ع. فانی
برائت، از اصول مهمّ و اساسی اسلام و آئین حیات انسان‌ها در جهان است. قرآن عزیز در آیات بسیار آن را مورد تأکید قرار داده و از امّت اسلام به طور جدّی آن را مطالبه کرده است.
برائت از دشمنان خدا و بشریت، اصلی بنیادین در مکتب اهل بیت(ع) به شمار می‌رود و در کنار حبّ خداوند و اولیای او، حقیقت و روح دین محسوب می‌شود و بدون آن، اساساً ایمان تحقّق نمی‌یابد. برائت، خود مراتب و ابعادی دارد که مسئلة انتقام از جملة آنهاست. منتقم یکی از اسماء الهی است و او خود را در قرآن ذوانتقام نامیده است. در معارف و تعالیم مکتب شیعه نیز بر آن تأکید زیادی صورت گرفته و در ادعیه و زیارات، یکی از محورهای تربیتی شیعه بر همین حقیقت معطوف گشته است. در زیارت عاشورای حسینی، حدّاقل در دو مورد، شیعه را متذکّر این امر ساخته‌اند که از خداوند درخواست کند در زمرة کسانی قرارگیرد که در آخرالزّمان در رکاب امام عصر(ع) برای طلب ثار و انتقام خون سالار شهیدان قیام خواهند کرد.
آنچه این مقالة کوتاه به آن اشاره دارد، نگاهی مختصر به همین حقیقت است.
آنچه در سطور بالا گذشت، این اشارت را در پی داشت که برائت از دشمنان خدا و اسلام و بشریت:
- یک ضرورت دینی و قرآنی است؛
- یک قاعدة عقلانی و اصل فطری است؛
- تحقّق راستین ایمان و اعتقاد اسلامی و روح مکتب شیعه بر آن استوار است؛
- از اصول تربیتی و حماسی مکتب اهل بیت(ع) به شمار می‌رود.
اکنون می‌گوییم بر اساس آموزه‌های همین مکتب، هدف خلقت انسان و غایت آفرینش جهان نیز بر همین امر قرار دارد.
ابتدا باید این نکته را متذکّر شد که این اصل اساسی (انتقام از دشمنان خدا)، از مفهوم و حقیقتی متعالی و ارجمند برخوردار است و اساساً با مفهوم عامیانه و نازل آنها بسیار متفاوت است. در ساحت قرآن و تعالیم دینی و معارف شیعی، این مفهوم والا و تعیین کننده با توجّه به چهار شأن بزرگ، معنای بلند خود را پیدا می‌کند:
نخست شأن ربوبی است
سخن در این است که خدای بزرگ کار حکیمانه و شکوه هنرمندانة خود را در آفرینش انسان به نمایش گذاشت و غایتی سترگ نیز از آن، در نظر داشت. او انسان‌ها را آفرید و قرار بود آنان تحت تربیت رسولان و راهنمایان او به ابعاد و مراتبی عظیم از هدف خلقت نائل آیند، همچون خلیفة اللّهی، امانت‌داری، بندگی و عبودیت و نیل به کمال انسانی خود که در وجودشان به ودیعت سپرده شده بود.
شأن ربوبی این بود که همة مقدّمات، لوازم و مناسبات تحقّق‌بخش این هدف را در این جهان به انسان‌ها عطا فرمود و وجود انبیا و امامان از بزرگترین آنهاست؛ امّا دشمنان خدا و بشریت بر مبنای وجه تشریعی نظام عالم که بر اراده و اختیار آدمیان تأکید می‌کرد، این طرّاحی الهی را بر هم زدند.
امّا از سوی دیگر، خدای متعال هرگز مغلوب نمی‌شود و در نهایت، مقصد خلقت خویش را با ظهور آخرین منجی موعود(ع) در جهان تحقّق خواهد بخشید؛ لیکن دشمنان باید به سبب گناه بزرگ خود در همین دنیا (و قبل از عذاب آخرت) تنبیه و مجازات شوند؛ زیرا خار راه انسانیت و مانع بزرگ طرّاحی الهی در جهان شدند. شأن قدرت، شأن حکمت، شأن عدالت و شأن ربوبیت حضرت حق ایجاب می‌کند که این تنبیه و مجازات به عنوان انتقام الهی حتماً صورت پذیرد. اینها همه در
زیرمجموعة انتقام الهی جای می‌گیرد.
دوم شأن انسان کامل و امام معصوم(ع) است:
شأن انسان‌های کامل، چه آنانی که برای هدایت انسان‌ها حماسه آفریدند و جان‌فشانی‌ها کردند و در این راه از همة هستی خود و شئون خود گذشتند؛ خصوصاً سالار شهیدان، حسین بن علی(ع) و چه حضرت ولیّ عصر(ع) که ذخیرة الهی برای محقّق ساختن اهداف و آرمان‌های آنان، همه ایجاب می‌کند که از دشمنان الهی انتقام گرفته شود. انتقام در این ساحت، به معنای تنبیه کسانی است که مقابل انسان‌های کامل ایستادند و آنان را از انجام رسالت بزرگ خود، یعنی تحقّق طرّاحی الهی و هدایت انسان‌ها بازداشتند.
از سوی دیگر، شأن آخرین امام معصوم(ع) و انسان کامل نیز همین امر را اقتضا می‌کند.
او طعم انتقام و عذاب الهی را به تمامی دشمنان انبیا و اولیا، از آغاز تا زمان ظهور خواهد چشانید (ان شاء اللّه). این شأن از آنجا نشئت می‌گیرد که تحقّق همة آن آرمان‌ها و رسالت‌ها در سطح جهانی بر عهدة اوست. هم‌اکنون نیز وجود دشمنان و ظلم‌ها و جنایات آنان مانع ظهور او و انجام این رسالت و شأن بزرگ است و او در زمان ظهور نیز مقابل آنان خواهد ایستاد (ان شاء اللّه)؛ بنابراین مأموریت بزرگ او ایحاب می‌کند هم برای احیا و استقرار دین خدا روی زمین و هم برای از بین بردن خارها و موانع این راه، تمام قدرت خود را به عنوان انتقام از آنان به کار گیرد.
سوم شأن انسانی و انسانیت است:
چنان‌که اشاره شد، انسان برای غایتی عظیم و سترگ آفریده شده بود. استعدادها و قوای بسیاری نیز در وجودش مندرج بود تا در مسیر خود، به مراتب بلند کمال و تعالی دست یابد؛ امّا دشمنان خدا مانع راه او شدند.آنان در واقع مانع شدند تا بزرگترین اتّفاق مبارک؛ یعنی شکوفایی انسان و انسانیت در سطحی فراگیر و همگانی در جهان روی دهد. به راستی، انسان در این عالم مورد ظلم قرار گرفت. اگر جریان هدایت الهی بدون دخالت و ممانعت دشمنان، به دست اولیای الهی و امام معصوم(ع) صورت گرفته بود، مسیر حرکت انسان‌ها به طور آرام و طبیعی و بی هیچ خسارت و مشکلی به پیش می‌رفت. طبعاً در این عرصه، از آنجا که اقتضائات هدایت در سطح اکثر و موانع در سطح حدّاقل بود، حدّاکثر انسان‌ها در مسیر هدایت و سعادت قرار می‌گرفتند و فقط شقاوتمندانی که به اختیار خود، راه تباهی را برمی‌گزیدند، از هدایت و سعادت بازمی‌ماندند.
بنابراین، دشمنانی که این جرم بزرگ را مرتکب شدند، به اقتضای عدالت و برای گرفتن داد انسانیت و همة انسان‌های مظلوم، باید تنبیه شوند و انتقام اینان گرفته شود.
چهارم شأن جهان است
همان‌طور که قرار بود انسان راه هدایت و رستگاری را بپیماید، قرار بود جهان نیز به عنوان جایگاه انسان از شمیم هدایت و فضیلت و انسانیت به گلستانی عطرآگین مبدّل شود و نه به مردابی متعفّن و جهنّمی سوزان. البتّه غایت آفرینش الهی و مقصد بزرگ او، از خلقت جهان، چنان‌که اشاره کردیم، در زمان ظهور موعود به وقوع خواهد پیوست و جهان در ظاهر و باطن، زنده و بالنده خواهد شد.
بنابراین جرمی سنگین و گناهی بزرگ از سوی مستکبران و دشمنان صورت گرفته که در جهان آتش افروختند و شأن آن را همچون شأن انسان در شعله‌های ظلم و استکبار خود سوزاندند.
این نگاه می‌تواند شأن پنجم و ششم و شئونی دیگر را در همین ساحت مطرح کند که هریک اقتضا می‌کند اتّفاقی بزرگ در این جهان رخ دهد و آن تنبیه و مجازات دشمنان بشریت است و باید انتقام جنایات آنان گرفته شود؛ از جملة این شئون، شأن دین است و شأن فضیلت و ارزش‌های انسانی، شأن دیگر کائنات و...و خوانندة فهیم، خود می‌تواند نگاه مزبور را دنبال کرده و به غنا و تکمیل بحث اهتمام ورزد.
از آنچه گذشت، این حقیقت روشن شد که مسئلة انتقام از دشمنان یک مفهوم متعالی، حکیمانه و ضروری است. هر انسان فرزانه و خردمندی حکم می‌کند که با هرگونه جرم و جنایتی در جامعه باید برخورد شود و مجرمان و جانیان به سزای اعمال خود برسند. این حکم بخردانه و حکیمانه، آنگاه که با خدای بزرگ نسبت می‌یابد و گسترة ان در سطح جهانی و بشریت ضرورت پیدا می‌کند، به نام انتقام الهی، مطرح می‌گردد. در واقع، خداوند متعال انتقام همة انسان‌های مظلوم را خواهد گرفت؛ به تعبیر دیگر، وجه انسانی انتقام می‌تواند در میان جوامع دیگر آن، بارز شود. در این میان، دو امام معصوم و بزرگ، خصوصیت و موضوعیت خاص می‌یابند؛ سالار شهیدان، حسین بن علی(ع) و فرزند ارجمند او، امام عصر حضرت حجّت بن الحسن(ع) که سلام بیکران بر آنها باد.
حسین(ع) با حماسة جاودانه‌اش، خون مطّهر خود را برای احیای دین خدا و انسان و انسانیت نثار کرد و مهدی موعود(ع) که انتقام این خون پاک را خواهد گرفت.
این انتقام، انتقام خداست و انتقام همة انبیا و اولیا،
انتقام تمام بشریت مظلوم و مستضعف است
و انتقام همة فضیلت‌ها و خوبی‌ها.