امین اسرار خداوند و امانت‌دار ایشان

اسماعیل شفیعی سروستانی

«زیارت امین‌الله» یکی از زیارات معتبر شیعی است که حضرت امام سجّاد(ع)، هنگام زیارت حضرت علیّ‌ بن ابی‌طالب(ع) خوانده است و جز این، از زیارات کامل و جامعی است که نزد مضجع شریف هر یک از ائمّه خوانده می‌شود. دربارة فضیلت این زیارت، امام محمّد باقر(ع) فرموده‌اند:

«هرکه از شیعیان، این زیارت و دعا را نزد قبر امیرالمؤمنین(ع) یا نزد یکی از ائمّه بخواند، البتّه حق تعالی این زیارت و دعای او را در نامه‌ای از نور بالا برد و مهر حضرت محمّد(ص) را بر آن زند و همچنین محفوظ باشد تا تسلیم نماید به قائم آل محمّد(ع) پس استقبال نماید، صاحبش را به بشارت و تحیّت و کرامت.»1

این دعا با عبارت زیبای «السَّلَامُ‏ عَلَيْکَ‏ يَا أَمِينَ‏ اللهِ‏ فِي أَرْضِهِ وَ حُجَّتَهُ‏ عَلَی عِبَادِه»2 آغاز می‌شود:

«سلام بر تو ای امین خدا بر روی زمینش و حجّت او بر بندگانش!»

این پذیرفتة عقل است که نماینده و سفیر و قائم‌مقام هر صاحب‌منصبی به شرط داشتن صفت امانتداری در آن سمت منصوب شده و به او اختیارات و حقّ امضای حکم و فرمان داده می‌شود. گاه از این‌چنین نماینده‌ای با عنوان نمایندة تامّ الاختیار یاد می‌شود. چنین است که آن نماینده، با گذار از مراتب سختی از آزمون‌ها و آموزش‌ها و پس از اثبات امانت‌داری، به عنوان امین‌ سرّ و خزاین آن صاحب منصب انتخاب و منصوب شده است. امام رضا(ع) دربارة امام و مسئولیت‌هایش می‌فرماید:

«الْإِمَامُ أَمِينُ اللهِ فِي أَرْضِهِ وَ حُجَّتُهُ عَلَی عِبَادِهِ وَ خَلِيفَتُهُ فِي بِلَادِهِ وَ الدَّاعِي إِلَی اللهِ وَ الذَّابُّ عَنْ حَرَمِ الله‏؛3

امام، امین خدا در روی زمین و مخلوقاتش و حجّت و راهنمای او بر بندگانش و خلیفة خدا در بلادش و دعوت‌کنندة [مردم] به سوی خدا و دفاع‌کننده از حریم او می‌باشد.»

توصیفات ارائه شده در ادعیه و زیارات مأثور، حکایت از صلاحیت فوق‌العادّة ائمّة هدی(ع) در پیشگاه خداوند متعال می‌کند و زائر بعد از ذکر این صلاحیت و مقامات و اعتراف دربارة آنها، خود را متعهّد در پیشگاه امام شناخته و در عهد او درمی‌آید تا وظیفة خویش را در برابر ایشان به انجام برساند. آگاهی و وقوف امام دربارة علوم و اسرار ناب الهی، مجرایی است که ایشان را مجهّز می‌دارد تا در برابر هیچ پرسش و معمّایی ناتوان نگشته و به بهترین وجه از عهدة حلّ آنها برایند.

حسابگر خلق

حضرت امیر(ع) می‌فرمایند:

«و من کسی هستم که شمارة هر چیزی را به تعدادش می‌دانم به وسیلة آن، علمی که خداوند در من به ودیعت نهاده است و به وسیلة اسراری که او به محمّد(ص) آموخته است و محمّد(ص) با من در در میان گذاشته است.»4

منم امانت‌دار خداوند

امیرمؤمنان(ع) فرمودند:

«منم بندة خدا و برادر رسول خدا(ص) و منم امانت‌دار خدا و گنجینه‌دارش و منم پیمانة راز و حجابش.»5

تنها در، به حصار رازهای خداوند

امام صادق(ع) می‌فرمايند:

«هر که بدون شنيدن و فراگرفتن از امامی صادق، خدا را پرستش کند، قطعاً خدا ملازم رنج و مشقّتش سازد [خدا ملازم سرگردانی و رنج و مشقّتش نمايد] و کسی که ادّعای شنيدن کند، از غير دری که خدا آن را گشوده، مشرک است و آن دري است ايمن (و نهاده) بر حصار راز پنهان خدا.»6

اسرار خداوند نزد ماست

ابوبصير می‌گويد: امام صادق(ع) فرمودند:

«ای ابا محمّد! همانا به خدا که سرّی از سرّ خدا و علمی از علم خدا نزد ماست که به خدا! هيچ فرشتة مقرّب و پيغمبر مرسل و مؤمنی که دلش را به ايمان آزموده، آن را تحمّل نکند. به خدا سوگند! که خدا آن را به احدی جز ما تکليف نفرموده و عبادت با آن را از هيچ‌کس جز ما نخواسته و نيز نزد ما سرّي است از سرّ خدا و علمی است از علم خدا که ما را به تبليغش مأمور فرموده و ما آن را از جانب خدای عزّوجلّ تبليغ کرديم و برايش محلّی و اهلی و پذيرنده‏ای نيافتيم تا آنکه خدا برای پذيرش آن، مردمی را از همان طينت و نوری که محمّد و آل و ذرّية او(ع) را آفريد، خلق کرد و آنها را از فضل و رحمت خود ساخت؛ چنان‌که محمّد و ذرّية او(ع) را ساخت. پس چون ما آنچه را از جانب خدا به تبليغش مأمور بوديم، تبليغ کرديم، آنها پذيرفتند و تحمّل کردند. [تبليغ ما به آنها رسيد، ايشان هم پذيرفتند و تحمّل کردند] و ياد ما به آنها رسيد. پس دل‌های ايشان به شناسایی و به حديث ما متوجّه گشت. اگر آنها از آن طينت و نور خلق نمی‏شدند، اين‌چنين نبودند. نه به خدا! آن را تحمّل نمی‏کردند.»7

منم مؤتمن سرّ

نعمان بن سعد از امیرمؤمنان(ع) نقل می‌کنند:

«منم حجّت خداوند و منم خلیفة او و منم صراط خداوند و منم باب الله و منم گنجینه‌های علم خدا و منم امانت‌دار در [حفظ] سرّ او و منم امام مردم بعد از بهترین مخلوقات محمّد، نبیّ رحمت(ص)...»8

در روایتی از یونس بن ظبیان از حضرت امام صادق(ع) نقل شده است که ایشان فرمودند:

«یونس! هرگاه علم صحیح خواستی، آن را از اهل بیت پیامبر(ص) بگیر. علم را به ما داده‌اند و حکمت را برای ما تشریح کرده‌اند و فصل‌الخطاب خداوند، ما را برگزیده و به ما چیزی داده که به احدی در جهان نداده است.»9

بلندای مقامات اهل بیت(ع)، به قدری رفیع است که درک حقیقت آن از حدّ توان و ظرفیت محدود انسان‌های معمولی خارج است. از همین‌روست که بیان می‌کنند حدیث ایشان و امر ایشان صعب مستصعب است و جز پیامبران مرسل، ملائک مقرّب و قلب آدم‌هایی که خداوند آن را مهیّا کرده و آزموده، ساخته و قادر به تحمّل آن‌همه نیست.

در روایتی، عبدالرّحمن بن کثیر از حضرت صادق(ع) نقل کرده است که فرمودند:

«چند نفر خدمت امام حسین(ع) رسیده و عرض کردند: با ما سخن بگو در مورد فضل و مقامی که خدا به شما عنایت کرده است!

امام فرمودند: «شما طاقت آن را ندارید و نمی‌توانید تحمّل کنید!»

گفتند: چرا ما می‌توانیم تحمّل کنیم.

