آیا مرا می‌شناسی؟

مرتضی مهدوی یگانه

کنکاشی پیام‌واره در احادیث مهدوی

طریف ابونصر می‌گوید: به محضر شریف صاحب‌الزّمان(عج) رسیدم. حضرت فرمودند:

«أَ تَعْرِفُنِي‏؛ آیا مرا می‌شناسی؟»

عرض کردم: بله.

فرمودند: «مَنْ أَنَا؛ من چه کسی هستم؟»

گفتم: شما سیّد من و فرزند سرور من (امام حسن عسکری(ع)) هستید.

فرمودند: «از این موضوع سؤال نکردم.»

عرض کردم: فدایت گردم! خودتان بیان فرمایید.

فرمودند:

«أَنَا خَاتَمُ الْأَوْصِيَاءِ وَ بِي يَرْفَعُ اللَّهُ الْبَلَاءَ عَنْ أَهْلِي وَ شِيعَتِيَ الْقُوَّامِ بِدِينِ اللَّهِ.»1

ابی‌نصر ظاهراً خادم حضرت بوده و در زمان غیبت صغری می‌زیسته است.

الف: برخی نکات این حدیث

1. گاهی اوقات، ائمّه، خود زمینة معرفت‌زایی و بصیرت‌افزایی دوستان و شیعیان خویش را فراهم می‌آورند و این از لطف و کرامت ایشان سرچشمه می‌گیرد. در واقع، این امر، ظهور ربوبیّت خدای متعال به دست ولیّ اعظم خویش برای رشد و تعالی بندگان است. امام‌شناسی از مهم‌ترین موارد این معرفت و بصیرت است. باید دانست، این مسئله در زمان غیبت کبری (در زمان ما) از طریق الهامات و القائات قلبی و معرفتی و به تعبیر قرآن «هدایت به امرِ» امام صورت می‌پذیرد؛

2. مسئلة مزبور اگرچه لطف و عنایت امام است، امّا طرف مقابل باید این زمینه، عطش و قابلیت را در خود به وجود آورد تا لطف امام که همیشگی است به انسان معطوف گردد. بی‌تردید امام اگر لیاقت و تشنگی نسبت به شناخت را در ما ببیند، قطعاً به مقتضای رحمت خویش از آن القائات و الهامات به ما ارزانی خواهد داشت؛

3. به همین دلیل، امام از دوستان خود انتظار دارد آنان خواستار این معارف و حقایق باشند و نسبت به آنها عطش نشان دهند و این معارف گم‌شدة آنان باشد (لَيْسَ عَنْ هَذَا أَسْأَلُك‏: از این موضوع سؤال نکردم.» یعنی انتظار دارم منظورم را ردیابی و وقتی این‌گونه سؤال می‌کنم، جایگاه من به عنوان امام و ولیّ اعظم الهی در جهان را درک کنی)؛

4. شیعه باید خواستن و تشنگی خود را ابراز دارد و از امام درخواست کند آن معارف را به او بیاموزد (جُعِلْتُ فِدَاكَ فَسِّرْ لِي؛ فدایت گردم! برایم بیان بفرمایید.) این نظام معرفتی در همین زمان غیبت نیز برقرار است؛ یعنی اگر کسی واقعاً خواهان معرفت باشد و از امام خود آن را بخواهد، امام حتماً به او القا خواهد کرد؛ چنان‌که حضرت خود فرمودند؛

5. امامت و وصایت، با امام عصر(عج) ختم می‌شود (أَنَا خَاتِمُ الْأَوْصِيَاء) شاید این مطلب برای برخی بدیهی به نظر برسد و در ضرورت تذکار آن برای شیعه، آن هم از سوی امام معصوم تردید داشته باشند؛ امّا امام فراسوی همة انظار و افکار را می‌بیند؛ توطئه‌ها، همه را می‌نگرد و انحراف‌‌ها و تحریف‌ها را در طول زمان غیبت مشاهده می‌کند. از رویش قارچ‌گونة فرقه‌ها و مکاتب انحرافی خبر دارد و در این فرمایش خود، به شیعیان هشدار می‌دهد که مکتب، راه و هدف خود را بشناسند تا از گمراهی‌ها در امان بمانند.

«أَنَا خَاتِمُ الْأَوْصِيَاء» یعنی:

- اسلام ناب، وصیّ‌محور است؛ پیامبر خدا(ص) جانشینانی معیّن داشته‌اند. اسلام اموی، اسلام سفیانی، اسلام یزیدی، اسلام طالبانی، وهّابی و داعشی، هیچیک اسلام واقعی نیستند. اسلام منهای امامت مساوی است با کفر، شرک، الحاد، ذلّت، فقر، بدبختی، وابستگی، نوکرمآبی، پوچی، گمراهی و بیچارگی.

- من به عنوان مهدی موعود، آخرین این جانشینان و اوصیاء هستم. کسی به من ایمان نداشته باشد و من امام زمان او نباشم، از اسلام، توحید، انسانیت، هدایت و سعادت هیچ بهره‌ای ندارد. امّت، منهای امام و امامت و بدون مهدی موعود(عج) نیز هرگز راه به جایی نمی‌برد؛

- خاتمِ اولیاء، خاتم اوصیاء، ختم وصایت، ختم ولایت انسان کامل و امثال این عناوین، جز بر امام معصوم امروز، امام عصر(عج) تطبیق نمی‌کند و عارف‌نماها و افرادی که با این عرفان‌بازی‌ها و عناوین مختلف، انسان‌های زیادی را تاکنون فریفته‌اند؛ همه ضالّ و مضلّند؛

6. عالم هستی، نظام‌مند و واسطه‌محور و به تعبیری، ولایی است و تقدیرات و حوادث، از جمله دور شدن بلاها از مؤمنان، با محوریت امام معصوم و انسان کامل واقع می‌شود. (بِي يَدْفَعُ اللهُ الْبَلَاء)؛

7. این شأن نیز فقط مخصوص امام است؛ زیرا هیچ‌کس جز امام نمی‌تواند واسطة فیض باشد (مقدّم شدن «بی» بر «یدفع الله»)؛

8. امام، مظهر رحیمیت و رحمانیت خداوند هر دو است؛ امّا در این روایت، بر شأن رحیمیت تأکید شده است (أهلی و شیعتي). روایاتی دیگر هست که شأن رحمت رحمانی خدا را بیان می‌کند؛ مثل آنچه از پیامبر خدا(ص) روایت شده است: «ستارگان امان اهل آسمانند و اهل بیت من امان اهل زمین.»2 یا آنچه روایت شده: «اگر زمین لحظه‌ای از حجّت خالی بماند، اهل خود را فرو می‌برد.»3

9. محوریت امام در عالم، سلسلة علل و عوامل را نیز در بر می‌گیرد؛ یعنی بسیاری از معلول‌ها مستند به علل نزدیک و مخصوص خود هستند؛ امّا آن علّت‌ها نیز در سلسلة مذکور، خود معلول علل بالاتر تا به امام برسد. بنابراین هر بلایی از کسی یا جامعه‌ای برطرف شود، در نهایت، مستند به امام خواهد بود. به عبارت دیگر، تأثیرگذاری هر علّتی برای معلول خود، به برکت امام و به سبب اوست؛ همچنان که علّت العلل اصلی، خداوند متعال است و اوست که بلاها و سختی‌ها را از مؤمنان دور می‌سازد؛ ولی در هر حال، خداوند نیز به واسطة ولیّ خود این کار را می‌کند؛ چنان‌که در همین حدیث فرمودند: «بی یَدفَعُ اللهُ.»؛

10. سخن از خود گفتن برای امام، به منظور آگاه‌سازی، بصیرت‌افزایی و واقع‌گرایی است؛ نه خودستایی. به عبارت دیگر، صبغة وجودی دارد، نه اخلاقی. بنابراین پندار خودستایی از اصل منتفی است، علاوه بر اینکه این پندار با اساس عصمت امام در تضاد است. کمترین و نازل‌ترین مثال آن، طبیب حاذقی است که برای خدمت به مردم یک شهر به آنجا می‌رود و چون او را نمی‌شناسند، ناچار می‌شود از جایگاه علم و تخصّص‌های خود بگوید.

اگر امام عصر(عج) می‌فرمایند: «خدا به واسطة من دفع بلا می‌کند.» به منظور این است که مردم دریابند فیض از چه مجرایی به آنان می‌رسد. پس برای فیض‌یابی، خود را آماده کنند و به منبع فیض برسانند. اساساً اولیای بزرگ الهی چون از خود رسته و به خدا پیوسته‌اند، مجرا و واسطة فیض شده‌اند؛ مثل آینه که چون خودیتی ندارد، دوست را می‌نمایاند.

پس پندار مزبور از این منظر نیز به کلّی منتفی و بی‌اساس است.

ب: برخی از پیام‌های این حدیث

1. امام خود را بشناسید. امام‌شناسی لااقل برای شیعه، یک ضرورت است؛

2. کاری نکنید که مستحقّ نزول بلا شوید؛ اگرچه خداوند بسیاری از بلاها را به سبب امام و به واسطة او از شما دور می‌سازد:

«وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثير.»4

3. اگر در زمرة «اهلِ» امام خود نیستید و آن‌قدر قرب به او ندارید، لااقل بکوشید از شیعیان او شوید: «عن أهلی و شیعتی»؛ اگر چه لطف و رحمت خدا و اولیای او موجب دفع بلاهای بسیاری از دوستان ایشان نیز می‌شود، امّا پیام حدیث، ضرورت حرکت در مسیر شیعه شدن دارد؛

4. بکوشید قابلیت و ظرفیت خود را آن‌قدر اعتلا ببخشید تا شایستة گرفتن فیض معرفت از امام خود شوید؛

5. تلاش کنید خود نیز زمینه‌های دفع بلا را برای خود به وجود آورید و این، از طریق قرب به امام حاصل می‌شود؛ چون او کانون رحمت الهی است.

راستی اگر امام از ما سؤال کند: آیا مرا می‌شناسی؟ پاسخی درخور خواهیم داشت؟

پی‌نوشت‌ها: