مرد مصیبت‌ها کیست؟

زینب‌سادات محمودیّه

چقدر مردیم که با یک تیر از ترکش بلا شانه خالی نکنیم و آه و فغان به راه نیندازیم که آی خدا! عدالتت کجاست؟ و چنان زبان به شکایت گشاییم که گویا سهم‌المصیبت کلّ ارض را یک‌جا حواله داده‌اند به ما!

مصیبت چیست؟

مصیبت را هر چند در لغت‌نامه به هر واقعه و حادثه‌ای، اعمّ از خیر یا شر که به انسان یا هر چیز اصابت کند، نسبت داده‌اند، امّا اغلب برای تعریف حوادث بد به کار می‌رود. در نتیجه، استعمال کلمة مصیبت، بلا و گرفتاری را به ذهن متبادر می‌کند و در آیة مورد بحث هم به همین معنا است.

چنان که مراد از مصیبتی که در زمین و از ناحیة خود بشر به او می‌رسد، قحطی و آفات میوه‌ها و زلزله‌های ویرانگر و سیل و غیره است و مراد از مصیبتی که به جان آنان می‌رسد، بیماری، جراحت، شکستن استخوان و مرگ و از این قبیل است.

ناگفته نماند که در این آیه، به مصائبی اشاره شده که به هیچ وجه قابل اجتناب نبوده و مولود اعمال انسان‌ها نمی‌باشد؛ لذا راه مقابله با مصیبت‌ها و ناکامی‌هایی که معلول گناهان و سهل‌انگاری‌های خود انسان است، می‌تواند موضع‌گیری صحیح در برنامه‌های زندگی باشد.

بعضی از مفسّران چنین گفته‌اند که اگر مصیبتی مقیّد به قید زمین و انفس شده، به این دلیل است که مطلق مصائب در لوح محفوظ نوشته نشده؛ زیرا لوح، متناهی و حوادث، نامتناهی بوده و معلوم است که متناهی گنجایش آن را ندارد که ظرف غیرمتناهی شود.

گویا صاحب این گفتار، لوح را از جنس فلز و امثال آن انگاشته که در ناحیه‌ای از نواحی جوّ، آویزان است و حوادث را در آن به یکی از زبان‌های فارسی، عربی یا غیر آن و با خطّ نوشتار رایج ما نوشته‌اند.

ولی مراد از کتاب، لوحی است که در آن، طبق دلالت آیات و روایات، تمام آنچه بوده و هست و تا قیامت خواهد بود، نوشته شده؛ لذا از میان مصائب، در این آیه اکتفا شده به آنچه که از زمین و از وجود خود انسان‌ها ناشی می‌شود؛ زیرا پیش از این، همان‌ها موضوع گفت‌وگو بوده‌اند.

بعضی از مفسّران نیز کتاب را همان علم خدای تعالی دانسته‌اند که این معنا خلاف ظاهر است؛ مگر اینکه منظورشان از علم، همان کتابی باشد که در آن، حوادث که مراتبی از علم فعلی خداست، نوشته شده است.

در نهایت، آیة شریفه با جملة «إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسير»1 ختم شده تا نشان دهد که با قیاس به علم خدا، زمان گذشته، حال و آینده و مشکل و مشکل‌تر و مشکل‌ترین و آسان و آسان‌تر و آسان‌ترین، معنی ندارد.

معمار نقشة جهان بدون کوچکترین دشواری، جهان پیچیده و چندلایه و سیر تمام اتّفاقات از ازل تا ابد را دقیق و سنجیده طرّاحی کرده تا هرکدام به وقت خود، به مرحلة اجرا گذاشته شود.

اعتقاد به قضا و قدر الهی

کسی که ارادة حکیمانة خدای متعال را در کنار تقدیر و قضای الهی، عامل پیدایش حوادث می‌داند، از پیشامدهای ناگوار نمی‌هراسد و در برابر آنها، خود را نمی‌بازد و به جزع و فزع نمی‌افتد؛ بلکه می‌داند این حوادث، جزئی از نظام حکیمانة جهان است و طبق مصالح و حکمت‌هایی رخ داده است؛ بنابراین با آغوش باز، از آنها استقبال می‌کند و در نتیجه، ملکات فاضله‌ای از قبیل صبر و توکّل و رضا و تسلیم را به دست می‌آورد.

اگر خدا بخواهد

«لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُم‏»2

در تفسیر این آیه آورده‌اند:

مردی به حضور امام سجّاد(ع) شرفیاب شد و از حقیقت زهد و پارسایی پرسید. آن حضرت فرمود:

«زهد و پارسایی، دارای ده درجه و مرتبه است: برترین درجة زهد و پارسایی، کمترین درجة ورع و پرهیزکاری است و بالاترین درجة پرهیزکاری، کمترین درجة یقین است و بالاترین درجة یقین، کمترین درجة مقام رضا و خشنودی در برابر خواست خدای فرزانه و عادل است و همة مراحل زهد و پارسایی در یک آیه از قرآن شریف آمده است که می‌فرماید: «تا بر آنچه از دست شما رفت، اندوهگین نگردید

و به آنچه خدا به شما ارزانی داشت، شادمان نشوید...»

گاهی وضوح کلام خدا را نیازی به تفسیر نیست! تا به حال از خودمان پرسیده‌ایم که اگر خدا رئوف و مهربان است، چرا گاهی چنان باران مصیبت و بلا بر سر ما نازل می‌کند که سررشتة امور را از دست می‌دهیم و کم مانده قالب تهی کنیم؟ خداوند در این‌باره می‌گوید: برای اینکه شما دلبسته و اسیر زرق و برق این جهان نباشید. این مصائب، زنگ بیدارباشی است برای غافلان و شلّاقی است برای ارواح خفته، رمزی است از ناپایداری جهان و اشاره‌ای است به کوتاه بودن عمر این زندگی.

اگر یقین کنیم که چرخ این فلک، به ستونی متّصل است که اگر به اوج برویم یا فرود بیاییم، به او وصلیم و اگر به اوج رسیدیم، بدانیم که روزی فرود می‌آییم و وقتی به زیر آمدیم، امید به فراز داشته باشیم... و این حضیض و فراز، به این دلیل است که دنیا بر مبنای تعادل و عدالت بنا شد... ایمان ما راهگشاست؛ زمانی که یقین کنیم هر آنچه از نعمت که از دست داده‌ایم، اگر خدا بخواهد و صلاح بداند، بهتر از آن را ارزانی‌مان می‌کند و بدانیم که در مقابل نعمت‌ها، موظّف به سپاسگزاری و ادای حقوقشان هستیم.

خدا دوستشان ندارد

«وَ اللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُور»3

مختال کسی را گویند که دچار خیلاء و تکبّر شده باشد و تکبّر از این جهت، خیلاء نامیده شده که متکبّر، آنچه را که در خود سراغ دارد، فضیلتی برای خود خیال می‌کند.

و فخور به کسی گویند که زیاد افتخار و مباهات می‌کند و افتخار هم از این ناشی می‌شود که انسان توهّم کند آنچه نعمت دارد، به دلیل استحقاق خودش است و این برخلاف حق است؛ چون او فعلی را که باید مستند به تقدیر خدا کند، به استقلال نفس خود کرده و این اختیار و افتخار، هر دو از رذایل نفسند که خدا آن را دوست نمی‌دارد.

اگر به راستی یقین کنیم که آنچه از ما فوت شده، ماندنش ممکن نبوده و آنچه عایدمان گشته، ودیعه و امانتی از سوی خداست که عدمش ممکن نبوده، آنگاه در وجود و عدم، در روی‌آوردن و روی‌گرداندن دنیا، مساوی می‌شویم و این، یعنی رضا و آن وقت، دیگر جایی برای حسادت‌ورزی، کینه‌توزی، بخل، تنگ‌چشمی، دشمنی و ددمنشی نمی‌ماند؛ زیرا انگیزه‌های بدخلقی و عیوب اخلاقی را در وجودمان از بین برده‌ایم.

از طرفی ایمانمان که قوی شد، تمام افتخار و مباهاتمان می‌شود خدا که سرچشمة نعمت‌ها و پدیدآورندة اسباب است؛ نه زر و زیور ظاهری و دنیوی.

به وزیر اندیشمند انوشیروان، بوذر جمهور گفتند:

هان ای مرد دانش و خرد! چگونه است که شما به دلیل از دست دادن نعمت و امکانات، اندوهگین نمی‌گردی؟ و چرا به نعمت و امتیازی که نصیب و بهره‌ات گردد، شاد و شادمان نمی‌شوی؟

در پاسخ گفت: برای اینکه آنچه از دست رفته است، با اشک و آه به دست نمی‌آید و آنچه رسیده است، در پرتو شادمانی تداوم و پایندگی‌اش تضمین نمی‌شود.

بخل چرا؟

«يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْل‏»4

این آیه، نشانی و صفتی است برای کلّ مختال فخور و توضیحی است برای علّت اینکه چرا خدا متکبّران فخرفروش را دوست ندارد؛ زیرا آنها بخل می‌ورزند تا به خیال خود، مالشان را که تکیه‌گاه فخرفروشی خود می‌پندارند، از دست ندهند!

جالب اینجاست که دیگران را نیز به بخل و خساست سفارش می‌کنند تا سخاوت، بذل و بخشش در میان مردم، رواج پیدا نکند؛ زیرا در این صورت بخل آنها بیشتر نمود پیدا کرده و دیگران نیز از آن آگاه می‌شوند. از سوی دیگر چون این شخص، بخل را دوست دارد، مُبلّغ چیزی می‌شود که به آن عشق می‌ورزد.

ولی آن‌کس که می‌داند در به دست آوردن نعمت‌ها سهمی نداشته و قدرت منع از فنایشان را هم ندارد، هرگز در اعطای آن نعمت به دیگری بخل نمی‌ورزد؛ به خصوص وقتی که خداوند درخواست‌کنندة قرض باشد، هر آینه، انگیزه برای اجابت او شدیدتر است.

او بی‌نیاز است

«وَ مَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيد»5

کسانی از انفاق در راه خدا رو گردانند و باور ندارند که تقدیر امور به دست او است؛ ولی خدای حکیم که برای هر سؤال ما بی‌نهایت پاسخ در آستین دارد و برای اینکه تصوّر نشود اصرار و تأکید خداوند در مسئلة انفاق و ترک بخل یا حتّی تعبیر به وام گرفتن خداوند از بندگان در آیات گذشته - که همه برای تشویق آنها به انفاق است - از نیاز ذات پاک او سرچشمه می‌گیرد، در پایان آیه می‌افزاید:

«و هر کس [از این فرمان] روی گردان شود [به خود زیان می‌رساند؛ نه به خدا]؛ زیرا خداوند بی‌نیاز و شایستة ستایش است.»

و چرا بی‌نیاز نباشد که «الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى»6 و باقی همه در ید قدرت او...

پی‌نوشت‌ها: