خلق خوش مصطفي صلي‏الله‏عليه‏وآله

حضرت آيه ‏الله خامنه‏اي

نبي مكرم اسلام جداي از خصوصيات معنوي و نورانيت و اتصال به غيب و آن مراتب و درجاتي كه امثال بنده از فهميدن آنها هم حتي قاصر هستيم، از لحاظ شخصيت انساني و بشري، يك انسان فوق‏العاده، طراز اول و بي‏نظير است. شما درباره اميرالمؤمنين مطالب زيادي شنيده‏ايد؛ همين قدر كافي است عرض شود كه هنر بزرگ اميرالمؤمنين اين بود كه شاگرد و دنباله‏رو پيامبر بود. يك شخصيت عظيم، با ظرفيت بي‏نهايت و با خلق و رفتار و كردار بي‏نظير، در صدر سلسله انبيا و اوليا قرار گرفته است و ما مسلمانان موظف شده‏ايم كه به آن بزرگوار اقتدا كنيم؛ كه فرمود: لقد كان لكم في رسول‏الله أسوة حسنة.1 ما بايد به پيامبر اقتدا وتأسي كنيم؛ نه فقط در چند ركعت نماز خواندن، در رفتارمان، در گفتارمان، در معاشرت ومعامله‏مان هم بايد به او اقتدا كنيم؛ پس بايد او را بشناسيم.

خداي متعال شخصيت روحي و اخلاقي آن بزرگوار را در ظرفي تربيت كرد و به وجود آورد كه بتواند آن را عظيم امانت را بر دوش حمل كند. يك نگاه اجمالي به زندگي پيامبر اكرم در دوران كودكي بيندازيم. پدر آن بزرگوار، بنابر روايتي قبل از ولادتش، و بنابر روايتي ديگر چند ماه بعد از ولادتش از دنيا مي‏رود و آن حضرت پدر را نمي‏بيند. به رسم خاندان‏هاي شريف و اصيل آن روز عربستان كه فرزندان خود را به زنان پاكدامن و داراي اصالت و نجابت

مي‏سپردند تا آنها را در صحرا و در ميان قبايل عربي پرورش بدهند، اين كودك عزيز چراغ خانواده را به يك زن اصيل نجيب به نام حليمه سعديه – كه از قبيله بني‏سعد بود – سپردند؛ او هم پيامبر را در ميان قبيله خود برد و در حدود شش سال اين كودك عزيز و اين در گرانبها را نگه داشت و به او شير داد و او را تربيت كرد؛ لذا پيامبر در صحرا پرورش پيدا كرد. گاهي اين كودك را نزد مادرش – جناب آمنه – مي‏آورد و ايشان او را مي‏ديد و سپس باز برمي‏گرداند. بعد از شش سال كه اين كودك از لحاظ جسمي و روحي پرورش بسيار ممتازي پيدا كرده بود – جسماً قوي، زيبا چالاك، كارآمد، از لحاظ روحي هم متين، صبور، خوش‏اخلاق، خوش‏رفتار و با ديد باز، كه لازمه زندگي در همان شرايط است – به مادر و به خانواده برگردانده شد. مادر اين كودك را برداشت و با خود به يثرب برد؛ براي اينكه قبر جناب عبدالله را – كه در آن جا از دنيا رفت و در همان جا هم دفن شد – زيارت كنند. بعدها كه پيامبر به مدينه تشريف آوردند و از آنجا كه عبور مي‏كردند، فرمودند: قبر پدر من در اين خانه است و من يادم است كه براي زيارت قبر پدرم، با مادرم به اينجا آمديم. در برگشتن، در محلي به نام ابوأ، مادر هم از دنيا رفت و اين كودك از پدر و مادر – هر دو – يتيم شد. به اين ترتيب، ظرفيت روحي اين كودك كه در آينده بايد دنيايي را در ظرفيت وجودي و اخلاقي خود تربيت كند و پيش ببرد، روز به روز افزايش پيدا مي‏كند. ام‏ايمن او را به مدينه آورد و به دست عبدالمطلب داد. عبدالمطلب مثل جان شيرين از اين كودك پذيرايي و پرستاري مي‏كرد. در شعري عبدالمطلب مي‏گويد كه من براي او مثل مادرم. اين پيرمرد حدود صدساله – كه رئيس قريش و بسيار شريف و عزيز بود – آن‏چنان اين كودك را مورد مهر و محبت قرار داد كه عقده كم‏محبتي در اين كودك مطلقاً به وجود نيايد و نيامد. شگفت‏آور اين است كه اين نوجوان، سختي‏هاي دوري از پدر و مادر را تحمل مي‏كند، براي اينكه ظرفيت و آمادگي او افزايش پيدا كند؛ اما يك سر سوزن حقارتي كه احتمالاً ممكن است براي بعضي از كودكان اين طوري پيش بيايد، براي او به وجود نمي‏آيد. عبدالمطلب آن‏چنان او را عزيز و گرامي مي‏داشت كه مايه تعجب همه مي‏شد. در كتاب‏هاي تاريخ و حديث آمده است كه در كنار كعبه براي عبدالمطلب فرش و مسندي پهن مي‏كردند و او آنجا مي‏نشست و پسران او و جوانان بني‏هاشم با عزت و احترام دور او جمع مي‏شدند. وقتي كه عبدالمطلب نبود يا در داخل كعبه بود، اين كودك مي‏رفت روي اين مسند مي‏نشست؛ عبدالمطلب كه مي‏آمد، جوانان بني‏هاشم به اين كودك مي‏گفتند كه بلند شو، جاي پدر است؛ اما عبدالمطلب مي‏گفت: نه، جاي او همان جاست و بايد آنجا بنشيند؛ خودش كنار مي‏نشست و اين كودك عزيز و شريف و گرامي را در آن محل نگاه مي‏داشت. هشت ساله بود كه عبدالمطلب هم از دنيا رفت.

روايت دارد كه دم مرگ، عبدالمطلب از ابي‏طالب، پسر بسيار شريف و بزرگوار خودش – بيعت گرفت و گفت كه اين كودك را به تو مي‏سپارم؛ بايد مثل من از او حمايت كني؛ ابوطالب هم قبول كرد و او را به خانه خودش برد و مثل جان گرامي او را مورد پذيرايي قرار داد. ابوطالب و همسرش – شير زن عرب؛ يعني فاطمه بنت‏اسد؛ مادر اميرالمؤمنين – تقريباً چهل سال مثل پدر و مادر، اين انسان والا را مورد حمايت و كمك خود قرار دادند. نبي‏اكرم در چنين شرايطي دوران كودكي و نوجواني خود را گذراند.

خصال اخلاقي والا، شخصيت انساني عزير، صبر و تحمل فراوان، آشنا با دردها و رنج‏هايي كه ممكن است براي يك انسان در كودكي پيش بيايد، شخصيت در هم تنيده عظيم و عميقي را در اين كودك زمينه‏سازي كرد. در همان دوران كودكي، به اختيار و انتخاب خود، شباني گوسفندان ابوطالب را به عهده گرفت و مشغول شباني شد؛ اينها عوامل مكمل شخصيت است. به انتخاب خود او، در همان دوران كودكي با جناب ابي‏طالب به سفر تجارت رفت. به تدريج اين سفرهاي تجارت تكرار شد، تا به دوره جواني و دوره ازدواج با جناب خديجه و به دوران چهل سالگي – كه دوران پيامبري است – رسيد.

تمام خصوصيات مثبت يك انسان والا در او جمع بود؛ كه من حالا بخشي از خصوصيات اخلاقي

بهترين شريكان بود؛ نه لجاجت مي‏كرد، نه جدال مي‏كرد، نه بار خود را بر دوش شريك مي‏گذاشت، نه با مشتري بدرفتاري مي‏كرد، نه به او زيادي مي‏فروخت نه به او دروغ مي‏گفت؛ درستكردار بود. همين درستكرداري او بود كه جناب خديجه را شيفته او كرد.

رفتارش با مردم، رفتار خوش بود؛ در جمع مردم، هميشه بشاش بود، تنها كه مي‏شد، آن وقت غم‏ها و حزن‏ها و همومي كه داشت، آنجا ظاهر مي‏شد. هموم و غم‏هاي خودش را در چهره خودش جلوي مردم آشكار نمي‏كرد؛ بشاش بود.

آن بزرگوار را خيلي مختصر عرض مي‏كنم؛ اما واقعاً ساعت‏ها وقت لازم است كه انسان درباره خصوصيات اخلاقي پيامبر حرف بزند. من فقط براي عرض ارادت و براي اينكه به گويندگان و نويسندگان، عملاً عرض كرده باشم كه نسبت به شخصيت پيامبر قدري بيشتر كار بشود و ابعاد آن تبيين گردد – چون درياي عميقي است – اين چند دقيقه را به اين مطالب مي‏پردازم. البته در كتاب‏هاي فراواني راجعه به نبي‏اكرم به اين مطالب مي‏پردازم.البته در كتاب‏هاي فراواني راجعه به نبي‏اكرم به طور متفرق راجعه به اخلاق آن بزرگوار مطالبي هست، آنچه كه من در اينجا ذكر كردم، از مقاله يكي از علماي جديد – مرحوم آيت ‏الله حاج سيد ابوالفضل موسوي زنجاني – است كه مقاله‏اي در همين خصوص نوشته‏اند و من از نوشته ايشان – كه جمع‏بندي شده و مختصر و خوب است – استفاده كردم.

به طور خلاصه اخلاق پيامبر را به اخلاق شخصي و اخلاق حكومتي تقسيم مي‏كنيم؛ به عنوان يك انسان، خلقيات او؛ و به عنوان يك انسان، خلقيان او؛ و به عنوان يك حاكم، خصوصيات و خلقيات و رفتار او. البته اينها گوشه‏اي از آن چيزهايي است كه در وجود آن بزرگوار بود؛ چندين برابر اين خصوصيات برجسته و زيبا در او وجود داشت كه من حالا بعضي از آنها را عرض مي‏كنم. آن بزرگوار، امين، راستگو، صبور و بردبار بود. جوانمرد بود؛ از ستمديدگان در همه شرايط دفاع مي‏كرد. درستكردار بود؛ رفتار او با مردم، بر مبناي صدق و صفا و درستي بود. خوش‏سخن بود؛ تلخ‏زبان و گزنده‏گو نبود. پاكدامن بود؛ در آن محيط فاسد اخلاقي عربستان قبل از اسلام، در دوره جواني، آن بزرگوار، معروف به عفت و حيا بود و پاكدامني او را همه قبول داشتند؛ آلوده نشد. اهل نظافت و تميزي ظاهر بود؛ لباس، نظيف ؛ سر و صورت، نظيف؛ رفتار، رفتار با نظافت. شجاع بود و هيچ جبهه عظيمي از دشمن، او را متزلزل و ترسان نمي‏كرد. صريح بود؛ سخن خود را با صراحت و صدق بيان مي‏كرد. در زندگي، زهد و پارسايي پيشه او بود. بخشنده بود؛ هم بخشنده مال، هم بخشنده انتقام؛ يعني انتقام نمي‏گرفت؛ گذشت و اغماض مي‏كرد. بسيار با ادب بود؛ هرگز پاي خود را پيش كسي دراز نكرد؛ هرگز به كسي اهانت نكرد. بسيار باحيا بود. وقتي كسي او را بر چيزي كه او بجا مي‏دانست، ملامت مي‏كرد – كه در تاريخ نمونه‏هايي وجود دارد – از شرم و حيا سرش را به زير مي‏انداخت. بسيار مهربان و پرگذشت و فروتن و اهل عبارت بود. در تمام زندگي آن بزرگوار، از دوران نوجواني تا هنگام وفات در شصت و سه سالگي، اين خصوصيات را در وجود آن حضرت مي‏شد ديد.

من بعضي از اين خصوصيات را مقداري باز مي‏كنم:

امين بودن و امانتداري او آن چنان بود كه در دوران جاهليت او را به امين نامگذاري كرده بودند و مردم هر امانتي كه برايش خيلي اهميت قايل بودند، دست او

مي‏سپردند و خاطرجمع بودند كه اين امانت به آنها سالم برخواهد گشت. حتي بعد از آن كه دعوت اسلام شروع شد و آتش دشمني و نقار با قريش بالا گرفت، در همان احوال هم باز همان دشمن‏ها اگر مي‏خواستند چيزي را در جايي امانت بگذارند، مي‏آمدند و به پيامبر مي‏دادند! لذا شما شنيده‏ايد كه وقتي پيامبر اكرم به مدينه هجرت كردند، اميرالمؤمنين را در مكه گذاشتند تا امانت‏هاي مردم را به آنها برگرداند. معلوم مي‏شود كه در همان اوقات هم مبالغي امانت پيش آن بزرگوار بوده است؛ نه امانت مسلمانان، بلكه امانت كفار و همان كساني كه با او دشمني مي‏كردند!

بردباري او به اين اندازه بود كه چيزهايي كه ديگران از شنيدنش بي‏تاب مي‏شدند، در آن بزرگوار بي‏تابي به وجود نمي‏آورد. گاهي دشمنان آن بزرگوار در مكه رفتارهايي با او مي‏كردند كه وقتي جناب ابي‏طالب در يك مورد شنيد، به قدري خشمگين شد كه شمشيرش را كشيد و با خدمتكار خود به آنجا رفت و آن جسارتي كه آنها با پيامبر كرده بودند، همان را با يكايك آنها انجام داد؛ گفت هر كدام اعتراض كنيد، گردنتان را مي‏زنم؛ اما پيامبر همين منظره را با بردباري تحمل كرده بود. در يك مورد ديگر با ابي‏جهل گفتگو شد؛ ابي‏جهل اهانت سختي به پيامبر كرد؛ اما آن حضرت سكوت كرد و بردباري نشان داد. يك نفر رفت به حمزه خبر داد كه ابي‏جهل اين طور با برادرزاده تو رفتار كرد؛ حمزه بي‏تاب شد و رفت با كمان بر سر ابي‏جهل زد و سر او را خونين كرد؛ بعد هم آمد تحت تأثير اين حادثه اسلام آورد. بعد از اسلام گاهي مسلمانان سر قضيه‏اي، از روي غفلت و يا جهالت، جمله اهانت‏آميزي به پيامبر مي‏گفتند؛ حتي يك وقت يك نفر از همسران پيامبر – جناب زينب بنت جحش كه يكي از امهات مؤمنين است – به پيامبر عرض كرد كه تو پيامبري، اما عدالت نمي‏كني! پيامبر لبخندي زدند و سكوت كردند. او توقع زنانه‏اي داشت كه پيامبر آن را برآورده نكرده بود؛ كه بعداً ممكن است به آن اشاره كنم. گاهي بعضي‏ها به مسجد مي‏آمدند و پاهاي خودشان را دراز مي‏كردند و به پيامبر مي‏گفتند كه ناخن‏هاي ما را بگير! چون ناخن گرفتن وارد شده بود – پيامبر هم با بردباري تمام، اين جسارت و بي‏ادبي را تحمل مي‏كرد.

جوانمردي او طوري بود كه دشمنان شخصي خود را مورد عفو و اغماض قرار مي‏داد، اگر در جايي ستمديده‏اي بود، تا وقتي به كمك او نمي‏شتافت، دست برنمي‏داشت.

در جاهليت، پيماني به نام حلف‏الفضول - پيمان زيادي؛ غير از پيمان‏هايي كه مردم مكه بين خودشان داشتند – وجود داشت كه پيامبر در آن شريك بود. يك نفر غريب وارد مكه شد و جنسش را فروخت. كسي كه جنس را خريده بود، عاص‏بن‏وائل بود؛ او مرد گردن كلفت قلدري از اشراف مكه بود. جنس را كه خريد، پولش را نداد. آن مرد غريب به هر كس هم كه مراجعه كرد، نتوانست كمكي دريافت كند؛ لذا بالاي كوه ابوقبيس رفت و فرياد زد: اي اولاد فهر! به من ظلم شده است. پيامبر و عمويش زبيربن‏عبدالمطلب آن فرياد را شنيدند؛ لذا دور هم جمع شدند و تصميم گرفتند كه از حق او دفاع كنند؛ بلند شدند پيش عاص‏بن وائل رفتند و گفتند پولش را بده؛ او هم ترسيد و مجبور شد پولش را بدهد. اين پيمان بين اينها برقرار ماند و تصميم گرفتند كه هر بيگانه‏اي كه وارد مكه شد كه مكي‏ها به او ظلم كردند - که غالباً هم به بيگانه‏ها و غير مكي‏ها ظلم مي‏كردند – اينها از او دفاع كنند. بعد از اسلام سال‏ها گذشته بود، پيامبر مي‏فرمود كه من هنوز هم خود را به آن پيمان متعهد مي‏دانم. بارها با دشمنان مغلوب خود رفتاري كرد كه براي آنها قابل فهم نبود. در سال هشتم هجري، وقتي كه پيامبر مكه را با آن عظمت و شكوه فتح كرد، گفت: اليوم يومالمرحمة؛ امروز، روز گذشت و بخشش است؛ لذا انتقام نگرفت؛ اين، جوانمردي آن بزرگوار بود.