قسمت چهارم

ميراحمدرضا حاجتي

اشاره: در قسمت‏هاي پيشين مقاله حاضر، نويسنده به بيان ويژگي‏هاي عصري كه امام خميني، قدس‏سره، آغازگر آن بود، پرداختند. عصري كه دين و دينداري در آن تجلي دوباره مي‏يابد و جهانيان بار ديگر متوجه ارزش‏هاي نهفته در تعاليم ديني مي‏گردند. در اين قسمت از مقاله، نويسنده به بررسي علل و عوامل رشد دين‏گرايي در جوامع پرداخته و با بهره‏گيري از كلمات برخي از متفكران مغرب زمين بحران حقيقت را كه جوامع غربي با آن دست به گريبانند مورد بررسي قرار داده است.

عوامل رشد دين‏گرايي در جوامع غربي

در جهت كشف و تحليل علل و عوامل مؤثر در رشد و گسترش و تعميق جنبش جهاني دين‏گرايي و معنويت خواهي بشر معاصر برخي از عوامل مؤثر در اين زمينه را با مروري اجمالي مورد بررسي قرار مي‏دهيم.

1. حس حقيقت‏جويي و نياز فطري به يك جهان‏بيني جامع‏نگر

انسان معاصر خصوصاً بشر غربي در التهاب و اضطراب ناشي از عدم درك معماي هستي و واقعيت وجود خويش آرام و قرار ندارد و عميقاً خود را از دسترسي به تفسير حقيقي هستي و هدف حيات و... ناتوان و عاجز مي‏بيند.

انديشمندان بيگانه با دين كه عنان رهبري فكري بشريت را سال‏هاي متمادي در دست داشته‏اند. انسان را به وادي جاهليت مدرن رهنمون گشتند، اينان بودند كه راه به بن‏بست رسيده امروز را در پيش پاي بشريت نهادند و او را از موهبت تسليم در مقابل تعاليم الهي محروم نمودند.

در تفسير اين ره‏گم‏كردگان، انسان صرفاً يك موجود تك‏بعدي و فقط داراي نيازمندي‏هاي مادي است. در نظر تنگ و ديد تاريك آنها جغرافياي وجودي انسان فقط دايره محدود تولد تا مرگ را شامل مي‏شود، همين و بس! اما اين تفسير نتوانسته اقناع كننده بشر پژوهشگر و حقيقت‏جو و مطلق‏طلب باشد.

مرحوم استاد محمدتقي جعفري در اين رابطه مي‏نويسند: نكته دوم كه موجب شروع سؤال مزبور (پرسش از فلسفه و هدف حيات) شده است دگرگون شدن چهره حيات به وسيله غوطه‏ور شدن در عربده‏هاي ناخودآگاه ماشين است كه از اواخر قرن هيجدهم به اين طرف رو به گسترش گذاشته است، در نتيجه متفكراني كه بيماري رواني شكنجه‏شان مي‏داد و يا براي ارضاي حس شهرت‏پرستي زمينه مناسبي براي خود مي‏ديدند به جاي اينكه در جهت برداشتن سنگي كه روي منبع حيات آدميان افتاده است بكوشند فرياد برآوردند كه منبع آب ندارد! و يا آب منبع تمام شده است! و پوچي حيات را نتيجه گرفتند.1

نظريه‏پردازان دين‏ستيز ضمن اعلام پوچي حيات آدمي، انسان را كه در منظر جهان‏بيني الهي استعداد وصول به مقام خليفه ‏اللهي را دارا است تا سرحد يك حيوان بي‏هويت و ابزار اقتصادي صرف تنزل داده و انسداد باب كمال را بر روي او اعلام نمودند! و در اينجاست كه طغيان روح خداجو و حقيقت‏طلب بشر، در نفي اين تحقيرها و تحميق‏ها امري گريزناپذير خواهد بود. يكي از متفكران غربي با اشاره به مدعي فوق مي‏گويد:

فرهنگ مدرن سعي داشت انسان را به صورت يك عامل اقتصادي و در حد يك عامل اقتصادي تنزل بدهد و انسان‏ها را به عنوان عوامل توليد يا مصرف، مطرح نمايد.

در اين راستا در دوران پس از مدرنيسم روح انساني طغيان مي‏كند و در مقابل چنين تنزل و كاهش در مقام انسانيت انقلاب مي‏كند و اين لايه را مي‏شكند و بيرون مي‏آيد همانطور كه شاهد بوديم در سال 1989 مادي‏گرايي ماركسيسم تجزيه شد.2

از آن جهت كه مدعيان مدينه فاضله بشري در مغرب زمين از حل و تفسير دو چيز؛ يعني واقعيت مرگ و معني هستي به شدت ناتوانند؛ بشر معاصر دريافته است كه كليد گشايش معماي هستي و درك هدف از آفرينش و هدف از زندگي و شناخت واقعي انسان و مقام او، در رويكرد دوباره او به تعاليم و حياني و ديني است. بايد گفت آدمي جز با قدم گذاردن در ساخت ديانت و معنويت به شكوفايي و باروري نمي‏رسد و خود حقيقي خويش را باز نمي‏يابد و بشريت امروز به دنبال كشف حقيقت خويش است و به دنبال كشف خدا و معنويت. امروزه بسياري از مردمي كه حتي سال‏ها بي‏ديني را تجربه كرده‏اند بجد در پي پاسخ اين سؤال هستند كه آيا حيات انسان پس از مرگ متوقف مي‏گردد و آيا واقعيتي فرا دنيوي فراروي انسان وجود دارد؟ چنانكه ژان گيتون فيلسوف معتقد مسيحي در گفتگويي در پاسخ به اين سؤال كه گفته مي‏شود به تازگي رئيس‏جمهور (سابق) فرانسه (فرانسوا ميتران) به ديدار شما آمد، روابط شما با وي چگونه است؟ گفت: پنجاه سال است كه و را مي‏شناسم، او در ملاقات اخير مي‏خواست از من بپرسد كه آيا پس از مرگ زندگي خواهد بود و آن چگونه است؟ او به من گفت: از 7 سالگي به خدا مي‏انديشيد و هيچ‏گاه نتوانسته است خدا را فراموش كند.

او گفت: همان‏گونه كه يك بيمار سرطاني براي معالجه خود به پزشك مراجعه مي‏كند، آمده‏ام از تو به عنوان يك فيلسوف و مسيحي بپرسم كه آيا پس از مرگ حيات خواهد بود؟ گيتون افزود:

من براي او از مرگ صحبت كردم و به او گفتم كه انسان پس از آخرين نفس گام به دنياي ديگري مي‏گذارد. ميتران پرسيد: عقيده‏ات راجع به ژان‏پل‏سارتر چيست؟

گفتم: يا بايد جهان را پوچ و مهمل و

يا برعكس باخدا و باهدف بدانيم. اگر دنيا سراسر پوچي و بيهودگي است كه بايد با هفت‏تير خودكشي كنيم. اما اگر دنياي ديگر را بپذيريم داراي هدف و آرمان خواهيم شد. راه سومي وجود ندارد. گيتون ادامه داد:

ميتران به من گفت: بايد كتابي درباره انتخاب بين باخدايي و بي‏خدايي و هدف‏دار بودن يا پوچي و بي‏فرجامي بنويسم و من اين كار را شروع كرده‏ام. هر كس بايد بين اين دو يكي را انتخاب كند، كساني كه اسرار را مي‏پذيرند خوشبخت هستند. بشر ابتدا تاريك است اما به تدريج از قعر چاه بالا و بالاتر مي‏آيد و بالاخره به روشنايي مي‏رسد.3 بي‏ترديد كليد دستيابي به تفسيري واقعي و روحاني و دلپذير از هستي و واقعيت وجود انسان در گرو توجيه خداپرستي است، در واقع مشكل اصلي بشر معاصر عدم اعتقاد واقعي به خداست، حضرت امام‏خميني، قدس‏سرّه، در بيان اين معادله با صدور پيامي به رئيس‏جمهوري وقت شوروي سابق، مرقوم فرمودند:

جناب گورباچف، بايد به حقيقت روي آورد، مشكل اصلي كشور شما مسأله مالكيت و اقتصاد و آزادي نيست، مشكل شما عدم اعتقاد واقعي به خداست، همان مشكلي كه غرب را هم به ابتذال و بن‏بست كشيده و يا خواهد كشيد. مشكل اصلي شما مبارزه طولاني و بيهوده با خدا و مبدأ هستي و آفرينش است.4

به عنوان مؤيد كلام حضرت امام استشهاد مي‏جوييم به اظهاراتي از سوي جورجي ان گير نويسنده و تحليلگر معروف آمريكايي وي مي‏نويسد:

نبود معنويت زيربناي مشكلات امروز جامعه آمريكاست... امروزه همه مردم بر اين باورند كه انسان حق دستيابي به رشد و توسعه مادي را دارد اما اين رشد و توسعه بدون وجود سيستمي معنوي كه زيربناي قوانين و مقررات كشوري را شكل دهند امكان‏پذير نيست...5

حقيقت‏جويي بشر معاصر و نياز ذاتي او به يك جهان‏بيني الهي كه به خوبي از عهد تفسير هستي و جهان پيرامون او برآيد، يكي از عوامل اصلي رويكرد ديني بشر معاصر است. بخشي از سخنان يكي از تازه مسلمانان را مورد توجه قرار مي‏دهيم. خانم انگريه(سعيده) تازه مسلمان آلماني از هامبورگ در مورد علت مسلمان شدن خود مي‏گويد: در اثر پيدا نكردن جواب‏هاي منطقي از لحاظ اعتقادي از مذهب پروتستان كناره گرفتم و سعي كردم خودم به دنبال مفهوم و هدف زندگي باشيم كه البته جستجوي من بي‏فايده بود.

وي با اشاره به راهنمايي‏هاي مربي مسلمانش مي‏گويد: او به من كتابي به نام جهان‏بيني و زندگي در اسلام هديه كرد كه شديداً مرا تحت تأثير قرار داد و مجذوب خود كرد. جهان‏بيني اسلامي مرا به لرزه آورده بود و در آن لحظه گويي بروشني متوجه مفهوم زندگي و منطق جهان هستي و كل موجودات شده بودم و حس مي‏كردم كه تازه متولد شده‏ام. من اصول اسلام را خيلي سريع پذيرفتم و احساس مي‏كردم نوري چشمانم و قلبم را روشن كرده است.

وي اضافه مي‏كند: تازه مي‏فهميدم كه انسان غربي در واقع از كنار زندگي مي‏گذرد و فقط با حرص و سعي مداوم به دنبال پول و قدرت مي‏رود و قادر به فهم مفهوم هستي نيست. وي با اشاره به تأثيرات معنوي فضاي ايران اسلامي و...

بر او مي‏گويد: تازه مي‏فهميدم چرا سعي مي‏شد تا چهره امام خميني براي دنياي غرب و اروپا ناشناخته بماند.6

ادامه دارد

پي‏نوشت‏ها: