پرسش و پاسخ: نجات‌بخشی تطبیقی

واحد پژوهش مؤسسه فرهنگی موعود

• آيا تاريخ بي‌هدف است؟

اسوالد اشپنگلر متفكّر آلماني و صاحب اثر معروف «انحطاط تمدّن غرب» تاريخ را همچون موجود زنده‌اي فرض مي‌كند و از آن، تفسيري ادواري دارد. از نظر وي، هر دورة تاريخي حدود هزار سال است كه با مرگ محتوم او، دورة بعدي جايگزين آن مي‌شود... .

مطابق نظر او، سير تاريخ، روند تكاملي ندارد؛ بلكه تاريخ مجموعه‌اي از تمدّن‌هاست كه هر كدام پس از طلوع و طيّ مراحلي، غروب خواهند كرد و آنگاه تمدّني ديگر طلوع و پس از طيّ زمان، به غروب خواهد گراييد و اين دور باطل همواره ادامه دارد. در واقع، از ديدگاه او، تاريخ جهان تصويري از تكوين و پيشرفت پايان‌ناپذير حيات و مرگ تمدّن‌هاست.1

از اشپنگلر سؤال مي‌كنيم: دورة جديد از تاريخ آيا مثل دورة قبل است در فرهنگ و تمدّن يا از ماقبل منحطّ‌تر است یا كامل‌تر؟

اگر مثل دورة قبل است، دورة جديد ادامة همان دورة قبل است و در حقيقت، دورة جديدي وجود ندارد و اگر منحطّ‌تر است، كه اين خلاف واقع است و اگر كامل‌تر است، سؤال مي‌كنيم كه اين كمال از درون او برخاسته است یا از بيرون و آیا عوامل خارجي در آن، دخيل بوده است.اگر از درون آن برخاسته كه همان نظر صحيح در باب تكامل تاريخ است و اگر از برون و خارج به تكامل رسيده است، اين همان نظريّة مادّیت تاريخ است.

از طرفي ديگر، اين نظریّه بر خلاف واقعیّت خارجي است؛ زيرا نوع بشر در تكامل معنوي و مادّی است و در هر عصري، از تجربيات عصر ديگر بهره گرفته و بر آن مي‌افزايد و به جلو مي‌رود.2

• مادّیون چه نظري راجع به پايان تاريخ دارند؟

از مادّيون چهار طرح و نظریه دربارة آينده‌اي درخشان از تاريخ بشریت رسيده است كه هر كدام با هدف رسيدن به سعادت بشر، ترسيم شده است:

1. تصوير آينده‌اي درخشان براي جامعة بشري، از زاوية «علم تكنيك جديد»؛

2. تصوير آينده‌اي درخشان از زاوية «جعل قانون»؛

3. تصوير آينده‌اي درخشان با «تك قطبي كردن عالم»؛

4. تصوير آينده‌اي درخشان از زاوية «مادّیت تاريخي».3

• آيا بشر مي‌تواند از راه تكنيك جديد، به سعادت برسد؟

برخي معتقدند كه تمدّن مادّی بشر تنها راه رسيدن جامعه به سعادت و رفاه است. بنابراین در آينده‌اي نه چندان دور، با تجربياتي كه در اين زمينه كسب كرده است به مدينة فاضله و سعادت خود خواهد رسيد.

پاسخ:

در پيشرفت صنعتي و تكنيك بشر شكّي نيست؛ ولي اين بدان معنا نيست كه علم به تنهايي مي‌تواند ضامن سعادت بشر و ايجاد عدل و داد گردد. علم و تكنيك, تنها جنبة مادّیت و مدنيت انسان را تأمين مي‌كند. بنابراین اگر در اختيار يك نظام عادل و قانون سالم قرار گيرد، سعادت‌آفرين است.

منشأ انحرافات بشر، ناداني در زمينة مادّی نيست تا با تمدّن و تكنيك برطرف شود؛ بلكه عوامل ديگری در آن مؤثّرند؛ از قبيل:

1. غرايز و تمايلات مهار نشده؛

2. شهوت و غضب؛

3. افزون‌طلبي؛

4. جاه‌طلبي؛

5. برتري‌طلبي؛

6. لذّت‌طلبي؛

7. و بالأخره نفس‌پرستي و نفع‌پرستي كه همة بشر امروزه به آن مبتلايند: «حُبّ الدُّنيا رَأسُ كُلِّ خَطيئةٍ» بنابراین علم، امروزه به صورت بزرگترين دشمن بشر درآمده است.

علم، چراغ روشني است كه استفاده از آن، بستگي به موارد استعمال دارد؛ علم مانند چراغي است كه روغن آن عقل است؛ علم ابزاري است براي هدف، نه تشخيص‌دهندة هدف.

ويل دورانت در مقدمة كتاب «لذّات فلسفه» دربارة انسان عصر ماشين مي‌گويد: ما از نظر ماشين توانگر شده‌ايم و از نظر مقاصد، فقير.

بنابراین علم اگر در اختيار حكومت ظالم قرار گيرد، آثار وخيمي دارد؛ از آن جمله:

1. در راستاي نابودي بشر گام برمي‌دارد؛

2. تنها درصدد ايجاد رفاه طبقة مرفّه است؛

3. علم بدون عدالت، ضامن زوال ظلم و تعدّي از بشر نيست.4

• آيا سيطرة نهايي جهان با ليبراليسم است؟

برخي از متفكّران غربي، آيندة سيطره بر جهان را در اختيار ليبراليسم، يعني آزادي همه‌جانبة بشر مي‌دانند و تنها راه نجات را در اين فرضيه خلاصه مي‌كنند. ليبراليسم گرچه انواع مختلفي دارد، از قبيل فرهنگي، سياسي و اقتصادي، ولي عمده‌نظر آنها در آزادي، بر معناي اوّل دور مي‌زند.5

• نظر «فوكوياما» دربارة پايان تاريخ چيست؟

نظر فوكوياما، نويسندة معاصر ژاپني الاصل آمريكايي دربارة پايان تاريخ، برگرفته از نظریة «جريان حقيقي تاريخ هگل» است. او مي‌گويد:

الف) تايخ داراي تكامل است؛

ب) اين تكامل هم معنوي و هم مادّی است؛

ج) با طيّ هر دو كمال، تاريخ به پايان مي‌رسد؛

د) كمال معنوي در سال 1806م. در زمان شكست ناپلئون اتّفاق افتاد؛

ه‍) كمال مادّی تاريخ به تأخير افتاده و دورة كنوني كه دورة ليبراليسم است، همان دورة «پايان تاريخ هگل» است كه ماية سعادت بشر مي‌باشد.6

پاسخ:

1. اين نظریه، بنيادگرايي حركت‌هاي اسلامي را ناديده گرفته، كه در اين برهه از زمان ظهور كرده است؛

2. اين فكر نژادپرستي بر اساس اين باور است كه «آمريكا» در سياست خارجي و داخلي، رمز و راز خوشبختي را كسب كرده است و مي‌خواهد آن را به سراسر جهان تعميم دهد كه اين خيالي بيش نيست؛

3. اين استدلال بر این اساس است كه بهترين‌ها كساني هستند كه غالبند و اين حرفي باطل است؛ زيرا چه بسا در تاريخ، ظالماني بودند كه غالب شدند.7

• تحليل «مارشال مك لوهان» از سيطرة ليبراليسم چيست؟

او در پيش‌بيني آيندة جهان و سيطرة نهايي ليبراليسم مي‌گويد:

الف) انقلاب در عمليات و اطّلاعات سبب شده كه افراد كرة زمين به راحتي به يكديگر دسترسي داشته باشند؛

ب) اين امر، طبيعتاً اقتضاي تشكيل يك حكومت جهاني واحد را دارد؛

ج) فرهنگ و ساختار اجتماعي اين دهكدة جهاني، حكومت خود را معيّن مي‌كند؛

د) تفکّر ليبراليسم، بيش از هر فكر ديگري، فرصت بسط و عرضه پيدا كرده است؛

ه‍) با بسط تفکّر غالب، فرهنگ‌ها و تفکّرات مختلف، به نحو طبيعي داخل فرهنگ غالب حلّ خواهند شد؛

نتيجه: فرهنگ غالب در پايان تاريخ، همان فرهنگ دمكراسي ليبرال است.8

پاسخ:

شكّي در انقلاب عظيم اطّلاعاتي نيست؛ ولي نكتة اساسي این است

كه نظم و سعادت اجتماع بر اساس دسترسي افراد به يكديگر حاصل نمي‌شود؛ بلكه دلايل و ريشه‌هاي متعدّد و مهمّ ديگري دارد.

ليبراليسم نيز به خاطر نداشتن بعضي از نيازهاي واقعي حكومت جهاني واحد، نمي‌تواند داعي پرچمداری اين نوع حكومت باشد. اين را تقريباً همة متفکّران دنيا قبول دارند كه اگر يك مكتب بخواهد جامعيت داشته باشد، پيش از هر چيز، احتياج به يك جهان‌بيني دارد كه واقعیت جهان و انسان را ترسيم كند و اگر بخواهد دوام داشته باشد و منطبق با حقايق خارجي حركت كند، بايد در مرتبة اوّل، جهان و انسان را آن جوري كه هست، بشناسد و ارزيابي درستي از آن داشته باشد.

مشكل مكتب ليبراليسم، همانند ماركسيسم اين است كه اين دو مكتب با اصل فطرت انسان سازگار نبوده، بخش اصلي و اساسي انسان را ناديده گرفته‌اند و مي‌خواهند از وسط شروع كنند.

امروز، بحث كردن از اينكه غرب دچار اشكال واقعي است، كار آساني نيست؛ براي اينكه مظاهر قدرت و پيشرفت غربي‌ها، چشم و گوش مردم را پر كرده است.

شايد در غرب، موفّق‌ترين ملّت‌ها الآن، آمريكا باشد كه از لحاظ مادّی، از كشورهاي ديگر پيشرفته‌تر است، آيا جامعة آمريكا واقعاً ايده‌آل است؟ جامعة آمريكا و عموماً جامعة غربي، داراي اشكالات متعدّدي است كه به برخي از آنها اشاره مي‌كنيم:

1. پوچ‌گرايي

نخستين مسئله‌اي كه كشورهاي ليبراليستي و حتّی آمريكا به آن معترفند، احساس روحية پوچي در جامعة آمريكا است؛ يعني اينها فكر مي‌كنند: ما به كجا مي‌رويم و به دنبال چه هستيم؟ از اين خورد و خواب، چه حاصل خواهد شد؟ و اين به جهت بي‌توجّهي به زيرساخت‌هاي جامعه و عدم ارزيابي صحيح از انسان و بي‌توجّهي به معنويّات است؛

2. بحران خانواده

خانواده كه نخستين سلول اجتماعي مي‌باشد، در غرب، ضعيف‌ترين سلول پيكر جامعة بشري است. خانواده براي آنها بي‌مفهوم است. آنها روي فرد، بيشتر حساب مي‌كنند تا خانواده. بنابراین انهدام اين سلول در جامعة غربي، سبب ازدياد فرزندهاي نامشروع شده و ارقام آن غير قابل تصوّر است؛

3. اعتياد

به دليل همان پوچي و بي هويّتي در جامعة غربي، نسل جوان گرفتار اعتياد بسيار شديدي شده است. اگر اعتياد به مشروبات الكلي را ضميمه كنيم كه از بدترين اعتياد است، اين رقم سرسام‌آور مي‌شود. اعتيادها در حال بي‌خانمان كردن غرب است؛

4. خشونت

روحية خشونت و بي‌بندوباري در جوانان، بلكه در بچّه‌ها هم بيداد مي‌كند. هر روز، خبرهاي وحشتناكي از اعمال خشنونت‌آميز در آن جوامع، خصوصاً آمريكا مشاهده مي‌كنيم. اگر آن حوادث به دنيا نشان داده شود، به عمق مشكل آنها پي خواهيم برد؛

5. ناامني

ناامني، خصوصاً در آمريكا، به گونه‌اي است كه در اكثر شهرهاي بزرگ، از اوّل شب، انسان‌هايي كه كمي براي خود شخصيت قائلند، در خيابان‌ها حاضر نمي‌شوند؛

6. تبعيض

از لحاظ اجتماعي، در غرب و خصوصاً آمريكا، مظاهر تبعيض نژادي بسيار فراوان است. اگر كسي كنار سياه‌پوستان، سرخ‌پوستان و مسلماناني كه از كشورهاي مختلف به اروپا رفته‌اند، بنشيند و درد دل آنها را بشنود، متوجّه مي‌شود كه چه بلايي اين كشورها را فرا گرفته و چقدر آلوده‌اند!

7. فقر

از لحاظ سطح برخورداري از نعمت‌ها و سطح استاندارد، در خصوص جامعة آمريكا، چنان كه خودشان مي‌گويند، سيزده يا چهارده درصد مردم زير خطّ فقر زندگي مي‌كنند. اين رقم در يك جامعة 250 ميليوني، حدود 30 تا 40 ميليون نفر را در بر مي‌گيرد كه زير خطّ فقر هستند. حال چطور اين جامعه مي‌تواند ايده‌آل باشد؟!

8. بي‌بندوباري جنسي

به دنبال تزلزل در خانواده و حالت پوچي و نااميدي كه در اكثريت مردم، خصوصاً جامعة آمريكا ديده مي‌شود، بي‌بندوباري جنسي كه محصول آن، بچّه‌هاي نامشروع است، زياد به چشم مي‌خورد كه آفتي فوق‌العادّه كشنده براي غربی‌ها و در رأس آنها، آمريكا است؛

9. ابتذال رسانه‌اي

مشكل بسيار جدّي آمريكا و غرب، رسانه‌هاي آنهاست كه متأسّفانه كشورهاي ديگر نيز از آن تقليد مي‌كنند. الآن رسانه‌هاي غربي، بي‌بند و بار هستند؛ وضعیت به گونه‌اي است كه همه احساس ناامني مي‌كنند و مي‌ترسند كه مسائل خصوصي و شخصي‌شان به صورت شايعه، دروغ و جنگ‌هاي رواني افشا گردد و حريم شخصي آنها شكسته شود؛

10. سيستم آموزشي ناكارآمد

سيستم آموزش آنها كه مي‌خواهند آن را به همة جهان صادر كنند، سيستمي ناكارآمد است. بسياري از كارهاي مهمّ اينها را مهاجراني با مزد كم انجام مي‌دهند و از آنها، مانند ماشين كار مي‌كشند؛

11. اقتصاد بيمار

از لحاظ اقتصادي، فكر مي‌شود كه غرب بهشت دنياست. آمريكا مقروض‌ترين كشور دنيا است و بدهي‌هاي داخلي و خارجي فراواني دارد كه ارقام آن سرسام‌آور است؛ امّا سيستم آنها به گونه‌اي عمل مي‌كند كه اين بدهكاري‌ها را مي‌پوشاند؛

12. وابستگي به بازارهاي دنيا

صنعت در آمريكا به گونه‌اي است كه اگر بازار دنيا برايش ناامن شود، صنايع او از حركت باز مي‌ايستد.

حال با چنين وضعیتي در غرب، به خصوص در آمريكا كه مظهر ليبراليسم است، چگونه مي‌توان آن را الگو براي جهان دانست؟9

• نظر «تافلر» دربارة پايان تاريخ چيست؟

آلوين تافلر روزنامه‌نگار آمريكايي صاحب كتاب «موج سوم» دربارة

پيش‌بيني پايان تاريخ و سيطرة نهايي ليبراليسم مي‌گويد:

الف) امروز، روزگار «ترين‌ها» است، پر بيننده‌ترين فيلم، يعني بهترين فيلم و...؛

ب) در قرن نوزدهم و نيمة اوّل قرن بيستم، معيار برتري، قدرت سياسي در صحنة جهاني بوده و به تدريج جاي خود را به توان اقتصادي داده كه وضعیت امروز است و در آينده نيز توان خود را به دانش مي‌دهد. بنابراین در آينده، كشورهايي در صحنة جهاني، صاحب قدرت خواهند بود كه از توان بالايي در امر دانش و اطّلاعات برخوردارند؛

ج) غرب در آينده، محور عمدة قدرت تكنيك و دانش بشري است؛

د) «دمكراسي ليبرال» با همة اشكالاتي كه داشته، بهترين راه و رسم زندگي اجتماعي است؛

نتيجه: آيندة جهان از آن ليبراليسم غربي است.

پاسخ:

1. اين نظریة پايان تاريخ نيست؛ بلكه تاريخ بعد است؛

2. تانلر در مقدّمة اوّل، ملاك برتر بودن هر چيز را خواست انسان مي‌داند؛ در حالي كه ملاك، حكم عقل و نقل است، نه حتّي مصالح زودگذر. خداوند متعال مي‌فرمايد:

«عَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ؛10

چه بسا چيزي را كراهت داريد؛ در حالي كه خير شما در آن است و چه بسا چيزي را دوست داريد كه براي شما شرّ است.»

3. او در مقدّمة دوم خود، توان نظامي را معيار قدرت سياسي در صحنة جهاني مي‌داند؛ در حالي كه سلطة سياسي و استعمار مردم از طريق زورگويي، جز اغتشاش و گسترش استبداد و ظلم، چيزي به ارمغان نمي‌آورد؛

4. آيا رسيدن به محور عمدة قدرت به هر قيمتي، با معيارهاي عقلي و فطري و انساني سازگاري دارد؟

5. وظيفة نظریه‌پرداز سياسي، گمانه‌زني براي آيندة تاريخ نيست؛ بلكه بايد با در نظر گرفتن مصالح كلّ جامعه، براي بشر برنامه‌ريزي كرده و آيندة بهتري را نويد دهد؛

6. آيا نظام سرمايه‌داري براي جوامع خود، خوشبختي به ارمغان آورده، يا نظام طبقاتي فاحش ايجاد كرده است؟

بنابراین تافلر مي‌گويد:

فهرست مشكلاتي كه جامعة ما (غرب) با آن مواجه است، تمامي ندارد.11و12

• ديدگاه «هانتينگتون» راجع به پايان تاريخ چيست؟

ساموئل هانتينگتون نظریه‌پرداز غربي دربارة پايان تاريخ مي‌گويد:

الف) تقابل و درگيري عمده بين ملّت‌ها و گروه‌ها در آينده، فرهنگ‌ها و تمدّن‌هاي مختلف است؛ نه ايدئولوژي و اقتصاد؛

ب) تمدّن‌هاي زندة جهان، هشت تمدّن است: «تمدّن غرب»، «كنفوسيوسي»، «ژاپني»، «اسلامي»، «هندو»، «اسلاو»، «ارتدكس» و «تمدّن آمريكاي لاتين»؛

ج) برخورد تمدّن‌ها اساسي است و تغييرناپذير؛

د) خودآگاهي تمدّني در حال افزايش است؛

ه‍) رفتار غرب موجب رشد خودآگاهي تمدّني ديگران گرديده است؛

و) خصومت 1400 سالة اسلام و غرب در حال افزايش بوده و روابط ميان تمدّن اسلام و غرب آبستن حوادث خونين است؛

ز) سرانجام، تمدّن «اسلام» و «كنفوسيوسي» در كنار هم، رو در روي تمدّن غرب قرار خواهد گرفت؛

نتيجه: درگيري تمدّن‌ها آخرين مرحلة تكامل درگيري جهان بوده،

تمدّن غالب تمدّن غرب است.13

پاسخ:

1. وی تفسيري از تمدّن ننموده است؛

2. دليلي براي برخورد تمدّن‌ها بيان نكرده است؛

3. او بين فرهنگ و تمدّن خلط كرده است؛ در حالي كه اين دو با يكديگر متفاوتند. تمدّن، جنبة علمي و عيني دارد و فرهنگ بيشتر جنبة ذهني و معنوي. هنر، فلسفه و حكمت، ادبيات و اعتقادات مذهبي و غير مذهبي در قلمرو فرهنگ هستند؛ ولي تمدّن، بيشتر ناظر به سطح حوايج مادّی انسان در اجتماع است و نيز تمدّن بيشتر جنبة اجتماعي دارد و فرهنگ جنبه فردي. تمدّن، تأمين‌كنندة پيشرفت انسان در هيئت اجتماع است؛ ولي فرهنگ، گذشته از اين جنبه مي‌تواند ناظر به تكامل فردي باشد. تمدّن و فرهنگ با هم مرتبطند، نه ملازم؛

4. وی بي‌آنكه تعريف روشني از غرب ارائه دهد، آن را موجوديتي يكپارچه با محوريت آمريكا تصوّر مي‌كند؛ در حالي كه این تعریف خلاف واقع است. برژينسكي، فساد دروني نظام غربي را عامل تهديد كنندة قدرت جهاني آمريكا مي‌داند، نه برخورد تمدّن‌ها را.

5. او تضادّ بين دو فرهنگ را تضادّي ماهوي و برطرف‌نشدني و ناشي از جبر تاريخي مي‌داند. بنابراین ضرورت استراتژيك آماده شدن غرب را براي مصاف با كشورهايي كه درصدد احياي تمدّن اسلامي هستند، توصيه مي‌كند؛ در حالي كه تنش‌ها بين اين دو تمدّن، از سياست دولت‌هاي غربي سرچشمه گرفته است، نه تمدّن مسيحي و اسلامي.

ويل دورانت مي‌گويد:

هر چند محمّد(ص) پيروان دين مسيح را تقبيح مي‌كند، با اين همه نسبت به ايشان خوش‌بين بوده و خواستار ارتباط دوستانه بين آنها و پيروان خويش است.14

روبتسون مي‌گويد:

تنها مسلمانان هستند كه با عقيدة محكمي كه نسبت به دين خود دارند، يك روح سازگار و تسامحي نيز با اديان ديگر در آنها وجود دارد.15

آدام متز مي‌گويد:

كليساها و صومعه‌ها در دوران حكومت اسلامي، چنان مي‌نمودند كه گويي خارج از حكومت اسلامي به سر مي‌برند و به نظر مي‌رسيد بخشي از سرزمين ديگري هستند كه اين به نوبة خود موجب مي‌شد چنان فضايي از تسامح برقرار گردد كه اروپا در سده‌هاي ميانه، با آن آشنايي نداشت.16 و17

• آيا قوانين پيشرفتة بشري مي‌تواند كمال بشري را تأمين كند؟

برخي مي‌گويند: بشر در طول تاريخ خود، با تجربياتي كه كسب كرده است، مي‌تواند به نقطه‌اي برسد كه با قوانين پيشرفته‌اي كه جعل مي‌كند، سعادت بشر را تأمين نمايد؛ زيرا مشكلات را به خوبي شناخته و در راه حل‌هايي كه براي آنها ارائه مي‌كند، مي‌تواند به موفّقيت نهايي برسد.

پاسخ:

1. بشر بدون كمك از وحي و عالم غيب، نمي‌تواند مصالح واقعي و حقيقي خود را درك كند و در نتيجه، نمي‌تواند راهكارهاي اسلامي را براي خود ارائه دهد؛

2. مصالح گروهي يا شخصي در بسياري از مواقع، مانع تدوين قانون جامع است و اين كار تنها از كساني بر مي‌آيد كه از مقام عصمت برخوردار باشند؛

3. از آن جهت كه اختلاف سليقه‌ها و برداشت‌ها وجود دارد، بنابراین رسيدن به وحدت قانوني امكان‌پذير نيست.17

پی‌نوشت‌ها: