در مسیر کمال(3)

ابراهیم شفیعی سروستانی

چگونه زندگی کنیم؟

۱۶. رازداري و خطاپوشي

آيا تاکنون براي شما پيش آمده است که بر عيب دوست، همکار، هم‌کلاسي يا يکي از خويشاوندان خود آگاه شويد يا از خطا و لغزشي که ديگري مرتکب شده است، اطّلاع پيدا کنيد؟ به يقين، براي هر کس چنين اتّفاقي افتاده است. شما در چنين مواقعي، چه مي‌کنيد؟ آيا سعي مي‌کنيد به هر کس که رسيديد، به عنوان يک خبر دست اوّل، عيب و خطاي دوست و همکارتان را منتقل کنيد يا اينکه نه، به قول معروف شتر ديدي، نديدي، چشم را برهم مي‌گذاريد و از پخش کردن آن موضوع پرهيز مي‌کنيد؟ هر کس به وجدان خود مراجعه کند، تصديق مي‌کند که کار دوم پسنديده‌تر است و بيشتر به سلامت اجتماع کمک مي‌کند. به نظر شما، اجتماعي که در آن، همه با روحية اعتماد و اطمينان نسبت به يکديگر برخورد مي‌کنند و درصدد عيب‌جويي از ديگران برنمي‌آيند، براي زندگي مناسب‌تر و سالم‌تر است يا اجتماعي که در آن، هر کس درصدد يافتن عيبي از ديگران يا نقطه ضعفي از اطرافيان خود است تا روي آن دست گذارد و همه جا پخش کند؟

مکتب حيات‌بخش اسلام و پيشوايان گران‌قدر آن، پيوسته به عنوان يک اصل در روابط ميان برادران مسلمان، بر اين نکته پافشاري کرده‌اند که نبايد در برخورد با ديگران، همواره دنبال نقاط ضعف و لغزش‌هاي آنان و در پي عيب‌جويي و خرده‌گيري از ايشان بود، بلکه مي‌بايست اساس برخورد را بر صحّت و سلامت ديگران قرار داد و اگر خداي نخواسته در موردي ثابت شد که فلان شخص خطايي را مرتکب شده است، بايد از پخش آن، خودداري کرد.

از همين‌رو، پيامبر اسلام(ص)، يکي از حقوق برادران مسلمان نسبت به يکديگر را اين مي‌داند که عيب‌پوش يکديگر باشند و پردة حجاب را از اعمال مخفي ديگران کنار نزنند. خود آن حضرت در اين‌باره مي‌فرمايد:

«مَنْ عَلِمَ مِنْ أَخِيهِ سَيئَةً فَسَتَرَها، سَتَرَ اللّهُ عَلَيهِ يوْمَ الْقِيامَةِ؛1

هر کس از گناه برادر ديني‌اش آگاه شود؛ ولي آن را پوشيده دارد، خداوند نيز در روز قيامت، گناهان او را پوشيده مي‌دارد.»

از طرف ديگر نيز مي‌فرمايد:

«يا مَعْشَرَ مَنْ امَنَ بِلِسانِهِ وَ لَمْ يخْلِصِ الاِْيمانُ إِلي قَلْبِهِ لاتَتَبَّعُوا عَوْراتِ الْمُؤمِنِينَ، فَإِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَوْراتِ الْمُؤْمِنِينَ تَتَبَّعَ اللّه‌ُ عَوْرَتَهُ، وَ مَنْ تَتَبَّعَ اللّه‌ُ عَوْرَتَهُ فَضِحَهُ و لَوْ فِي جَوْفِ بَيتِه؛2

اي گروه کساني که به زبان ايمان آورده‌اید؛ ولي ايمان در قلبتان وارد نشده است؛ به دنبال خطاها و لغزش‌هاي مؤمنان نباشيد؛ زيرا هر کس لغزش و خطاي مخفي مؤمن را دنبال کند [تا او را بي‌آبرو سازد] خداوند نيز در مقابل، اعمال زشت و لغزش‌هاي او را دنبال مي‌کند و [در همين دنيا] او را رسوا مي‌سازد، حتّي اگر در گوشه‌اي از خانة خود [و دور از ديدگان] خلافي مرتکب شده باشد.»

پس اگر دوست داريم که خداوند ما را رسوا نسازد و پرده از اعمال زشتمان برندارد، بايد سعي کنيم خود نسبت به ديگران اين‌گونه باشيم و اگر خداي نخواسته از کساني باشيم که از بي‌آبرويي و هتک حيثيت ديگران شادمان مي‌شوند و همواره گوش به زنگ و منتظر هستند تا لغزشي از ديگران مشاهده کنند و به رخ آنها بکشند، بايد منتظر باشيم که خداوند نيز سرانجام، ما را رسوا و انگشت‌نماي مردم سازد.

بنابراين، نتايجي که از اين قسمت حاصل مي‌شود، اين است که:

۱. در روابط اجتماعي خود با ديگران، اصل را بر پوشيده نگه‌داشتن خطاها و لغزش‌هاي آنان بگذاريم و اسرار و مسائل مخفي ديگران را آشکار نکنيم.

