هدايت شده پيروز

پاسخ به تحريف‏هاي بريتانيكا در موضوع مهدويت

قسمت پاياني

مرتضي دهقان، بهروز عليزاده

اشاره: بررسي آن دسته از مقالات دايرةالمعارف بريتانيكا كه به(Encyclopaedia Briannica) موضوع آخرالزمان و اعتقاد به مهدويت در نزد مسمانان پرداخته، نشان مي‏دهد كه نويسندگان اين مقالات اطلاع چنداني از اين موضوع نداشته و حتي در بسياري از موارد اطلاعات غلط و تحريف شده‏اي را درباره امام مهدي، عليه‏السلام، ارائه داده‏اند.

در قسمت اول مقاله حاضر ضمن ترجمه دو مقاله از مقالات اين دايرةالمعارف، برخي از تعريف‏ها و لغزش‏هايي كه نويسندگان اين مقالات در موضوع مهدويت مرتكب شده‏اند، مورد بررسي قرار گرفت. و اينك ادامه مقاله.

4. نويسنده مقاله دايرةالمعارف بريتانيكا مدعي است كه بسياري از علماي متعصب سني، اعتقاد به مهدويت را زير سؤال برده‏اند. در پاسخ اين ادعا بايد گفت: آنگونه كه در بخش سه گذشت، موضوع امر مهدويت يك اصل اعتقادي است كه شيعه و سني بر آن اتفاق نظر دارند و بر اساس روايتي كه از طريق اهل سنت، از رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نقل شده، انكار آن كفر محسوب مي‏شود. و از اين رو است كه مي‏بينيم عالمان اهل سنت و جماعت، از گذشته‏اي دور به تأليفاتي در امر مهدويت پرداخته‏اند. از جمله عبادبن‏يعقوب رواجني (250 ق) به تأليف اخبار المهدي مي‏پردازد. وي از مشايخ بخاري، ترمذي، ابن‏ماجه، ابو حاتم، بزار و ديگر محدثان اهل سنت بوده و همگي از او روايت كرده و بر وثاقت و صداقت او تأكيد داشته‏اند. اين اثر پنج سال پيش از تولد حضرت حجة‏بن‏الحسن‏المهدي، عليه‏السلام، تأليف شده است.

همچنين محمدبن اسحاق بن ابي‏العنبس (275 ق) كه از نديمان متوكل عباسي و قاضي صيمره بوده و به صيمري شهرت داشته، كتابي به نام صاحب‏الزمان نوشته است.1

البته محدود افرادي از اهل سنت به برخي از مسائل مهدويت اشكالاتي وارد كرده‏اند، بدون اينكه اصل اعتقاد را انكار كنند. مانند ابن خلدون در مقدمه خود و ذهبي در تاريخ الاسلام و ابن‏حجر در صواعق المحرقة و چنين پنداشته‏اند كه شيعه معتقد است مهدي، عليه‏السلام، از آغاز تولد تاكنون در چاهي در سامرا و يا حله نشسته و در انتظار فرمان قيام به سر مي‏برد. در حالي كه چنين اعتقادي در هيچ اثر و نوشته از آثار روايي و غير روايي شيعه از آغاز تاكنون، وجود ندارد. علاقه بزرگوار مرحوم محدث نوري در كتاب نجم‏الثاقب (باب چهارم) برخي از اينگونه ايرادات را نقل كرده، سپس به نقد و پاسخ‏گويي مستندي براي هر كدام از آنها پرداخته، و به دنبال آن، عقايد و نظرات جازم و قطعي بيست تن از بزرگان اهل سنت همانند: كمال‏الدين‏محمدبن‏طلحة مؤلف مطالب السؤال ،محمدبن‏يوسف‏گنجي شافعي (658 ق)، ابوالفرج جوزي (581 ق)، علي‏بن محمدبن صباغ مالكي، محيي‏الدين عربي و عبدالوهاب شعراني را در اصالت مهدويت، از آثارشان آورده است.

قابل‏توجه است كه حتي برخي افراد مانند ابن‏حجر (974 ق) كه اشكالاتي در بعضي مسائل مربوط به مهدي، عليه‏السلام وارد كرده، خود كتابي مستقل در امر مهدويت نگاشته است به نام: القول المختصر في علاامات المهدي المنتظر.

بيش از ده نفر از عالمان سنت كه در امر مهدي، عليه‏السلام كتاب نوشته‏اند قائل به تواتر احاديث مهدويت شده‏اند كه از جمله ايشانند: ابن‏حجر در الصواعق، شبلنجي در نورالابصار، ابن‏ابي‏الحديد در شرح نهج‏البلاغه (چاپ مصر، ج 2،

ص 535)، متقي هندي (975 ق) در البرهان في علامات مهدي آخرالزمان) شوكاني نيز اثري به نام التوضيح في تواتر ما جأ في المهدي المنتظر تأليف كرده است.2

متقي هندي نيز در باب ثالث عشر سيزدهم( البرهان )از ص 183 - 177) فتواي چهار نفر از علماي مذاهب چهارگانه اهل سنت، در زمان خود را در اصالت اعتقاد به مهدويت آورده است.

در آثار و مدارك معتبر شيعي نيز از طريق رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، روايات مستند و متعددي آمده است كه برخي از آنها در امر تعيين مسير امامت و خلافت، بعد از رسول خدا، صلي الله‏عليه‏وآله، از طريق اهل سنت نيز نقل شده و از احاديث متواتر و غير قابل انكار به شمار مي‏رود، همانند حديث ثقلين كه اهل بيت را همرديفان كتاب خدا و سبب هداي شمرده و مرحوم ميرحامد حسين يك جلد از مجموعه عظيم عبقات‏الانوار خود را در بررسي اين حديث و اسناد آن از سوي هل سنت و جماعت نگاشته است.3

در منابع شيعي نيز اين حديث از طرق مختلف روايت شده. شيخ صروغ (381 ق) در باب 22 كتاب كمال‏الدين چند نمونه از اين روايت را آورده كه از ميان آنها به يك روايت كه از حسين‏بن‏علي، عليهماالسلام، نقل شده اشاره مي‏كنيم:

سُئل اميرالمؤمنين صلوات اللّه عليه، عن معني قول رسول‏اللّه، صلّي‏اللّه‏عليه‏وآله: انّي مخلّف فيكم الثقلين، كتاب اللّه و عترتي. من العترة؟ فقال أنا و الحسن و الحسين و الائمة التسعة من ولد الحسين، تاسعهم مهديهم و قائمهم...4

از امير مؤمنان، عليه‏السلام، پرسيدند، در اين گفتار رسول خدا: همانا من بر جاي مي‏گذارم در ميان شما دو سنگين و گرانمايه را، كتاب خدا و عترت. منظور از عترت كيست؟ علي، عليه‏السلام، فرمود، من و حسن و حسين و ائمه نه‏گانه از فرزندان حسين، كه نهمين ايشان مهدي ايشان و قائم ايشان است...

علي‏بن‏محمد خزاز قمي (قرن چهارم) نيز در اثر كم‏نظير خود بنام كفاي الاثر في‏انص علي الائمة الاثني عشر، از طرق و اسناد خود از نوزده تن از صحابه و اندكي از تابعين و دو تن از همسران رسول خدا، صلي‏الله عليه‏وآله، و دوازده تن از اهل‏بيت (حضرت زهرا و حضرت اميرالمؤمنين تا حضرت عسكري، عليهم‏السلام) رواياتي انبوه نقل كرده، در اينكه امامان دوازده نفرند كه در بسياري از آنها از طريق رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نام دوازده امام به تصريح آمده و يا گفته شده است كه نه تن از ايشان از فرزندان حسين، عليه‏السلام، هستند. در اينجا يك نمونه از تأليف مذكور نقل مي‏شود:

أنس‏بن‏مالك كه يكي از صحابه است مي‏گويد: صلّي بنا رسول‏اللّه، صلّي‏اللّه‏عليه‏وسلّم، صلاة الفجر، ثم أقبل الينا فقال: معاشر اسحابي، من أحب اهل بيتي حشرمعنا، و من استمسك بأوصيائي من بعدي فقد استمسك بالعروة الوثقي، فقام اليه ابوذر الغفاري فقال: يا رسول‏اللّه كم الائمة بعرك؟ قال عدد نقبأ بني‏اسرائيل فقال كلهم من اهل بيتك؟ قال: كلهم من أهل بيتي، تسعة من صلب الحسين و المهدي منهم.5

أنس‏بن‏مالك مي‏گويد رسول خدا، صلي‏الله‏عليه‏وآله، نماز صبح را با ما گذارد، سپس رو به ما نمود و فرمود: اي گروه اصحاب من، هر كس اهل‏بيت مرا دوست بدارد با ما محشور مي‏شود، و هر كس به اوصيأ و جانشينان من چنگ بزند، همانا به ريسمان محكم چنگ زده است. پس ابوذر غفاري برخاست و گفت: اي رسول خدا، ائمه بعد از شما چند نفر هستند؟ فرمود: به شمار نقيبان بني‏اسرائيل 12 نفر ابوذر گفت همه ايشان از خاندان شما هستند؟ فرمود: همه ايشان از اهل بيت من هستند، نه تن از فرزندان حسين هستند و مهدي از ايشان است. موضوع مهدويت در اسلام و به ويژه در تشيع آنقدر مورد توجه بوده است كه قبل از آنكه امام زمان، عليه‏السلام، به دنيا بايد اخبار غيبت صادر ده از پيغمبر اكرم و ائمه اطهار در كتاب‏ها ثبت مي‏شد. حتي كتاب‏هايي در خصوص غيبت امام زمان، عليه‏السلام، تأليف مي‏گرديد.

1. از آغازين آثار شيعه كه از مهدي، عليه‏السلام، سخن گفته‏اند

كتاب سقيفه تأليف سليم‏بن‏قيس مي‏باشد. مؤلف از ياران حضرت اميرالمؤمنين و حدود سال 90 هجري در گذشته است. اين كتاب همراه با اسناد آن به چاپ رسيده است.6

2. ابراهيم‏بن‏صالح انماطي، از اصحاب حضرت باقر، عليه‏السلام، مؤلف كتاب الغيبة، اين اثر صد سال پيش از ولادت حضرت مهدي، عليه‏السلام، تأليف شده است.

3. علي‏بن حسين‏بن محمد طائي يكي از اصحاب امام موسي‏بن‏جعفر، عليه‏السلام، است. كتابي در غيبت نوشته، وي مرد فقيه و مورد و ثوقي بوده است.

4. علي‏بن عمر اعرج كوفي كه از اصحاب امام موسي‏بن‏جعفر، عليه‏السلام، بوده و كتابي در غيبت نوشته است.

5. حسن‏بن علي‏بن ابي‏حمزه در عصر حضرت رضا، عليه‏السلام، زندگي مي‏كرده و كتابي در غيبت تأليف نموده است.

6. عباس‏بن‏هشام ناشري اسدي، كتابي در غيبت نوشته است، مرد جليل القدر و موثقي بوده و در سال دويست و بيست هجري وفات نموده. شيخ طوسي او را از اصحاب حضرت رضا، عليه‏السلام، مي‏شمارد.

7. فضل‏بن شاذان نيشابوري كتبي، در احوال قائم آل‏محمد و غيبت او نوشته است. وي از اصحاب حضرت رضا تا حضرت عسكري، عليهم‏السلام، بوده و در سال 260 ق وفات كرده است.

8. ابراهيم‏بن اسحاق احمري نهاوندي نيز كتابي در غيبت نوشته است.7

كتاب‏هاي ديگري نيز بعد از ميلاد حضرت مهدي، عليه‏السلام، نگاشته شده است كه به برخي از آن‏ها اشاره مي‏شود.

1 الكافي (كتاب الحجة)، ثقة‏الاسلام كليني (328 ق)؛

2 الغيبة، شيخ محمدبن ابراهيم نعماني (بعد از 342 ق)؛

3 كمال‏الدين، شيخ ابوجعفر صدوق (381 ق)؛

4 كفاي الاثر، علي‏بن محمد خزاز (قرن چهارم، از شاگردان شيخ صدوق)؛

5 مسائل العشرة في الغيبة، شيه مفيد (413 ق)؛

6 الشافي، سيد مرتضي (قرن پنجم ق)؛

7 الوجيزه في الغيبة، سيد مرتضي علم‏الهدي؛

8 الغيبة، شيخ الطائفه طوسي (460 ق)؛

9 الملاحم و الفتن، سيدبن طاووس (664 ق)؛

10 المحجة فيما نزل في‏القائم الحجة، سيد هاشم بحراني (1107 ق)؛

11 بحارالانوار، جلد 51 و 52 و 53، علامه مجلسي (1110 ق).

لازم به ذكر است در كتاب ارزشمند كتابنامه حضرت مهدي، عليه‏السلام كه پيش از اين ياد شد، نام و مشخصات بيش از دو هزار كتاب كه مستقلاً پيرامون حضرت مهدي، عليه‏السلام، نوشته شده، درج گرديده است؛ و به راستي جا دارد كه از مؤلفان مقالات مورد بررسي سؤال شود كه چگونه اين حجم وسيع ادبيات موجود در مورد امام زمان، عليه‏السلام، را نديده و به راحتي چنان ادعاي گزافي را مطرح ساخته‏اند.

در اينجا فهرست شماري از احاديث وارد شده در خصوص مهدي، عليه‏السلام، از كتاب منتخب‏الاثر نقل مي‏شود. اين كتاب از منابع شيعه و سني گردآوري و تأليف شده:

مهدي همنام و همكنيه رسول اكرم، صلي‏الله‏عليه‏وآله، مي‏باشد، 48 حديث؛

مهدي نهمين فرزند امام حسين، عليه‏السلام، است، 148 حديث؛

مهدي هفتمين نسل امام باقر، عليه‏السلام، است، 103 حديث؛

مهدي فرزند ششم امام صادق، عليه‏السلام، است، 99 حديث؛

مهدي نسل پنجم امام موسي كاظم، عليه‏السلام، است، 98 حديث؛

مهدي چهارمين فرزند امام رضا، عليه‏السلام، است، 95 حديث؛

مهدي سومين نسل امام جواد، عليه‏السلام، است، 90 حديث؛

مهدي نوه امام هادي، عليه‏السلام، است، 146 حديث؛ مهدي پسر امام حسن عسگري، عليه‏السلام، است، 146 حديث؛

مهدي فرزند سيده كنيزان است، 9 حديث؛

مهدي دوازدهمين و آخرين ائمه، عليهم‏السلام، است، 136 حديث؛

مهدي ولادتش از مردم پنهان است، 14 حديث؛

مهدي از بيعت و پيمان با ستمگران آسوده است، 10 حديث؛

مهدي داراي غيبتي طولاني است، 91 حديث؛

مهدي داراي غيبتي طولاني است، 91 حديث؛

مهدي دو غيبت دارد كه يكي كوتاه و ديگري طولانيست، 10 حديث؛

مهدي عمري بس طولاني دارد، 318 حديث؛

مهدي چهره‏اي جوان دارد كه به مرور زمان پير نگردد، 8 حديث؛

مهدي داراي سنت‏هايي از برخي انبيأ است، 23 حديث؛

جمع اين احاديث بالغ بر 1592 حديث مي‏شود.

انسان در شگفت مي‏شود كه چگونه حقايق، ناديده انگاشته شده و افرادي دانسته و مغرضانه و يا نادانسته، به كتمان يكي از برجسته‏ترين و بارزترين عقايد اسلامي كه توسط رسول خدا، صلي‏اللّه‏عليه‏وآله، و همگي معصومان از اهل‏بيت، عليهم‏السلام، بيان شده، پرداخته‏اند. علي‏رغم ادعاي نويسندگان مقالات مورد بررسي، كه مدعي شده‏اند بسياري از علماي متعصب سني اعتقاد به مهدويت را زير سؤال مي‏برند، ذكر اين نكته ضروري است كه دانشمندان و علماي اهل تسنن در بيش از صد كتاب خود رواياتي آورده‏اند كه از مهدي منتظر و قيام شكوهمند او سخن مي‏گويد. نام اين كتاب‏ها و برخي از احاديث آنها را در مجلدات عبقات‏الانوار و جلد سوم كفاي الموحدين و جلد هفتم اثبات‏الهداة و المهدي مروحوم صدر و منتخب‏الاثر رواج يافت.

آنگونه كه گذشت بيش از هفتاد نفر از بزرگان علماي اهل تسنن كتاب‏هاي مستقلي درباره مهدويت و خصايص مهدي موعود، عليه‏السلام، نگاشته‏اند و اصالت اين عقيده صحت روايات اين مبحث را اثبات كرده‏اند. كه در اينجا نام ده نفر از آنها به عنوان نمونه آورده مي‏شود:

1 حافظ ابو داوود سجستاني، نويسنده كتاب المهدي (بخشي از سنن ابي داوود)؛

2 حافظ ابونعيم اصفهاني، نويسنده الاربعين و مناقب‏المهدي و صفة‏المهدي؛

3 حافظ محمدبن يوسف گنجي شافعي، نويسنده البيان في‏اخبار صاحب‏الزمان؛

4 حافظ جلال ادين عبدالرحم سيوطي، نويسنده عَرةفُ الوَردي في اخبار المهدي؛

5 حافظ شهاب‏الدين ابن حجر هيثمي، نويسنده القول المختصر في علامات المهدي المنتظر؛

6 شيخ جمال‏الدين يوسف دمشقي، نويسنده عقدالدرر في اخبار الامام المنتظر؛

7 علأالدين متقي هندي، نويسنده البرهان في علامات مهدي آخرالزمان و تلخيص‏البيان؛

8 ابوالمعارف قطب‏الدين دمشقي، نويسنده الهدي النديهة؛

9 شمس‏الدين محمدبن طولون، نويسنده المهدي الي ما ورد في المهدي؛ 8

5. در مقاله مورد بررسي آمده است: بعد از ظهور عيسي، عليه‏السلام، روز قيامت شروع مي‏شود، خوبها وارد بهشت و شريران به داخل جهنم خواهند افتاد. مؤلفان مقاله دكترين‏هاي مذاهب و اصول مذهبي در دايرةالمعارف بريتانيكا با زيركي خاصي سعي كرده‏اند اعتقاد به مهدويت در اسلام را تحت تأثير مسيحت جلوه دهند. بنابراين از مهدي، عليه‏السلام، با عنوان اعاده كننده آخرالزماني ايمان از نسل پيامبر و يا عيساي رجعت‏كننده نام برده‏اند و سپس ادعا كرده‏اند بعد از ظهور عيسي، عليه‏السلام، روز قيامت شروع مي‏شود، خوبها وارد بهشت و شريرات به داخل جهنم خواهند افتاد. به عبارت ديگر مؤلفان مقاله مزبور در صدر آن بوده‏اند كه علاوه بر ايجاد ترديد در اصالت مهدويت انتظار براي ظهور را امري بيهوده و بدون هدف كه فقط پايان جهان را نويد مي‏دهد، قلمداد نمايند. درحاليكه بر اساس قرآن‏كريم و كتب روائي شيعه و سني، قيام مهدي، عليه‏السلام، آغاز حكومت الهي و اقامه عدل و داد است مبارزه با ظالمان و مخالفان احكام الهي و اجراي دستورات خداوند در زمينه‏هاي اجتماعي در برنامه