فرمودند: «اگر واقعاً تحمّل دارید، دو نفرتان بروید کنار تا با یک نفر از شما صحبت کنم. اگر او توانست، برای شما نیز خواهم گفت.»

آنگاه دونفرشان به کناری رفتند و حضرت با یک نفر از آنها صحبت کرد. آن مرد از جای حرکت کرد؛ در حالی‌که هوش از سرش پریده بود و با حالت مخصوص که حاکی از بی‌تابی تمام بود، رفت. آن دو نفر دیگر که دوستش بودند، با او صحبت کردند؛ ولی او نتوانست به آنها چیزی بگوید و سپس هر سه نفر رفتند.»10

واسطة فیض خداوند منّان

فیض، بخشش، عطا و لطف بسیار است. عطیه‌ای الهی که از ابر رحمت سرازیر شده و ظرف هر خواهش‌گری را لبالب می‌کند. به قول جناب سعدی شیرازی:

وز آنچه فیض خداوند بر تو می‌باشد

تو نیز در قدم بندگان او می‌باش

در اصطلاح صوفیّه، «فیض» القای امری است در قلب، به طریق الهام بدون تحمّل زحمت کسب و اکتساب.11

به قول خواجة شیراز، حافظ:

بلبل از فیض گل آموخت سخن ورنه نبود

این همه قول و غزل تعیبه در منقارش

اهل لغت، فیض را به معنای فزونی و در مقابل غیض، به معنای اندک ذکر می‌کنند.

از این جهت، حق را مبدأ فیّاض خوانند که فیضش علی‌الدّوام بر موجودات وارد می‌شود.12

در حوزة تفکّر دینی و ولایی، انبیای عظام الهی، اولیاء و ائمّة معصومان(ع) را واسطة فیض خداوند متعال می‌شناسند. این سخن به فقدان قابلیت و شایستگی دریافت فیض مستقیم در مخلوقات برمی‌گردد. از این‌رو، خداوند متعال، از روی لطف، مردانی برگزیده و قابل را واسط انتقال فیض و کمال به سایرین قرار داده است. به عبارت دیگر، جملة مخلوقات و ساکنان عالم امکان، تحت ولایت اولیاء‌الله

(انبیاء، رسل و ائمّه(ع)) کسب فیض می‌کنند. اینان واسط و وسیله‌اند که به اذن‌الله، تکفّل امور مخلوقات بر عهده‌اشان گذارده شده است.

در «آیة مبارکة 35 از سورة مائده»، خداوند مؤمنان پرواپیشه را توصیه به دست‌یازیدن به وسایل برای دست‌یافتن به قرب و فیض می‌کند و می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ؛

ای‌ مؤمنان! پروای الهی پیشه کنید و به سوی او، وسیله تحصیل کنید.»

همة مخلوقات و موجودات ساکن عالم امکان، از بزرگترین ساکنان عالم مجرّدات، همچون جبرئیل امین(ع)، تا کوچکترین آنها در میان جمادات و نباتات، آیات الهی‌اند.

آیت نشانه است و موجودات، آیات و نشانه‌هایی‌اند که هر ناظر و بیننده‌ای را متوجّه و متذکّر حضرت حق، یعنی خالق می‌کند. به قول شاعر:

چون نور که از مهر جدا هست و جدا نیست

عالم همة آیات خدا هست و خدا نیست

بدین سبب، عالم امکان، زنجیرة بزرگی از موجودات، مخلوقات و آیات است که در صفی بزرگ، از اسفل‌ترین درجات تا اعلاترین مراتب مستقرّ شده‌اند.

به لطف خداوند حکیم، هر آیه و هر مخلوق، در مرتبة خود، دارای صفاتی است. همین صفات و ویژگی‌ها آن موجود را مستقر در رتبه‌ای، اعمّ از جمادی، نباتی، حیوانی، انسانی، جنّی، ملکی و... ساخته است و هر یک نیز، وجهی و سهمی از صفات و کمالات را به نمایش می‌گذارند.