۲. در پي عيب‌جويي و انتقاد از ديگران نباشيم، بلکه بيشتر متوجّه عيب‌ها و ايرادهاي خود باشيم؛ چرا که به قول سعدي:

گر هر دو ديده نبيند به اتّفاق

بهتر ز ديده‌اي که نبيند خطاي خويش

فايدة اين مطلب که انسان همواره متوجّه عيوب خود باشد، اين است که انسان از توجّه به عيوب ديگران باز مي‌ماند. امير مؤمنان، علي(ع) فرمود:

«لا تَتَّبِعَنَّ عُيوبَ النّاسِ فَإِنَّ لَک مِنْ عُيوبِک إِنْ عَقَلْتَ ما يشْغَلُک أَنْ تَعِيبَ أَحَدا؛3

هرگز عيوب مردم را پي‌جويي مکن؛ چرا که براي تو عيوبي است که اگر در آنها انديشه کني، فرصتي براي پرداختن به عيب‌هاي ديگران نمي‌يابي.»

از طرف ديگر، کسي که به دنبال يافتن ايراد و نقطه ضعفي از ديگران باشد، دوستان خود را از دست مي‌دهد و کسي مايل به معاشرت با او نخواهد بود.

۳. اساس برخورد و ارتباط با برادران و خواهران ديني را همواره بر خوش‌گماني به آنها بگذاريم که به قول سعدي شيرازي:

هرکه را جامه پارسا بيني

پارسا دان و نيک‌مرد انگار

ور نداني که در نهانش چيست

محتسب را درون خانه چه کار؟

اين مسئله از چنان اهمّيتي برخوردار است که وقتي يکي از ياران امام موسي کاظم(ع) به آن حضرت عرض مي‌کند:

گاهي اتّفاق مي‌افتد که باخبر مي‌شويم يکي از برادران ايماني کار ناشايستي انجام داده است، ولي وقتي از خود او سؤال مي‌کنيم، به کلّي منکر مي‌شود و آن خبر را تکذيب مي‌کند، در حالي‌که ما آن خبر را از افرادي مورد اطمينان شنيده بوديم؛ در اين موارد چه کنيم؟ [حرف آن افراد مورد اطمينان را قبول کنيم يا حرف خود او را که منکر آن عمل شده است؟]

امام در جواب مي‌فرمايند:

«يا مُحَمَّدُ! کذِّبْ سَمْعَک و بَصَرَک عَنْ أَخيک، فَإِنْ شَهِدَ عِنْدَک خَمْسُونَ قَسامَةً و قالَ لَک قَوْلاً، فَصَدِّقْهُ و کذِّبْهُمْ و لا تُذِيعَنَّ عَلَيهِ شيئا تُشِينُهُ بِهِ وَتُهدِمُ بِهِ مُرُوَّتَهُ فَتَکونُ مِنَ الَّذَينَ قالَ اللّه‌ُ عزَّوَجَلَّ: «إِنَّ الَّذينَ يحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الفاحِشَةُ فِي الذَّينَ امَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنيا وَ الاخِرَةِ؛4و5

اي محمّد! ديده‌ها و شنيده‌هاي خود را در مورد برادرت تکذيب کن [و به او گمان ناروا نبر]، حتّي اگر پنجاه نفر از افراد مورد اطمينان نزد تو شهادت دهند که فلان برادر ديني‌ات خلافي مرتکب شده است، ولي خود او حرف ديگري بزند و نسبتي را که به او داده‌اند، قبول نکند، تو بايد حرف آن پنجاه نفر را نپذيري و قول او را تصديق کني. هرگز دربارة برادرت، چيزي را که موجب زشتي و بي‌آبرويي او مي‌شود و حيثيتش را مي‌برد، منتشر نکن؛ چرا که در اين صورت، از کساني خواهي بود که خدا دربارة آنها فرموده است: «کساني که دوست دارند زشت‌کاري در ميان آنان که ايمان آورده‌اند، شيوع پيدا کند، براي آنان در دنيا و آخرت عذابي پردرد خواهد بود...».

البتّه بايد توجّه داشت که اين سخن امام هفتم شيعيان در محدودة ارتباطات اجتماعي برادران و خواهران مسلمان مطرح شده و هدف ايشان اين بوده است که نبايد اجازه داد حرمت و حيثيت ديگران به هر قيمتي در جامعه شکسته شود؛ زيرا حفظ آبروي افراد تا بدان حد ارزشمند است که نمي‌توان به صرف شنيدن اخبار و شايعاتي به خود اجازة نقل و پخش آن را داد و سبب هتک حرمت ديگران شد.

ازاين‌رو، تنها به قول خود شخص اعتماد مي‌کنيم، ولي وقتي موضوعي در دادگاه و نزد قاضي مطرح مي‌شود، ديگر اين‌گونه نيست که قاضي به صرف انکار شخص اکتفا کند و قول شهادت دهندگان را نپذيرد؛ بلکه در آنجا، اصول و قواعد ديگري مطرح است که با آنچه در اينجا در محدودة روابط اجتماعي افراد با يکديگر بيان شد، فرق دارد.

در اينجا لازم است به عزيزاني که مسئوليتي بر عهده دارند يا در رأس اداره و سازماني هستند، توصيه کنيم که اجازه ندهند بعضي از زيردستانشان به خاطر چاپلوسي و تقرّب به ايشان، به بدگويي و عيب‌جويي ديگران بپردازند و با آبروي آنها بازي کنند؛ چنان‌که اميرمؤمنان علي(ع) به کارگزاران خود سفارش مي‌کرد:

«وَلْيکنْ أَبعَدَ رَعِيتِک مِنْک وَ أَشْنَأهُمْ عِنْدَک أَطْلَبُهُم لِمَعايبِ النّاسِ؛6

و بايد که دورترين افراد رعيت از تو و دشمن‌ترين آنان نزد تو کسي باشد که بيش از ديگران عيب‌جوي مردم است.»

سعدي نيز ما را از توجّه به عيب‌جويان برحذر مي‌دارد و مي‌گويد:

هر که عيب دگران پيش تو آورد و شمرد

بي‌گمان عيب تو پيش دگران خواهد برد

۱۷. سرزنش نکردن ديگران

خداوند متعال در قرآن کريم همواره بر اين مطلب تأکيد کرده است که جهان هستي بر اساس سنّت‌هاي تبديل ناپذير و تغيير ناپذير الهي7 اداره مي‌شود و همچنان‌که بر جهان طبيعت و فرآيندهای شيميايی، فيزيكی، زيست محيطی و نجومی آن، قوانين ثابت و غير قابل تغيير حاکم است، بر جوامع انساني نيز قوانين ثابت و غير قابل تغييري حاکم است و همة رخدادهاي اين جوامع بر اساس اين قوانين و سنّت‌ها شکل مي‌گيرد و سامان مي‌يابد.8 بنابراين، همان‌طور که انسان مي‌تواند با كشف و شناسايی قانون‏مندی‏ها و نظام‏های حاكم بر جهان طبيعت، تغيير و تحوّلات عالم مادّه را در اختيار خود گيرد و با پيش‏بينى‌پذير کردن اين تغيير و تحوّلات، از روی دادن برخى از آنها، جلوگيری و رخ دادن برخی از آنها را تسريع كند، همان‌طور هم مي‌تواند با شناخت قوانين و سنّت‌هاي حاکم بر جوامع، از وقوع برخي رخدادها جلوگيري يا در وقوع برخي رويدادها تسريع کند.

هدف از بيان اين مقدّمة نسبتاً طولاني، بيان يکي از قوانين و سنّت‌هاي تغيير ناپذير حاکم بر روابط انسان‌ها است که در سخنان معصومان(ع) به آن اشاره شده است و آن مبتلا شدن انسان به عواقب سوء اعمال ناشایست خود در همین دنیاست؛ به ویژه در ارتباط با اعمالی که موجب تضییع حقوق دیگران یا بی‌آبرو کردن آنها می شود. یکی از مصادیق این موضوع، روایتی است که پیش از این، از رسول گرامی اسلام(ص) نقل شد و در آن، آمده بود:

«هر کس لغزش و خطاي مخفي مؤمن را دنبال کند [تا او را بي‌آبرو سازد] خداوند نيز در مقابل، اعمال زشت و لغزش‌هاي او را دنبال مي‌کند و [در همين دنيا] او را رسوا مي‌سازد، حتّي اگر در گوشه‌اي از خانة خود [و دور از ديدگان] خلافي مرتکب شده باشد.»9

یکی دیگر از مصادیق این موضوع، روایاتی است که در آنها تصریح شده هر کس ديگري را به دليل ارتکاب گناهي سرزنش کند، خودش به آن گناه مبتلا مي‌شود. در روايتي که از امام جعفر صادق(ع) نقل شده، در اين زمينه آمده است:

«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلَّي اللهُ عليه و آله‌ـ ‏ مَنْ أَذَاعَ فَاحِشَةً كَانَ كَمُبْتَدِئِهَا وَ مَنْ‏ عَيَّرَ مُؤْمِناً بِشَيْ‏ءٍ لَمْ يَمُتْ حَتَّى يَرْكَبَه؛10

پيامبر خدا که درود خدا بر او و خاندانش باد، فرمودند: هر کس که اعمال زشت ديگران را منتشر کند، مانند کسي است که آن عمل را مرتکب شده و کسي که مؤمني را به خاطر انجام عملي سرزنش کند، نميرد تا خودش آن عمل را مرتکب شود.»

در روايت ديگري، امام زين‌العابدين(ع) در اين‌باره مي‌فرمايد:

«كَانَ آخِرُ مَا أَوْصَى بِهِ الْخَضِرُ مُوسَى بْنَ عِمْرَانَ عليه السلام أَنْ قَالَ لَهُ لَا تُعَيِّرَنَ‏ أَحَداً بِذَنْبٍ ...؛11

خضر در آخرین سفارش خود به موسی بن عمران که درود خدا بر آنان باد، گفت: هرگز کسی را به خاطر گناهش سرزنش مکن.»

پی‌نوشت‌ها: