومش، امیرالمؤمنین، علی(ع) «هو الشريد الطريد الفريد الوحيد؛24 او که آواره و طرد شده و تنهای تنهاست.» از این آوارگی و دربه دری غربت خلاصی بده یا اینکه من انتظاراتی از امام دارم که بیاید و انتظارات مرا برآورده سازد؛ مثلاً مریضم را شفا دهد، قرضم را ادا کند، اگر خانه‌ای به من بدهد و اگر همسر ندارم، همسری به من بدهد و مانند اینها.

عارف واصل، مرحوم رجبعلی خیّاط می‌فرمود: یک روز که در «مسجد جمکران» مشغول عبادت بودم، ناخودآگاه گوشم به نجوای زائران حاضر در مسجد خورد، توجّه و دقّت کردم، دیدم هرکسی از امام زمان(ع) چیزی می‌خواهد؛ یکی از امام پول می‌خواهد، یکی هم همسر و دیگری مسکن و آن یکی هم شغل. خلاصه هرچه دقّت و نگاه کردم، ندیدم کسی بگوید ای امام! من شما را به خاطر خودت که دوست‌داشتنی هستی، می‌خواهم. تأسّف خوردم که چقدر آقا صاحب‌الزّمان(ع) ‌در مسجد خودشان و در بین شیعیانشان، تنها و مظلوم هستند؛ لذا بنده خدمت امام (ع) عرض کردم: آقا صاحب‌الزّمان! بنده به مسجدتان آمدم تا فقط به شما بگویم ممنونم که مرا دعوت کردی تا به شما بگویم فقط خودت را می‌خواهم و لاغیر.

گر از دوست، چشمت به احسان اوست

تو در بند خویشی نه در بند دوست

خلاف طریقت بود کاولیاء

تمنّا کنند از خدا جز خدا

پی‌نوشت‌ها: