آخرين فصل حضور

م. يگانه

اشاره: هشتم ربيع‏الاول يادآور غمگنانه‏ترين مصيبت انسان و آغازي بر پايان آخرين فصل خوش حضور امام معصوم در ميان مردمان است. بهار حضور با جفاي اهل زمان جاي خود را به پاييز غيبت مي‏دهد و منتظران را تا رسيدن دوباره بهار در غمي جانكاه مي‏گذارد.

با شهادت امام حسن عسكري، عليه‏السلام (260 – 232 ق) دوران 250 ساله حضور پيشوايان معصوم در جامعه اسلامي پايان مي‏پذيرد و دوران طاقت‏فرساي غيبت آغاز مي‏گردد.

ضمن تسليت سالگرد شهادت اما يازدهم شيعيان، به پيشگاه فرزند ارواحنافداه و عموم منتظران آن حضرت، توجه شما عزيزان را به مطلبي كه به همين مناسبت تهيه شده جلب مي‏كنيم.

الف) شرايط اجتماعي - سياسي عصر امام حسن عسكري، عليه‏السلام

براي درك بيشتر ابعاد مختلف زندگي امام عسكري، عليه السلام، در طول شش سالي كه منصب امامت بر عهده آن بزرگوار قرار داشت ابتدا نظري به شرايط سياسي، اجتماعي آن زمان مي‏افكنيم تابه نقش مؤثر اين امام و رهبر بزرگ اسلام، در تاريخ بهتر پي ببريم.

1. آن عصر، اوج قدرت‏طلبي و ظلم و اختناق دستگاه حاكمه عباسي محسوب مي‏شود كه هر چند صباحي يك فرد خبيث و نالايق با دستياري عمال دنياپرست حكومت خليفه قبلي را سرنگون كرده و خود به جاي او مي‏نشيند و جالب اينجاست كه هر كدام، نام مقدس الله را براي فريب مردم همراه عنوان و سلطه جابرانه و غاصبانه خود به يدك مي‏كشند، مثل: المستعصم باله، المعتمد علي‏الله، المسترشد بالله، المعتدي بالله، المنتصر بالله، القائم بامرالله و...

روشن است كه در چنين شرايطي كسي كه قدرت را به دست گرفته فقط در پي حفظ سلطه و حكومت خويش است و براي مبارزه با مخالفان از هيچ جنايتي فروگذار نمي‏كند، به خصوص با امام و حجت خدا و اهل‏بيت رسول‏الله، صلي‏الله‏عليه‏وآله.

علاوه بر اين، ترس از گرايش مردم به خاندان، رسالت و شيعيان و پيروان آنان، جواب راحت را از خلفا سلب كرده و تمام نيروي خود را براي از بين بردن آن بسيج كرده بودند، به طوري كه عبيدالله‏بن‏خاقان وزير معتمد به جعفر كذاب مي‏گويد: خلفاي عباسي سالهاست كه شمشير كشيده و مردم را شكنجه كرده و از دم تيغ مي‏گذرانند تا آنان را از گرايش و پيوستن به پدر و برادر تو (امام دهم و يازدهم، عليهماالسلام) باز دارند، اما نتوانستند... 1.

و باز عامل مهم ديگري كه باعث مي‏شد خلفا سخت به وحشت افتند و به فشار و ظلم و تعدي خود مخصوصاً به خاندان رسالت و بالاخص امام عسكري، عليه‏السلام، بيش از پيش بيفزايند مسأله مهدي موعود، يعني نابود كننده همه جباران و ستمگران و برپا كننده حكومت عدل الهي بود.

به همين جهت خلفاي خونخوار عباسي با تمام توان و به طرز وحشيانه‏اي با امام عسكري، عليه‏السلام، به مبارزه برخاسته و مي‏خواستند به طور كلي وجود فرزند و نسل آن حضرت را نابود سازند.

2. امام عسكري، عليه‏السلام، در دوران امامت پدر بزرگوار خود امام هادي، عليه‏السلام، و مبارزات و فداكاري‏هاي ايشان حضور كامل داشت و شاهد بود كه آن حضرت در بعد اجتماعي و رهبري امت يك شبكه منسجم و كارآمد از پيروان و شيعيان فداكار و مبارز به وجود آورده بود كه در سرتاسر اقطار مملكت بسيار وسيع و گسترده اسلامي آن روز ريشه داشت.