هر چه موجودی و آیه‌ای در مرتبة والاتری قرار می‌گیرد، صفات کمالی اعطایی خداوند را بیش از سایر مخلوقات به نمایش می‌گذارد؛ چنان‌که انسان، مرتبه‌ای از این صفات را به نمایش می‌گذارد که در موجودات اسفل، مانند جماداتی و نباتات و حیوانات وجود ندارد.

این زنجیرة بزرگ، راکد و ایستا نیست؛ بلکه جملگی در سیر و سفر بلندی در حال شدنند. از خداوند آمده و به سوی او نیز بازمی‌گردند. «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُون‏» به همان سان که جملة این مخلوقات، بنا به استعداد خود در حال تسبیح خداوند متعالند:

«سَبَّحَ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزيزُ الْحَکيم‏؛13

هر چه در آسمان‌ها و زمین است، همه به ستایش و تسبیح یکتا خداوند مقتدر و حکیم مشغولند.»

اگر چه به قول خداوند حکیم، آدمی قادر به شنیدن و درک تسبیح و تقدیس موجودات نباشد.

«وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُم‏؛14

و هیچ موجودی نیست؛ جز آنکه، ذکرش تسبیح و ستایش حضرت اوست؛ ولیکن شما تسبیح را فهم نمی‌کنید.»

هریک از موجودات، بنا به موقعیت و مرتبة خود، در زنجیرة بزرگ موجودات، در خود و بنا بر استعداد خداوند حکیم، مراتب کمالی را نیز طی می‌کنند؛ چنان‌که هر گیاه و نباتی، در شرایط مناسب و در پی رزق و روزی‌ای که می‌خورد، از مراتب پست، به مراتب کامل‌تر ثمرگی می‌رسد، گل می‌کند، میوه می‌دهد و با رنگ و رخسار و تازگی و طراوت، صفات کمالی خداوندی را به نمایش می‌گذارد.

اگر آدمی خوب چشم باز کند، در می‌یابید که این موجودات نباتی و حیوانی، در مراتب عالی‌تری نیز قرار می‌گیرند. میوة خوشاب کامل، با هضم شدن در جوارح حیوان و انسان، به نحو دیگری مراتب کمالی را تجربه می‌کند. آنگاه که در اندام انسان صاحب خرد و صالحی جای‌گیر شد، مرتبة بلندتری از بالندگی و رشد را تجربه نموده است.

همة موجودات جویای کمال، تشنة کمال و مسافر کوی کمالند.

به صورت تکوینی، موجودات فرادست، باعث ارتزاق، بالندگی و رشد موجودات فرودستند و حسب آنچه خداوند مقدّر و مقرّر کرده، جملة تغییرات و تبدیل شدن‌ها و دگرگونی هایی که بر موجودات اتّفاق

می‌افتد، به واسطة وسیله و وسائطی حادث می‌شود.

موجودات، فاقد اختیار و عقل، همچون نباتات و حیوانات، به طور غریزی، سیر و سفر کمالی را طی می‌کنند و با نقش‌آفرینی خود، باعث سیر و سفر بلند همة موجودات در مسیر و جادة کمالی می‌شوند؛ امّا موجودات صاحب اختیار و عقل، چونان انسان‌ها و اجنّه، با تأسّی و مراجعه به فطرت خدادادی و ارشاد و هدایت کتب آسمانی و انبیای مرسل، در مسیر هدایت عمومی مستقر شده و سیر کمالی را تجربه می‌کنند؛ در حالی‌که باعث کمال یافتن و کامل شدن سایر موجودات فرودست نیز می‌شوند.

حال اگر این موجود مختار صاحب عقل، خلاف فطرت خدادادی و اوامر و نواهی الهی عمل کنند، موجد فساد در زمین می‌شود. فساد در زمین، آدمی را از رفتن و طیّ مراتب کمالی بازداشته و موجب بروز فساد و تباهی در میان سایر موجودات نیز می‌شود و دیگر موجودات را هم از سیر و سفر کمالی باز می‌دارد.

