تحقيقي در آيه شريفه اكمال دين

اليوم الكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي

علي كوراني

ترجمه: سيد محمود عظيمي

تحقيق و تدبر در اسباب نزول آيات شريفه قرآن و حوادث و وقايعي كه موحب نزول آيه يا آياتي گرديده مي‏تواند تحولات علمي ارزشمندي در اعتقادات مسلمانان ايجاد نموده و آنچه را كه بعضي از مردم جاهل و غافل در طول اعصار و قرون از مسلمات مي‏شمردند؛ باطل نمايد. از اين رو بحث و نظر در اسباب نزول بيش از ديگر مباحث تفسير ارزش علمي داشته و نتايج پرباري به همراه دارد.

گاهي براي آيه‏اي بيش از پنج سبب نزول ذكر مي‏كنند. پرواضح است كه جز يكي از آنها بقيه باطل‏اند. لذا آنچه را كه اهل سنت مي‏گويند و اعتقاد دارند كه به هر يك از آنها تمسك بجويي هدايت يافته‏اي قطعاً ناصحيح و ناصواب است. بنابراين در اسباب نزول اگرچه پيچيدگي و خاصي دارد، اما از آنجا كه مي‏تواند ريشه شبهات و تشكيكات را بركند، از شأن و منزلت ويژه‏اي برخوردار است.

از آنجا كه در ابتداي ظهور اسلام مسلمانان در اقليت بودند، عدم ثبت و ضبط وقايع، خصوصاً ضبط اسباب نزول عجيب به نظر نمي‏آيد. لذا اگر نزول اولين سوره قرآن مبهم و مجمل و نامشخص باشد موجب تعجب و شگفتي نيست. اما در آخر حيات رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، كه اسلام به آخرين حد قدرت و مجد و عظمت در شبه‏جزيره دست يافته بود و مسلمانان اكثريت را تشكيل مي‏دادند، خصوصاً كه آن حضرت مدام از قريب‏الوقوع بودن رحلت خود خبر مي‏دادند، آن هم در حجة‏الوداع و آخرين پيام و توديع و... عدم حفظ سبب نزول آخرين آيه جداً موجب حيرت و شگفت‏زدگي است!! چرا بايد در اين امر اختلاف شود. و آخرين واقعه مهم اسلام در گرداب اختلاف و افتراق امت غرق گردد؟!

علت اين است كه اعراض شخصي و مطامع دنيوي افراد معلوم‏الحال گذشته و در پرده نفاق امروز مانع حفظ و ثبت نزول آخرين سوره و آخرين

آيه گرديد چرا كه آن امر مي‏توانست سرنوشت امت اسلام را تعيين كند و رقم زند و دست دشمنان قسم خورده دين را براي هميشه از سر امت اسلام كوتاه نمايد.

آخرين سوره‏اي كه نازل شد

محقق بصير و منصف با مطالعه مصادر و منابع فقه و حديث به خوبي درمي‏يابد كه آخرين سوره‏اي كه بر قلب نازنين رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نازل گرديد، سوره مائده بوده كه يكي از آيات آن آيه شريفه اليوم اكملت لكم دينكم... است كه بعد از تمامي فرائض و واجبات نازل گرديد و پس از آن هيچ واجبي تشريع نگرديد.

اما از آنجا كه سبب آيه شريفه مزبور و مدلول آن آتشي بود بر خرمن هستي مخالفان اسلام و منافقان كوردل، و تمامي نقشه‏هاي دشمنان دسيسه‏گر اهل بيت پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، اجمعين را بر باد فنا داده و آرزوها و خيال‏هاي شيرين آنان را به ناكامي مبدل مي‏ساخت و آنها خود را ملعون و مطرود و شكست خورده مي‏يافتند. لذا تلاش فراوان كردند ختميت سوره مائده را تحريف نموده و بجاي آيه شريفه اكمال دين، آيات ديگري معرفي نمايند!!

شيعيان و محبان اهل‏بيت رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، آنانكه دوستي اين خاندان را برترين افتخار و دفاع از آنان را برترين فرائض خود دانسته و مي‏دانند به پيماني كه با حق متعال بسته‏اند تا هرگز برخلاف فرمايش‏هاي پيامبر و آل پيامبر، عليهم‏السلام، سخني نگويند و امري جز امر آنان را دين و شريعت نخوانند، همگي با تمسك به فرموده‏هاي گهربار آن بزرگواران قائل به ختميت سوره مائده‏اند و آخرين آيه فرايض را آيه شريفه اكمال دين مي‏دانند و اعتقاد راسخ دارند كه پس از اين آيه شريفه ديگر فريضه‏اي شأن نزول نيافت و واجبي تشريع نگرديد.

عياشي در تفسير خود از عيسي‏بن‏عبداللّه از پدر و از جدش از علي، عليه‏السلام، روايت مي‏كند:

آيات قرآن بعضي ناسخ بعضي ديگرند و آن به امر رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، صورت مي‏گرفت. آخرين سوره‏اي كه بر آن حضرت نازل گرديد مائده بود.

سوره مائده مي‏توانست ديگر آيات را نسخ كند و هيچ آيه‏اي نمي‏توانست ناسخ سوره مائده باشد (زيرا پس از آن ديگر حكمي نازل نشد تا آن را نسخ نمايد).

هنگاميكه آن حضرت سوار بر مركب خود (بغله شهيأ) بود سنگيني وحي را احساس نمود چنانكه مركب زير بار آن به زانو درآمد و شكم بر زمين سائيد. حضرت پس از آنكه از حالت وحي خارج گرديد سوره مائده را تلاوت فرمود. آنگاه ايشان و همه ما به آن عمل نموديم.1

مراد امام اميرالمؤمنين علي، عليه‏السلام، از عمل به سوره شريفه مائده، عمل به احكام آن كه كيفيت وضو هم جزو آنهاست، مي‏باشد. به عبارت ديگر مسح سر و پا در وضو جزو آخرين احكام است و پس از آن حكم ديگري نيامد كه ناسخ آن گردد. بنابراين مسح براي هميشه حكم شرعي و غير منسوخ باقي خواهد بود و پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، و جميع مسلمانان نيز به آن عمل كردند. لذا آنچه سني‏ها در وضو عمل مي‏نمايند و به جاي مس، سر و پا را مي‏شويند برخلاف حكم خداوند است.

همين روايت در تفسير نورالثقلين نيز آمده است.2

همچنين مرحوم كليني در الكافي از علي‏بن‏ابراهيم... از يزيدبن‏معاويه و ابي‏جارود روايت مي‏كند:

امام ابوجعفرباقر، عليه‏السلام، فرمود: خداوند متعال امر به ولايت علي، عليه‏السلام، نمود و فرمود:

انما وليكم الله و رسوله والذين آمنواالذين يقيمون الصلاة و يؤتون الزكاة و هم راكعون.

ولي و سرپرست شما خدا و رسولش و كساني هستند كه ايمان آورده و نماز بپا داشته و در حال ركوع زكات مي‏دهند.

اطاعت از اولي‏الامر واجب گرديد درحالي كه مردم نمي‏دانستند اولي‏الامر كيست و ولايت چيست؟ لذا خداوند به حضرت محمد، صلي‏الله‏عليه‏وآله، امر فرمود ولايت را براي امت مانند نماز و روزه و زكات و حج تفسير نمايد. حضرت خوف آن داشت كه مردم پس از تفسير ولايت

ايشان را تكذيب كرده و از دين برگشته و مرتد كردند. لذا به پروردگار عزوجل مراجعه نمود. خداوند هم اين آيه را نازل فرمود:

يا أيها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته والله يعصمك من الاس.

اي رسول ما آنچه كه خدايت بر تو نازل كرد ابلاغ نما. چنانچه عمل نكني رسالت خداوند را به پايان نرسانده‏اي. بدان كه خداوند ترا از مردم حفظ خواهد كرد.آنگاه بود كه حضرت اقدام به ابلاغ امر خداوند نموده و ولايت علي، عليه‏السلام. را در روز غدير خم اعلام فرمودند. حضرت دستور اجتماع داد، و امر نمود كه حاضرين به غايبين برسانند.

امام باقر، عليه‏اسلام، در ادامه فرمود: فرائض و واجبات پي در پي نازل مي‏شدند تا نوبت به ولايت - كه آخرين فرصت بود - رسيد و خداوند نازل فرمود:

اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم

امروز دين شما را كامل و نعمتم را بر شما تمام نمودم.

امام، عليه‏السلام، ادامه داد: خداوند عزوجل فرمود، ديگر بعد از اين فريضه، فريضه‏اي نازل نخواهم كرد. تمامي فرايض را براي شما كامل نمودم.3

در مذهب تشيع و پيروان اهل بيت عصمت و طهارت، صلوات‏الله عليهم اجمعين، همگي برآنند كه سوره مائده آخرين سوره و آيه شريفه اكمال آخرين فريضه است.

اما اهل سنت روايات متعارض و متناقضي در اين باب دارند. عده‏اي موافق شيعيان و عده‏اي مخالف كه ناقد بصير و محقق دقيق با سعه صدر مي‏تواند لب كلام و حقيقت؛ امر را سهل و آسان به دست آورد.

سيوطي در الدرالمنثور از سعيدبن‏منصور و ابن‏منذر از ابوميسره، روايت مي‏كند:

سوره مائده آخرين سوره‏اي بود كه نازل گرديد و در آن هفده فريضه است.4

ابن حزم اندلسي در المُحَلّي مي‏گويد:

به طرق مختلفي از عايشه روايت شده است كه سوره مائده آخرين سوره‏اي است كه نازل شد. پس آنچه در آن حلال است، حلال بدانيد و آنچه را كه حرام است حرام بشماريد.5

اگرچه از مجموع روايات پذيرفته شده نزد شيعه و سني كاملاً به دست مي‏آيد كه مائده آخرين سوره نازل شده است، اما مي‏توان گفت كه آيه شريفه اكمال دين خود بهترين شاهد گوياي خود است. چرا كه آيه شريفه با صداي رسا و صراحت تمام اعلام مي‏دارد كه اكمال دين و اتمام نعمت به من تحقق يافت، و احكام به من ختم گرديد. پس از اين آنچه نازل گرديد خالي از حكم و فريضه خواهد بود. زيرا تشريع به نزول من تمام شد و پايان يافت.

ليكن چنانكه سيره و روش مخالفان شيعه از ديرباز تاكنون چنين بوده و هست كه براي آشكار نشدن حقيقت و عدم بروز واقعيت در تفسير آيات، خصوصاً آنهايي كه در حقانيت اهل‏بيت عصمت و طهارت،

عليهم‏السلام، شأن نزول يافته‏اند، احتمالات متعدد و روايات متخالف ذكر مي‏كنند تا حق مطلب گم گشته و كسي راه به جاني نبرد. آيه شريفه اكمال نيز از اين حيله و نيرنگ در امان نماند و لذا در مورد آخرين آيه‏اي كه بر پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نازل شد، احتمالات فراواني ذكر شده كه برخي از آنها عبارتند از:

1 آيه ربا، سوره بقره، آيه 278؛

2 آيه كلاله، سوره نسأ، آيه 276؛

3 آيه واتقوا يوماً ترجعون فيه اًّلي اللّه سوره بقره، آيه 281؛

4 آيه لقد جأكم رسول من انفسكم، سوره توبه، آيه 128؛

5 آيه ما ارسلنا من قبلك من رسول، سوره انبيأ، آيه 25؛

6 آيه فمن كان يرجو لقاة ربه، سوره كهف، آيه 110؛

7 آيه و من يقتل مؤمنا متعمداً، سوره نسأ، آيه 93؛

8 آخرين سوره، سوره توبه؛

9 آخرين سوره، سوره نصر و...

براي هر يك از موارد فوق يك يا چند روايت ذكر كرده‏اند كه هيچيك مشكل علمي يك محقق منصف را حل نمي‏كند. زيرا امكان ندارد كه تمام آيات و سوره‏هاي نه گانه فوق

همه آخرين آيه يا سوره نازل شده باشند يا بايد همه موارد فوق با هم نازل شده باشند كه هيچ يك از شيعه و ني آن را قبول ندارد و نزد جميع فرق مسلمين مردود است. و يا بايد يكي از نه مورد فوق آخرين آيه نازل شده باشد، از آنجا كه روايات مربوط به آنها متعارض و متناقض‏اند تمامي آنها از درجه اعتبار ساقط مي‏گردند.

مشكل عمده‏اي كه سني‏ها با آن روبرو هستند اينست كه آنها آنچه را كه در صحيح بخاري و مسلم و ديگر صحاح آنها آمده است قبول دارند؛ خصوصاً صحيح بخاري كه بعد از قرآن مهمترين و معتبرترين كتاب آنهاست. لذا بايد از ايشان پرسيد چگونه همه روايات مربوط به آخرين آيه يا سوره نازل شده را مي‏پذيريد و همه را معتبر مي‏دانيد؟ مضافاً بر اين كه بعضي از موارد فوق حكم بوده و به عنوان فريضه نازل شده‏اند؟

بنابراين مشكل ديگري نيز براي آنها پيش مي‏آيد كه بعد از نزول آيه شريفه اليوم اكملت لكم دينكم و اممت عليكم نعمتي دين كامل شد و تماميت يافت؛ حال آنكه آيات احكامي كه بعد از اكمال دين نازل شده است نشان مي‏دهد كه دين كامل نشده بود و العياذباللّه خداوند دروغ گفته و دين ناقص را به جاي دين كامل معرفي مي‏كند!!!

ظاهراً اولين كسي كه مدعي شد آيه اكمال دين آخرين آيه نازل شده نيست، معاوي‏بن‏ابي‏سفيان است كه بر

روي منبر اين امر را انكار كرد و گفت آخرين آيه نازل شده آيه 110 سوره كهف بوده است. طبراني در المعجم‏الكبير از عمروبن‏قيس روايت مي‏كند:

معاوي‏بن‏ابي‏سفيان آيه اليوم اكملت لكم دينكم را بر روي منبر خواند و گفت: روز عرفه و روز جمعه نازل شد.

سپس آيه من كان يرجو لقأ ربه... را خواند و گفت: آن آخرين آيه‏اي بود كه نازل گشت.6

البته از عمربن‏خطاب هم روايت كرده‏اند كه آيه اكمال دين روز جمعه و روز عرفه نازل شد. اما از آنجا كه قبول حرف عمر و معاويه با مشكلاتي روبرو است، سيوطي اين عالم و محدث بزرگ سني با اشاره به اشكالاتي كه در روايات معاويه و عمر وجود دارد به سرعت از آن مي‏گذرد. او در كتاب الاتقان مي‏گويد: اگر آيه اليوم اكملت لكم دينكم در عرفه و در حجة‏الوداع نازل شده باشد معنايش اينست كه دين و فرائض قبل از آن تماميت يافته و كامل شده‏اند.

چنانكه عده‏اي من جمله سدي گفته‏اند: بعد از نزول آيه اكمال دين ديگر هيچ حرام و حلالي نازل نشد. درحاليكه آنچه در باب ربا و قرض و كلاله وارد شده دلالت دارد كه آنها بعد از آيه اكمال نازل و تشريع شده‏اند.7

بنابراين يا بايد معناي آيه اكمال دين را رها كرده و نسبت كذب و دروغ (العياذباللّه) به خدا و پيامبر، صلي‏الله‏عليه‏وآله، داده و تمامي روايات صحيحه‏اي را كه صريحاً مي‏گويند آيه اكمال دين آخرين آيه نازل شده بوده و بعد از آن هيچ حلال و حرامي نازل نشد، كنار بگذاريم كه چنين امري براي يك مسلمان مؤمن و محقق ممكن نيست. و يا بايد روايات متعارض و متناقضي را كه هيچ نتيجه علمي نداشته و از نظر سنديت هم نزد خود علماي سني اشكال دارند، قبول كنيم كه چنين رواياتي متضمن تكذيب خدا و رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نيز مي‏باشند.