چنين نظامي بعد از امام هادي به آن حضرت رسيد، و لازم بود امام يازدهم، عليه‏السلام، از آن استفاده كرده و آن را تقويت و گسترده نمايد.

3. جريان قيام‏ها و نهضت‏هاي علويان و ساداتي كه عليه خلفا به پا مي‏خاستند و در رابطه با امام و حجت خدا قرار داشتند از زمان امامان قبلي، عليهم‏السلام، ادامه داشت و سد محكمي در راه سلطه ظالمانه خلفا به حساب مي‏آمد. اين جريان در زمان امام هادي و امام عسكري، عليهماالسلام، از قدرت بسياري خوبي برخوردار بود به طوري كه خليفه عباسي با عصبانيت و خشم آميخته با ترس اظهار مي‏داشت: ما در هر زمان يا گرفتار (قيام) يك حسني هستيم يا يك حسيني...2.

4. مسأله ديگري كه در جامعه آن عصر مطرح بود ارايه افكار و آرأ و نظريات گوناگوني پيرامون مسايل كلامي و جهان‏بيني اعتقادي بود كه عمدتاً دستگاه مزور عباسي براي مشغول كردن افكار مردم و بازداشتن آنان از انديشيدن در سياست و حكومت و توجه به خاندان رسالت در آن دست داشت. مانند مسأله حدوث يا قدم قرآن، قضا و قدر يا تناقضات قرآن و مانند اينها.

در چنين جو و موقعيتي بود كه امام عسكري، عليه‏السلام، در سال 254 ق. رهبري امت اسلام را به عهده گرفتند. امامي بيست و دو ساله كه بر طبق رسالت و فلسفه امامت الهيه خود بايد با طاغوت به مبارزه پرداخته و در راه تحقق حاكميت اصيل و واقعي اسلام از هيچ چيز دريغ نورزد. از اين جهت از همه امكانات موجود استفاده كردند و در ابعاد و سنگرهاي مختلف با حكومت ظلم به مبارزه پرداختند. اكنون به طور خلاصه و فشرده به برخي از اين ابعاد نظري افكنده و به بررسي فرازهايي از زندگي آن حضرت مي‏پردازيم.

ب) فعاليت‏هاي اجتماعي و سياسي امام يازدهم

1. برخورد مستقيم با دستگاه خلافت

بسيار اتفاق مي‏افتاد كه دستگاه حاكمه براي ضربه زدن به حيثيت و اعتبار و آبروي امام عسكري، عليه‏السلام، توطئه‏هاي مختلفي ترتيب مي‏داد تا در انظار مردم موقعيت آن حضرت را زير سؤال برده و حتي ايشان را به قتل برساند. امام نيز با روحانيت و جذبه قدرت ولايت خود توطئه‏ها را خنثي مي‏كرد و در اثر اين نحوه سلوك، نه تنها بر وجهه و آبرو و اعتبار امام افزوده مي‏گشت، بلكه به رسوايي و افتضاح دستگاه نيز مي‏انجاميد.

به عنوان نمونه حضرت را مجبور مي‏كردند، بر مركب وحشي و چموشي كه هيچ كس را ياراي سوار شدن بر آن نبود، در مقابل ديدگان ديگران سوار شودو يا آن بزرگوار را در جايگاه حيوانات وحشي و درنده وارد مي‏كردند و يا عمداً قصد مي‏نمودند هنگام ورود آن حضرت با بي‏اعتنايي از جاي خود بلند نشوند، و يا اشخاص مسخره و دلقك را به حركات سبك و پوچ و خنده‏آور نسبت به حضرتش وامي‏داشتند و مانند اين امور.

نتيجه اينگونه رفتار از طرف خلفا و عمال عباسي جز افزايش عظمت و هيبت، و بزرگي و منزلت براي امام، عليه‏السلام، چيز ديگري نبود و چنانكه قبلاً گفتيم مهابت و منزلت و شخصيت عظيم امام، عليه‏السلام، تمام مردم و حتي مقامات دولتي و لشكري را نيز فرا گرفته بود.

از جمله ديگر اين موارد برخورد بسيار جذاب و معنوي امام عسكري، عليه‏السلام، با شرورترين خطرناكترين افراد بود كه براي اذيت و آزار و احياناً كشتن آن حضرت انتخاب شده بودند. اين افراد در زندان با ديدن زهد و عبادت و معنويت حضرت و نظر عنايت آن بزرگوار، به اشخاصي عابد، سر به زير ومسلمان حقيقي مبدل مي‏شدند و حتي در برابر آن حضرت صورت بر خاك مي‏ماليدند.3

2. رهبري و نظارت نسبت به پيروان و مجاهدان

چنانكه گفتيم امام عسكري به دنبال امام هادي، عليهماالسلام، با توجه به شبكه‏اي منسجم و فداكار و مجاهد از ياران و شيعيان خود، عرصه را بر حاكميت طاغوت تنگ كرده بود.

امام، عليه‏السلام، با اين اشخاص حتي در زندان نيز (چه در وقتي كه آنان در زندان بودند و چه هنگامي كه خود حضرت در زندان بود)

ارتباط داشتند و با دستورات لازم و رهنمودهاي مفيد خود آنان را رهبري مي‏كردند.

كمك‏هاي بي‏دريغ اقتصادي و مالي حضرت به آنان و رسيدگي به مشكلات و نيازهايشان و به خصوص نسبت به شيعيان مبارز و مجاهد، از جمله فعاليت‏هاي مبارزاتي و سياسي و اجتماعي امام يازدههم، عليه‏السلام، بود.

تشكيل شبكه‏اي كارآمد و مخفي حتي در زندان نيز، نشانه توجه كامل حضرت به جريانات اجتماعي و سياسي و خلاصه اين بعد مهم مبارزه بود.

به نمونه‏هايي از اين موارد توجه فرماييد:

1. ابوهاشم جعفري مي‏گويد:

از تنگي و فشار زندان و شكنجه و كند و زنجير (توسط نامه) به امام حسن عسكري، عليه‏السلام، شكايت كردم. حضرت در جواب من مرقوم فرمودند: تو امروز نماز ظهرت را در منزل خود خواهي گزارد. هنگام ظهر بود كه از زندان آزاد شدم و چنانكه فرموده بود نماز ظهر را در منزلم گزاردم. و نيز در تنگي زندگي بودم و مي‏خواستم در نامه از آن حضرت تقاضاي پول كنم، اما خجالت كشيدم، چون به منزلم رسيدم آن حضرت صد دينار برايم فرستاد و در نامه نوشته بود: هرگاه احتياج داشتي شرم مدار و پروا مكن، بخواه كه

طبق ميلت خواهي ديد. ان‏شأالله.4

2. جعفربن‏شريف جرجاني گويد:

سالي حج گزاردم، و سپس خدمت امام حسن عسكري، عليه‏السلام، رسيدم. خضرت فرمودند: وقتي (روز جمعه سوم ربيع‏الاول) به جرجان رسيدي به مردم اعلام كن كه من در آخر همان روز به جرجان خواهم آمد. چون به مردم اعلام كردم، آن روز شيعيان همه در خانه من جمع شدند... كه ناگهان آن حضرت بر ما وارد شد و بر ما سلام نمود... آنگاه حضرت با لطف و مرحمت خود، نيازها و حاجات و گرفتاري‏هاي همه را برطرف كرده و همان روز مراجعت فرمود.5

3. ابوهاشم گويد:

ما با عده‏اي از ياران نزديك و مبارز امام عسكري، عليه‏السلام، در زندان بوديم كه خود امام و برادرش جعفر را نيز به همان زندان آوردند... ما با امام همدم و مونس بوديم و با يكديگر اخبار و جريانات اجتماع و حكومت غاصب و نيز مسايل سري خود را بررسي مي‏كرديم. در ميان ما مردي بود كه ادعا مي‏كرد علوي است و مبارز، و خليفه به همين جهت او را زنداني كرده، اما در حقيقت جاسوسي بيش نبود كه براي جاسوسي و كسب خبر از شبكه متحد ياران امام، عليه‏السلام، روانه زندان شده بود ولي ما از اين موضوع خبر نداشتيم تا اينكه روزي امام عسكري، عليه‏السلام، فرمود: اگر در ميان شما جاسوس و بيگانه نبود خبر مي‏دادم كه چه وقت خداوند شما را از اين زندان آزاد مي‏فرمايد و در اين حال به آن مرد اشاره نمود. آن مرد با ديدن اين منظره سريع خود را از مجلس خارج كرد. حضرت فرمود: اين مرد از شما نيست مواظبش باشيد چون در نامه‏اي كه در جيبش قرار دارد مسايل شما را به خليفه گزارش داده است. يكي از افراد برخاست و جيب لباس او را كه آنجا بود تفتيش كرده و نامه را بيرون آورد كه در آن عليه ما بسيار بدگويي شده و خليفه را هشدار داده بود كه ما مي‏خواهيم در زندان نقب زده و از آن فرار كنيم!6

علاوه بر اينها، امام عسكري، عليه‏السلام، اتفاقات و مسايل جاري سياسي و حكومتي را كاملاً مورد توجه و اشراف خود قرار داده و در مواقع لزوم ياران و دوستان مبارز و شيعيان خود را راهنمايي كرده و در جريان امور قرار مي‏دادند7 و از اين رهگذر بود كه آنها را از خطرات نجات داده و به دشمن ضربه مي‏زدند.

3. نهي از ارتباط با خليفه

از ديگر مصاديق مبارزه امام عسكري، عليه‏السلام، با طاغوت، نهي ديگران از ارتباط با خليفه و مراجعه به او بود. در اين زمينه حضرت علاوه بر بيداري دادن به افراد و منع از ارتباط، مشكلات و نياز آنان را برطرف كرده و از هرگونه كمك و ياري دريغ نمي‏فرمود.

4. توجه به سادات و علويون

انقلابي توجه و عنايت امام، عليه‏السلام، به مبارزان و مجاهدان چنانكه گفتيم بدون شك عامل بسيار مهمي در

قدرت و اميد و مبارزه آنان بود.

در زمان حضرت عسكري، عليه‏السلام، نيز مانند ساير امامان، در گوشه و كنار مملكت اسلامي، انقلابيوني از سادات و علويان عليه حكومت دست به قيام مي‏زدند كه براي خلفا گران تمام مي‏شد.

محدث قمي كه نهضت عده‏اي از انسان در زمان امام يازدهم، عليه‏السلام، را ثبت كرده است.مي‏نويسد: در ايام معتز و مهتدي جماعتي از آل ابوطالب خروج كردند... و سپس برخي از آنان را نام مي‏برد.8

ج. فعاليت‏هاي فكري و فرهنگي

امام يازدهم

امام عسكري، عليه‏السلام،، در بعد فكري و فرهنگي نيز به ارشاد و هدايت مردم و جلوگيري از انحرافات و كجروي‏ها مي‏پرداختند.

روشن است كه مبارزه هميشه نمي‏تواند در قالب سياسي و نظامي باشد، بلكه از جهت فكري و عقيدتي نيز بايد مورد توجه قرار گيرد. از اين جهت امام يازدهم، عليه‏السلام، در اين مورد هم به روشنگري و بيداري افكار عنايت خاصي داشتند.

نكته ديگر آنكه اصولاً يكي از وظايف امام و حجت خدا، اصل هدايت اشخاص به مباني و اركان دين خدا و مكتب اهل بيت، عليهم‏السلام، است و وظايف امام را تنها در بعد سياسي نبايد منحصر پنداشت. با توجه به مسايل فوق بود كه حضرت حسن‏بن‏علي، عليهماالسلام، اين سنگر را نيز حفظ مي‏فرمود و در هر موقعيتي به ايفاي نقش هدايت و رهبري مي‏پرداخت. به نمونه‏هايي از اين مورد توجه فرماييد:

آن حضرت در پاسخ پرسش يكي از شيعيان چنين فرمود: