مصاحبه با دکتر کونانی
کودکی، دورانی خاص، حسّاس و سرونوشت‌ساز است و کیست که بتواند این موضوع را انکار کند؟ دورانی سرشار از عشق، شادمانی و شور زندگی. حال کودکی را تصّور کنید که تمام این نشاط و سرزندگی‌اش به یک‌باره از او گرفته شود. خاموش شود، بشکند و در انتها جان دهد...
نامش را «خشونت جنسی علیه کودکان» گذاشتند؛ امّا کاش نامش را جنایت می‌گذاشتند؛ جنایتی که طبق آمار، هر روز در گوشه‌ای از دنیا, جان کودکی را می‌گیرد و خارج از آمار، روح کودکان بی‌صدای دیگری را نابود می‌کند.
نمونه‌هایش اطرافمان کم نبوده‌اند؛ ستایش، آتنا، پریا و... آنهایی بودند که زندگی‌شان پایان یافت و نماندند تا عمری با کابوسی که در بیداری با آن مواجه شده بودند، دست و پنجه نرم کنند؛ امّا بسیارند کودکانی که تحت این خشونت زندگی کرده‌اند و می‌کنند و اینکه آینده‌ای خواهند داشت یا نه، در ابهام است.
بر آن شدیم از کنار این موضوع، سرسری نگذریم و مانند بسیاری از حوادث دیگر، پس از سرد شدن این داغ، سرد و بی‌تفاوت نشویم. از این‌رو و برای بررسی جوانب این موضوع، گفت‌وگویی با دکتر سلمان کونانی، جرم‌شناس، آسیب‌شناس اجتماعی و استادیار دانشگاه، انجام دادیم که در ادامه می‌خوانیم:
• آقای دکتر برای اوّلین سؤال، لطفاً تعریفی از خشونت علیه کودکان و به طور خاص، خشونت جنسی علیه کودکان بفرمایید؟
به‌طور کلّی, مسئلة خشونت جنسی علیه کودکان، در بستر بحث از مقولة «کودک‌آزاری» قابل طرح و مطالعه می‌باشد. طبق تعریف قابل احترام «سازمان بهداشت جهانی»، کودک آزاری به هرگونه آزار و اذیّت جسمی، عاطفی و روحی کودکان یا ارتکاب رفتارهای متضمّن بی‌مبالاتی علیه آنها یا رفتارهایی که به منظور سوء استفاده، بهره‌کشی و تجارت آنها صورت می‌گیرد، اطلاق می‌شود که موجب ورود صدمه و آسیب بالفعل یا بالقوّه به جسم، سلامتی، حیات و منزلت کودک واقع شده و ناشی از مسئولیت‌گریزی نسبت به کودکان یا سوء استفاده از اعتماد آنها، یا سوء استفاده از حقّ برخورداری از عملیاتی‌سازی و پیاده نمودن یک‌سری از رفتارها نسبت به آنها می‌باشد.
طبق این تعریف، تمام هستی و موجودیت یک کودک مورد احترام بوده و شدّت و ضعف صدمه‌های وارده به او هم، برای تحقّق عنوان مجرمانة کودک آزاری طبق اسناد بین‌المللی مهم نیست. از همین‌رو است که حتّی در معرض خطر قرار دادن کودک که یادآور همان مفهوم صدمة بالقوّه به کودک است هم، در قرائت سازمان بهداشت
جهانی، مصداقی از کودک آزاری معرفی شده است.
خشونت علیه کودکان یا کودک آزاری، ابعاد و شقوق مختلفی دارد؛ نظیر کودک آزاری عاطفی، جسمانی و ...؛ امّا خطرناک‌ترین گونة آن، همان کودک آزاری جنسی است که خود شامل طیف وسیعی از رفتارهاست. خشونت و کودک آزاری جنسی به هرگونه وادار نمودن یا مجبور کردن یا حتّی تطمیع و تحریک و تهییج کردن کودکان، به‌سوی تن دادن به رفتارهای جنسی، فحشا، روسپی‌گری و هرزه‌نگاری اطلاق می‌شود که ذاتاً با امنیت و سلامت فکری و روانی کودکان معارضه داشته و مانع از رشد و تکامل شخصیتی آنها در آینده می‌گردد. برای تحقّق خشونت یا کودک آزاری جنسی، اساساً میان جلب کردن رضایت کودک یا فریفتن و مجبور ساختن او فرقی نیست.
کودکان لوح پاک و خام و خالصی هستند که به اقتضای حسّ کنجکاوی کودکانة خود، حتّی ممکن است به‌واسطة کنجکاوی یا داشتن سؤال راجع به مسائل و اندام‌های جنسی از افراد بزرگسال و بزرگ‌تر، خواسته یا ناخواسته به ورطة رفتارهای جنسی پرخطر کشیده شوند. رضایت و تمایل کودک به رابطة جنسی، عنصر معنی‌دار و قابل تأمّلی نیست و از نابخشودنی بودن عمل مرتکبان کودک آزاری نمی‌کاهد.
این رفتار بسان آبیاری کردن نهالی زیبا و رستنی با آبی از جنس سم و اسید و نابودگری است که شاید خود کودک اکنون و در زمان بزه‌دیدگی متوجّه نباشد، امّا چنان لطمه‌ای بر ابعاد ناهشیار روان و موجودیت وی وارد می‌کند که چه بسا سالیان بعد, در فواره‌ای از جنس انتقام ظهور کند و هم لطمات سنگین و مضاعفی بر کودک دیروز که بزرگسال امروز شده است, وارد کند و هم او را به عنوان عنصر انگیزه‌مندی برای انجام رفتاری مشابه با آنچه سابقاً در حقّ خودش روا داشته‌اند، نسبت به کودکان بی‌گناه امروز، ترغیب و تحریک نماید.
خشونت جنسی، بذر تنفّر را در کودک قربانی می‌کارد و در مسیر رشد و شخصیت او، خلل جدّی ایجاد می‌کند.
• وضعیت خشونت جنسی علیه کودکان در دنیا چگونه است؟
حسب گزارش‌های موثّق مراجعی چون سازمان ملل متّحد، خشونت جنسی علیه کودکان، در بسیاری از مناطق جهان، آماری خطرناک و بحرانی را نشان می‌دهد.
روزانه حدّاقل یک نفر، قربانی خشونت جنسی جان می‌دهد و سالانه بیش از دویست میلیون کودک بی‌گناه، قربانی خشونت جنسی واقع می‌شوند. کشور ایالات متّحدة آمریکا، ازجمله کشورهایی است که نرخ کودک آزاری جنسی بسیار بالایی دارد.
با فروپاشی محتوا، موقعیت و ساختارهای سنّتی خانواده‌ها و توسعة ادبیات پسامدرن‌گرایی در عصر امروز، بسیاری از جوامع به موجی از بی‌هنجاری و بی‌معنایی ارزشی مبتلا شده‌اند که مظاهری از آن در لباس عادی شدن شیوع پدیده‌هایی, چون تجاوزات و خشونت جنسی، نمایان شده است.
هرچند نمی‌توان آمار دقیقی از موارد و دامنة کمّی نقض حقوق کودکان و خشونت جنسی علیه آنها ارائه داد، امّا تحقیقات انبوه انجام شده در دنیای امروز, از فراوانی و افزایش روزانة این جرم حکایت دارد.
• خشونت جنسی درایران چه وضعیتی دارد؟
متأسّفانه همان‌طور که در سطح جهانی، پدیدة خشونت جنسی علیه کودکان، قوس صعودی را می‌پیماید، در «ایران» نیز و خصوصاً در سال‌های اخیر، این پدیده بیشتر چهره نمایی کرده و عملاً به جرمی آشنا و محسوس علیه کودکان مبدّل شده و از شیوع تعرّض به حقّ کودکان در حوزة سلامت و امنیت جنسی حکایت می‌کند.
قطعاً نمی‌توان از آمار دقیقی دراین‌باره, صحبت کرد؛ خصوصاً آنکه رقم سیاه این جرایم بسیار بالاست؛ یعنی بسیارند کودکانی که بزه
دیده واقع شده، امّا جرم ارتکابی علیه آنها, هرگز طرح و شناخته نمی‌شود.
• زمینه‌های ایجاد و تشدید آن در جهان و ایران چیست؟چه عواملی را مؤثّر در تشدید این واقعه می‌توان بر شمرد؟
به نظر بنده, تمام ساخت‌ها، نهادها و تأسیسات نظام اجتماعی در تکوین و تطّور نرخ خشونت جنسی علیه کودکان نقش دارند. عوامل و مسائل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و خانوادگی, همگی در رخداد این فاجعه مؤثّر می‌باشند. عدم توجّه به حقوق کودکان و ناآشنایی با اصول خاصّ تعلیم و تربیت آنها، ضعف دانشی و ناآشنایی والدین و سرپرستان کودکان با مسئلة لزوم آموزش تدریجی حقایق جنسی به کودکان و پاسخ‌دهی به سؤالات و کنجکاوی‌های آنها و بی‌توجّهی به حقّ کودکان در داشتن آگاهی و اطّلاعات جنسی، ضعف ساختارهای اجتماعی و نهادهای جامعه‌پذیری، نظیر مدارس، الگوهای تربیتی غلط که متضمّن القای ضرورت و توجیه‌پذیری توسّل به تنبیه و خشونت علیه کودکان هستند، ضعف نظام پلیسی و قضایی، تغییرات بی‌هنجار و ناهمگن سبک زندگی در خانواده‌ها و شیوع بحران‌هایی, چون فقر طبقاتی، طلاق و اعتیاد والدین و سرپرستان اطفال, همگی در رخداد خشونت و کودک آزاری جنسی نقش دارند.
بنابراین, مادامی که جوّ و شرایط کلّی جامعه, سالم و ایمن نباشد، همیشه باید احتمال و امکان وقوع چنین پدیده‌هایی را به نظاره نشست.
• چه سازمان‌هایی در جهان و کشور ما، متوّلی رسیدگی به این موضوع هستند و تا کنون چه اقداماتی کرده‌اند؟
کودک آزاری و خشونت جنسی, قطعاً جرم بوده و لذا رسیدگی به آن, از این باب, در صلاحیت مراجع قضایی و دادگستری است؛ امّا علاوه بر ساختار قوّة قضاییه، یک‌سری مراجع و سازمان‌ها و نهادهای دیگر هم هستند که در حوزة مقابله با این پدیده و پیشگیری از آن، وظایف و رسالت‌هایی بر عهده دارند؛ ازجملة این مراجع, می‌توان به «سازمان بهزیستی» اشاره کرد که سازمانی مهم و فعّال در امر مقابله با کودک آزاری بوده و حتّی در این راستا و برای اعلام وقوع جرایم ارتکابی، شبکه و خطوط تلفن ویژه‌ای هم تعبیه کرده است.
طبق موازین و مقررات، قانون تشکیل سازمان بهزیستی، مصوّب 1359 و اصلاحی سال 1375، سازمان بهزیستی برای حمایت از کودکان وظایفی بر عهده دارد. این سازمان می‌تواند با فرهنگ‌سازی
و نهادینه ساختن ابزارهای حدّاقلی و لازم برای صیانت اجتماعی و اجرایی از کودکان در معرض خطر، در راستای کمینه‌ای‌سازی بسترها و فرصت‌های رخداد پدیدة خشونت جنسی علیه کودکان, مؤثّر واقع شود؛ از جمله دیگر مراجعی که می‌تواند در این حوزه, نقش مؤثّری ایفا نماید؛ امّا کاملاً مغفول مانده، «وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی» است. انتظار می‌رود این وزارت، علاوه بر ابعاد روانی در حوزة پیشگیری از کودک آزاری نیز در جامعه, بیشتر فعّالیت نماید؛ امّا متأسّفانه تاکنون, چنین امر مهمّی, به علّت فقدان نصّ مصرّحة قانونی رقم نخورده است. همین وضعیت برای «وزارت آموزش و پرورش» هم مطرح می‌باشد.
• ضوابط قانونی مرتبط با این موضوع در جهان چگونه است؟
در سطح جهانی, مهم‌ترین سند برای حمایت از حقوق کودکان و مقابله با پدیدة کودک آزاری، به‌طور کلّی و ازجمله کودک آزاری جنسی، «کنوانسیون حقوق کودک»، مصوّب «مجمع عمومی» سازمان ملل در سال 1989م. و پروتکل الحاقی آن در مورد منع خرید و فروش و تجارت کودکان، روسپی‌گری و هرزه‌نگاری کودکان، مصوّب سال 2000م. می‌باشد. قسمت اوّل مادّة19 این کنوانسیون, صریحاً دولت‌ها را مکلّف ساخته است تا برای مقابله با اشکال مختلف کودک آزاری, اقدام نموده و سیاست‌های حمایتی لازمه را نسبت به کودکان عملی و اجرا سازند.
از جمله دیگر اسناد بین‌المللی، می‌توان به رهنمودهای سازمان ملل برای پیشگیری از بزه‌کاری نوجوانان, موسوم به «رهنمودهای ریاض» مصوّب 1990م. اشاره کرد که صریحاً بر لزوم قانون‌گذاری در حوزة اعلام ممنوعیت هرگونه سوء استفادة جنسی از کودکان تصریح نموده است. علاوه بر این اسناد، یک‌سری اسناد منطقه‌ای هم وجود دارد؛ مانند «کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر» مصوّب 1969م. که صریحاً بر مسئلة صیانت فراگیر از حقوق کودکان تصریح نموده‌اند.
علاوه بر اسناد فوق، در قوانین داخلی بسیاری از کشورها هم مقرّرات مفصّلی راجع به مبارزه با کودک آزاری جنسی وجود دارد؛ مثلاًٌ در قانون «حمایت از کودکان کانادا» مصوّب 2005م. صریحاً سوء استفادة جنسی از کودکان و اعمال خشونت علیه آنها، اعّم از اینکه از سوی والدین ارتکاب یابد یا سایر افراد و غریبه‌ها، ممنوع و مجرمانه اعلام شده است.
• ضوابط قانونی مرتبط با این موضوع در کشور ما چگونه است؟ تا کنون چه اقداماتی صورت گرفته است و خلاء های قانونی این حوزه چیست؟
در قلمروی نظام حقوقی ایران، مقرّرات نسبتاً مناسبی برای مقابله با پدیدة کودک آزاری جنسی وجود دارد. علاوه بر عمومات و الزامات ناشی از قانون اساسی که مؤیّد لزوم تضمین سلامت و امنیت و حقوق کودکان می‌باشد، در قوانین عادّی نظیر «قانون حمایت از کودکان و نوجوانان» مصوّب 1381 صریحاً هرگونه کودک آزاری جرم دانسته شده است. طبق مادّة 4 این قانون، هرگونه صدمه و اذیّت و آزار و شکنجة جسمی و روحی کودکان جرم و مستوجب مجازات حبس تعزیری تا شش ماه، یا جزای نقدی تا ده میلیون ریال می‌باشد. هر چند نوع و میزان مجازات تعیین شده برای این جرم بسیار نامتناسب و غیر بازدارنده است، امّا همین‌که مقنّن با اطلاق کلام و وسیعاً کودک آزاری را جرم‌انگاری کرده، قابل ستایش است. نقطة قوّت این قانون، عمومی دانستن جرم کودک آزاری است؛ لذا طرح و تعقیب این موضوع, لزوماًٌ نیازمند شکایت شاکیّ خصوصی نیست.
در حقوق ایران، قوانین دیگری وجود دارند که در راستای حمایت از حقوق کودکان و پیشگیری از بزه دیدگی و آزار دیدن آنها مقرّره‌نگاری شده‌اند؛ ازجملة این قوانین، می‌توان به قانون مدنی و خصوصاً مادّة 1173 آن اشاره کرد که رسماً بر صیانت از اطفال در معرض خطر, تصریح نموده است.
• در خاتمه، پیشنهادات شما برای رفع معضل خشونت‌های جنسی علیه کودکان چیست؟
مهار نرخ کودک آزاری و خشونت جنسی و پیشگیری از آن، مستلزم بهره‌گیری از یک نظام قانونی منسجم و پی‌ریزی تدابیر پیشگیری کیفری و جرم شناختی لازم در سطح جامعه و فعّال‌سازی بیشتر و بهتر نهادها و سهام‌داران چرخة جامعه‌پذیری و فرهنگ‌سازی می‌باشد. بسیاری از مصادیق خشونت‌های جنسی امروز، ریشه در خشونت‌های سابق دارد که علیه مرتکبان امروز این جرم، ارتکاب یافته‌اند؛ لذا هم باید برای پیشگیری از این پدیده برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری جنایی نمود و هم بایستی برای حمایت و توانمندسازی قربانیان و بزه‌دیدگان امروز، طرح و برنامه داشت تا به تدریج در متن ارزش‌ها و منزلت‌های اجتماعی ذوب شده و گرفتار فوران فوّراه‌های حسّ انتقام احتمالی خویش از جامعه و کنشگران آن نشوند.
در پایان، معتقدم جامعة سالم، فرزند سالم تربیت می‌کند. اگر فضای جامعه با رشد و رویش خارها هم‌سازتر باشد تا رویش گل‌ها، دیگر هرگز نمی‌توان به زوال علف‌های هرز امید بست. به امید روزی که گلستان زندگی عاری از خارهای آزار دهنده باشد و ثمرة زحمت و تلاش هیچ کس و هیچ نهاد و مسئولی, مصداق آبیاری کردن خارها تلقّی نشود.