در این زنجیرة بزرگ، انسان گل سرسبد آفرینش است که به نحوی، بزرگ داشته شده و مورد اکرام قرار گرفته است؛ چنان‌که خداوند فرمود:

«وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَني‏ آدَمَ وَ حَمَلْناهُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ وَ رَزَقْناهُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَ فَضَّلْناهُمْ عَلی‏ کَثيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضيلا؛15

و ما بنی‌آدم را گرامی داشتیم و آنها را در خشکی و دریا (بر مرکب‌های رهوار) حمل کردیم و از انواع روزی‌های پاکیزه به آنان روزی دادیم و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کرده‌ایم، برتری بخشیدیم.»

این اکرام و بزرگداشت که دربارة هیچ مخلوقی (حتّی ملائک) جز انسان اتّفاق نیفتاده، تا بدان‌پایه بلند گرفته است که از میان آدمیان، خلفای خداوند بر زمین گزینش شده‌اند.

مقام خلیفة‌اللهی و جانشینی در زمین، تکریمی از سوی خداوند متعال است:

«وَ هُوَ الَّذي‏ جَعَلَکُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَکُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَکُمْ في‏ ما آتاکُم‏؛16

و او کسی است که شما را جانشینان (و نمایندگان) خود در زمین ساخت و درجات بعضی از شما را بالاتر از بعضی دیگر قرار داد تا شما را به وسیلة آنچه در اختیارتان قرار داده است، بیازماید...»

هرچه مرتبه و مقام موجودات بالاتر رفته، اسماء و صفات خداوند متعال، بیش از سایرین در او متجلّی شده است؛ چنان‌که در انسان به واسطة داشتن استعدادها و کمالات، اسماء و صفات متعدّد خدای سبحان، در او بیش از سایر موجودات متجلّی شده است.

«مقام نصب»، که به نحو خاص در انبیاء و ائمّة دین(ع) مستقر شده، این انسان‌های برگزیده و نشان‌شده را تجلّی‌گاه عالی‌ترین درجه از اسماء و صفات خداوند سبحان ساخته است؛ در حالی‌که سایر موجودات، حتّی ملائک از آن بی‌بهره‌اند.

دسته‌های مختلف ملائک، هر یک تنها در حیطة مسئولیتشان، متجلّی‌کنندة یک یا چند اسم و صفت از اسماء و صفات بی‌شمار خداوندند؛ برای مثال، ملک موکّل موت (حضرت عزرائیل(ع))، تنها کار اموات را بر عهده دارد یا حضرت جبرئیل(ع)، ملک موکّل رزق است؛ امّا حضرت خلیفة‌الله، انسان کامل، ولیّ‌الله اعظم، در مقامی و مرتبه‌ای مستقر است که به اذن‌الله، واجد عالی‌ترین درجه‌ از صفات کمالی است.

به میزانی که وجود انسان، محلّ تجلّی اسماء و صفات حق می‌شود، به همان میزان بر سایر موجودات، حقّ ولایت و سرپرستی پیدا می‌کند؛ چنان‌که ولایت انسان‌ها بر نباتات، جمادات و حیوانات ثابت است و ولایت اولیاء و انبیاء بر همة موجودات و همة انسان‌ها نیز ثابت است.

در میان انبیاء و اولیاء نیز مراتب فراوان است؛ جملگی در یک مرتبه مستقر نیستند. انبیاء، رسل، پیامبران، اولو‌العزم و... هر کدام، در جمع

یکصد و بیست و چهارهزار نفر، واجد مرتبه‌ای بوده و حسب همان مرتبه نیز مأموریتی برای آنان تعریف شده است. توانایی و اعجاز انبیا نیز، متناسب با مراتب آنها و صفات کمالی است که به آنها اعطا شده است. گستردگی و وسعت حوزة مأموریت آنها نیز به این امر بستگی داشته است.

در این میان، وجود مبارک حضرت ختمی مرتبت(ص) و اوصیای ایشان(ع)، برتر و سرآمد جمیع انبیاء و رسل، واجد و حائز عالی‌ترین مرتبه از صفات کمالی‌اند و به همین نسبت نیز، واجد عالی‌ترین مرتبه از ولایت و حقّ تصرّف در امور جزئی و کلّی عالم.

پی‌نوشت‌ها: