باب‌الله و سبیل‌الله بودن امام

اسماعیل شفیعی سروستانی

مسلمانان از بام تا شام، در هفده رکعت نماز یومیّه، دست به سوی خداوند متعال دراز کرده و از وی درخواست می‌کنند که آنان را به صراط مستقیم هدایت کند: «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقیم‏»1

تردیدی نیست که هر اسمی، ضرورتاً واجد مسمّایی است و هر معنی‌ای، واجد ما به‌ازایی در عالم خارجی. نمی‌توان از موجودی و مفهومی سخن گفت که در جهان خارجی، مصداقی عینی نداشته باشد؛ زیرا بدون جعل مصداق خارجی معیّن، قابل اشاره و قابل شناسایی و مراجعه، هر گروه از مردم به راهی رفته و در ازدحام سرگردانی و حیرت، هر یک گمان می‌برند بر مسیر مستقیم استقرار یافته‌اند.

«صراط»، معبری است که در موقعیت ازلی و ابدی پیوند می‌دهد و مجال گذار از مبدأ تا مقصود، به نحو امن و سلامت و پیراسته از هرگونه شبهه را فراهم می‌آورد.

مقصد غایی تعریف شده برای بندگان خداوند، طیّ مراتب معرفتی و شناخت خداوند متعال است تا تجربة فلاح و رستگاری و نیل به یقین. بی‌شک آنکه این مقصد را اعلام و بر ضرورت تجربة آن پای فشارد و این تجربه را شرط رسیدن و نیک‌بختی دنیوی و اخروی می‌خواند، صراط لازم برای این سیر و سلوک مؤمنانه را نیز بر مردم آشکار ساخته است.

صراط در دنیا و آخرت

مفضّل گفت: از حضرت صادق(ع) راجع به صراط پرسیدم. فرمودند:

«صراط راه به سوی معرفت و شناخت خدا است و دو نوع صراط داریم؛ یکی در دنیا و دیگری در آخرت. صراط دنیا امام است که اطاعت او واجب است. هر کس او را بشناسد و از دستوراتش پیروی نماید، از صراط آخرت که پلی است بر روی جهنّم خواهد گذشت، هر کس او را نشناسد، پایش در صراط جهنّم خواهد لغزید و میان جهنّم خواهد افتاد.»2

صراط مستقیم

از حضرت صادق(ع) نقل شده است که دربارة آیة «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ‏» فرمودند:

«منظور امیر المؤمنین و معرفت اوست. دلیل بر اینکه مراد امیرالمؤمنین است، این آیه است: «وَ إِنَّهُ فِی أمِّ الْکِتابِ لَدَیْنا لَعَلِیٌّ حَکِیمٌ» که امیرالمؤمنین(ع) در امّ الکتاب (سورة فاتحه) ذکر شده؛ یعنی همان «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ‏.»3

بین امام و خدا، حجابی نیست

ثابت ثمالی گوید: سیّد و سالار عبادت‏کنندگان، حضرت علیّ بن الحسین(ع) فرمودند:

«میان خدا و حجّت او که امام هر زمان است، حجاب و مانعی وجود ندارد. پس خداوند پیش روی حجّت خود پوششی نیفکنده است. ماییم درهای علم خدا، راه مستقیم و کانون علم او و ماییم بازگوکننده و شرح‌دهندة وحی خدا و استوانه‏های اصلی کاخ توحید او و ماییم جایگاه راز نهانی او.»4

صراط، مختصّ به امیرمؤمنان است

پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«و [بدانید] این است راه راست من؛ پس، از آن پیروی کنید. و از راه‏ها[ی دیگر] که شما را از راه وی پراکنده می‏سازد پیروی مکنید.‏

من از خدا درخواست کردم این راه را اختصاص به علیّ بن ابی‌طالب دهد. خداوند نیز چنین کرد.»5

باب‌الله، عین رحمت و لطف خداوند برای آفریده‌هایش است.

هیچیک از آفریده‌ها به دلیل محدودیت و نقصان ذاتی موجوداتی ممکن و به دلیل جامة مادّی‌ای که بر تن دارد، از وسعت وجودی لازم برای اتّصال بی‌واسطه به ذات متعالی خداوند نیست؛ چنان‌که چشم آدمی، به دلیل محدودیت توانایی و قوّه، قادر به تماشای بی‌واسطة خورشید نیست و هرگونه تقرّب بی‌واسطه، موجب سوختن موجوداتی همچون انسان می‌شود. این در حالی‌است که ارتقای مراتب و تجربة کمالات، نیازمند تقرّب به خداوند متعال است. همو که همة صفات کمالی به نحو مطلق در ایشان ظهور یافته است.

خداوند متعال پنهان از دیده‌ها، در عین بی‌نیازی و استغناء از جملة آفریده‌هایش، نیل بندگان و تقرّب آنان به خود را از مسیر و به واسطة ابواب رحمت خود، یعنی پیامبر مکرّم(ص) و اوصیائش قرار داده است.

معنای باب و جنب‌الله

کفعمی از حضرت باقر(ع) در تفسیر این کلام (جَنْبِ اللهِ‏)6 نقل کرده که فرمودند:

«معنای آن این است که چیزی به خدا نزدیکتر از پیامبر نیست و چیزی به پیامبر نزدیک‌تر از وصیّ‌اش نیست. پس او در قرب و نزدیکی مانند پهلو است خداوند در این آیه بیان می‏کند:

«أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی‏ عَلی‏ ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللهِ؛

تا آنکه [مبادا] کسی بگوید: «دریغا بر آنچه در جنب خدا کوتاهی ورزیدم!» یعنی در ولایت اولیای خدا.

آنگاه امام(ع) در معنی باب الله فرمودند:

«معنایش این است که خداوند از دیدگاه مردم پنهان است. پیامبر و وصیّ خود را در میان ایشان قرار داده و احتیاج‌های علمی مردم را به ایشان واگذار نموده است. وقتی پیامبر اکرم(ص) به علی(ع) علوم و حکمت را آموخت، فرمودند: «من شهر علم و علی(ع) در آن است.» خداوند واجب کرده بر مردم، توجّه به جانب علی(ع) را در این آیه: «بدین شهر درآیید، و از هر کجای آن خواستید، فراوان بخورید و سجده‏کنان از در [بزرگ‏] درآیید و بگویید: [خداوندا!] گناهان ما را بریز. تا خطاهای شما را ببخشاییم و [پاداش‏] نیکوکاران را خواهیم افزود.»7 و در آیه دیگر می‏فرماید: «از درها به خانه‌ها درآیید.»8 یعنی ائمّه(ع)، که بیوت علم خدا و گنجینة دانش اویند، ابواب الله و داعیان به بهشت و راهنمایان به رستگاری هستند تا روز قیامت.»9

درهای بیعت با خدا

ابن نباته می‌گوید: خدمت حضرت امیرالمؤمنین(ع) نشسته بودم. ابن‌کوّاء وارد شد و گفت: یا امیرالمؤمنین! معنی این آیه چیست‏؟ «و نیکی آن نیست که از پشتِ خانه‏ها درآیید؛ بلکه نیکی آن است که کسی تقوا پیشه کند، و به خانه‏ها از درِ [ورودیِ‏] آنها درآیید.»

امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«ما آن خانه‏هایی هستیم که خداوند دستور داده از در آنها وارد شوند. ما باب‏ الله‏ و بیوت او هستیم که باید از در اینها به جانب خدا رفت. هر که با ما بیعت کند و اقرار به ولایت ما نماید، از درب آن وارد خانه شده و هر که با ما مخالفت ورزد و دیگری را بر ما مقدّم دارد، از پشت وارد خانه شده است.»10

تنها دری که به سوی خداوند گشوده می‌شود

مفضّل گفت: شنیدم حضرت صادق(ع) فرمودند:

«امیر المؤمنین باب‏ الله‏ است که فقط از آن درب می‌توان رفت و راهی است به سوی خدا. هر که از غیر آن راه رود هلاک شده، همچنین برای همة ائمّة هدی(ع) یکی پس از دیگری این مطلب جاری است. [خداوند] آنها را ارکان زمین قرار داده تا موجب تزلزل و ناراحتی مردم نشود و حجّت بالغة او هستند بر ساکنان روی زمین و مردم زیر آسمان.»11

اهل بیت(ع) ابواب انحصاری معرفت‌الله

خداوند متعال، جنّ و انس را خلق نفرمود؛ مگر برای آنکه به مراتب عالی عام و معرفت دربارة اسماء و صفات و افعال الهی برسند و به بیان صاحب «بحر المعارف»:

چیزی در خزانة خدای سبحان، برتر و بزرگتر و گران‌تر از معرفت نیست تا آنجا که در تعریف آن گفته‌اند: معرفت، حیات دل توسط احیا‌کننده است؛ چنان‌که خدای متعال فرموده: «أ وَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ وَ جَعَلْنا لَهُ نُوراً يَمْشي‏ بِهِ فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُهُ؛12 آیا کسی که مرده بود، پس او را زنده ساخته و برای او نوری قرار دادیم که با آن در میان مردم راه می رود، مانند کسی است که...» و نیز مانند آیة «همانا او را به حیاتی پاکیزه حیات بخشیدیم.»13 یعنی به تحقّق معرفت او.

و خدای متعال در وصف کافر فرمود: «مردگانی هستند غیرمستعد برای حیات»؛14 از این‌رو گفته‌اند: به دل‌ها بپردازید و آنها را صاف و صیقلی کنید که دل‌ها محلّ نظر و جایگاه راز اویند.»15

به وقت قرائت زیارت «جامعة کبیره»، زائر خطاب به حضرت معصوم(ع) می‌گوید:

«السَّلَامُ عَلَی مَحَالِّ مَعْرِفَةِ الله‏؛

سلام بر جایگاه‌های معرفت و شناخت خداوند.»

معرفت بالاترین مرتبة ادراک است؛ به گونه‌ای که هرگز مورد شکّ و شبهه نخواهد بود. ائمّة دین(ع) از یک سو واجد معرفةالله در بالاترین مرتبة ادراکند و از دیگر سو، واجد شأن معرفت‌اللّهیاند. یعنی به واسطه و مدد ایشان، مجال معرفت به خداوند متعال فراهم می‌آید؛ زیرا خود، محلّ معرفت خداوند متعالند.

واژة محال، جمع محل و از ریشة حلول، به معنی جای حلول است که چیزی در مکانی قرار می‌گیرد و به هر مکانی که چیزی در آن حلول کند، محلّ می‌گویند. به همین مناسبت، جای زندگی و فرود آمدن را محلّه گفته‌اند.16

انسان، برای تقرّب به خداوند متعال، نیازمند معرفت است و این معرفت لازم عبادت و قرب، برای و جز از طریق اهل بیت(ع) میسّر نیست؛ زیرا خداوند، این خاندان را محلّ معرفت خویش قرار داده و ایشان را برای این امر ضروری نصب کرده است و جز ایشان، کسی از وسعت وجودی لازم برای آنکه محلّ معرفت‌الله شود، برخوردار نیست و لذا همگان می‌بایست این معرفت ضروری را از این محل اخذ کرده و به سیر و سفر معنوی خود ادامه دهند. بنابراین انسان‌ها معرفت و اطاعت را از امام(ع) اخذ کرده و خداوند را به سبب آن عبادت می‌کنند تا مدارج قرب را طی کرده و بالا روند.

در روایتی از قول امام صادق(ع) وارد شده است که فرمودند:

«امام نشانة بین خداوند متعال و آفریدگان اوست؛ پس هر که او را شناخت، مؤمن و هرکه او را انکار کرد، کافر خواهد بود.»17

در طول حیات بشر، نحله‌های بسیاری (به ویژه در میان فلاسفه) مدّعی شناخت خداوند شده‌اند؛ در حالی‌که جملگی بر مدار مجاز و گمان سیر می‌کردند؛ زیرا راه کسب این آگاهی بر دیّارالبشری گشوده نیست و هر کس مدّعی شناخت شده، بر مدار توهّم و گمان خود سیر کرده بر گسترة جهالت خویش و دیگران پس از خود افزوده است.

نبیّ مکرّم اسلام(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«ای علی! خداوند را به راستی جز من و تو کسی نشناخت و تو را به راستی جز خدا و من کسی نمی‌شناسد.»18

مراتب معرفت اهل بیت(ع)، آن‌چنان است که هیچ شبهه و تردیدی در آنها راه ندارد و اگر پرده‌ها از عوالم پنهان و غیبی در برابر دیدگانشان برداشته شود، چیزی بر یقینشان افزوده نمی‌شود؛ چنان‌که امام علی(ع) فرمودند:

«اگر پرده‌ها کنار رود، بر یقینم افزوده نخواهد شد.»19

بدین سبب، به قول امام صادق(ع):

«جانشینان پیامبر(ص) درهای خدایند که باید از طریق آنها وارد خانه (معرفت الهی) شد و اگر آنها نبودند، خداوند شناخته نمی‌شد و با آنان خداوند بر بندگانش احتجاج می‌کند.»20

منحصر بودن معرفت خداوند در اهل بیت(ع)، نفی و انکار سایر راه‌هایی است که هر گروه یا شخصی بدعت گذارده و مدّعی آن بوده است. جز این سخن، اعلام صریح و اعتراف به استقرار معرفت حقیقی به خداوند در قلب اهل بیت(ع) است؛ بدین سبب اگر ایشان نبودند، خداوند هرگز شناخته نمی‌شد؛ زیرا کسی وجود نداشت که خدا را شناخته و واسطة این شناسایی برای دیگران شود.

امام محمّد باقر(ع) می‌فرماید:

«تنها کسی که خدای عزّوجلّ را شناسد و پرستش کند که هم خدا را بشناسد و هم امام از خاندان را و کسی که خدای عزّوجلّ را نشناسد و امام از ما خاندان را نشناسد، غیر خدا را شناخته و عبادت کرده است.»21

اینچنین که به خدا گمراهند؛ به این معنی خدایی که وسیلة ائمّة هدی(ع) معرفی شود، جوان خوش‌سیمایی است که در قیامت برای مردم جلوه‌گری کند، پس هرکه به چنین خدایی معتقد باشد، حقّاً که خدا را نشناخته است.

کلام امام علی(ع) در پاسخ به سؤال مردی به نام ذعلب یمانی که به آن حضرت عرض کرده بود: یا امیرالمؤمنین! آیا خدای خود را دیده‌ای؟ پرده از گستره و ژرفای معرفت توحیدی ایشان برمی‌دارد.

حضرت در پاسخ فرمودند:

«أَ فَأَعْبُدُ مَنْ لَا أَرَاه‏؛

آیا کسی را عبادت می‌کنم که نمی‌بینم؟»

ذعلب در حیرت فرو رفت که منظور امام کدام مشاهده است. بنابراین بار دیگر پرسید:

فَكَيْفَ تَرَاه‏؛

چگونه خدا را می‌بینی؟

حضرت فرمودند:

«ای ذعلب! چشم‌ها او را با دید حسّی خود [آشکار] نمی‌بینند؛ ولی دل‌ها او را با حقایق ایمان درک می‌کنند. وای بر تو ای ذعلب! خدای من از لطافت، لطیف‌ترین معنایش را دارد و از این‌رو، به معنای عهود لطف (نازکی جسمانی) متّصف نمی‌شود. از عظمت و بزرگی، بزرگترین معنایش را دارد و از این‌رو، با کبر و بزرگی مفهوم معهود عظیم و بزرگی، متّصف نمی‌شود و...»22

مشاهدة شهودی و قلبی امام، معلول صفای جان ایشان است که به نحو خاص، از آن بهره دارند و آنان را به قلّة معرفت خداوند رسانده است.

بلندای معرفت امیرمؤمنان(ع)

حضرت امیرمؤمنان علی(ع) خطاب به سلمان و ابوذر فرمودند:

«همانا شناخت [ابعاد] نورانی من، معرفت الله است و معرفت الله، شناخت من است.»23

امامی که بر بلندای قلّة معرفت و ایمان به خداوند ایستاده، منار ایمان و پرچمدار هدایت و پیشوای اولیاست که طالبان معرفت را به مراتب عالی هدایت و دستگیری می‌کند. بدین سبب است که فرموده‌اند، اگر ایشان نبودند، خداوند شناخته نمی‌شد؛ زیرا کسی غیر از آنان نبود که در این راه رفته و خدا را شناخته باشد و مهیّای رهنمایی باشد.

در روایتی از امام صادق(ع) رسیده است:

«جانشینان پیامبر(ص) درهای خدایند که باید از طریق آنها، وارد خانه (معرفت الهی) شد و اگر آنان نبودند، خداوند شناخته نمی‌شد و با آنان خداوند بر بندگانش احتجاج می‌کند.»24

حضرت صادق(ع) فرمودند:

«گرفتاری مردم زیاد است. اگر آنها را دعوت کنیم، نمی‏پذیرند و اگر رها کنیم، جز به وسیلة ما هدایت نمی‏یابند.»25

راه‌های معرفت خداوند

رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمودند:

«بر حقّانیت سه چیز من سوگند یاد می‌کنم: تو و جانشینان بعدی تو معرَّف خدایید که خداوند به جز از راه معرفت شما شناخته نشود و معرّف بهشتیانید؛ زیرا به جز کسی که شما را بشناسد و شما او را بشناسید، کسی به بهشت نمی‌رود و معرّف دوزخیانید؛ زیرا به جز کسی که شما را انکار کند و شمایش انکار کنید، کسی به آتش دوزخ نمی‏افتد.»26

مؤلّف «بحرالمعارف»، ملّا عبدالصّمد همدانی، عبارات ذوقی لطیفی در حقیقت معرفت دارد. او می‌نویسد:

به یکی از عارفان گفته شد: حیات دل چیست؟ گفت: معرفت. گفته

شد: معرفت چیست؟ گفت: حیات دل توسط احیاء‌کننده.

به یکی از آنان گفته شد: معرفت چیست؟ گفت: دیدن خدا همراه با ندیدن غیر خدا تا آنجا که در نزد بیننده، تمام مملکت خدا در مقایسه با خدا کوچکتر از یک دانة خردل باشد و این چیزی است که دل‌های غافلان و عموم مردم توان تحمّل آن را ندارد...

به یکی از آنان گفته شد: بنده کی می‌فهمد که حقیقتاً به معرفت رسیده است؟

گفت: آنگاه در دل خود، برای غیر خدا جایی نیابد. از این‌رو گفته‌اند: سزاوار است برای کسی که خدا را آن‌گونه که باید شناخته است، محبوبی جز خدا نگزیند.

و گفته شده است: حقیقت معرفت، نوری است که خدای متعال در دل بندگان خاصّ خود ساکن ساخته است... و بنده به هر اندازه از آن نور که به او رسیده است، حقیقتاً به معرفت و مرتبة خواص و اهل ولایت دست می‌یابد و این نوری است که از سراپرده‌های منّت و بخشش الهی سرچشمه می‌گیرد. پس در دل واقع شده، دل به آن نورانی می‌شود.27

پی‌نوشت‌ها: