ارکان اربعة فرهنگ انتظار (2)

عبّاسعلی پرچی‌زاده

باید توجّه داشت که داشتن اخلاص در انتظار فرج، نشانه‌ها و آثاری دارد؛ از جملة این آثار ونشانه‌ها، غمگین بودن در فراق آن حضرت است؛ آن‌چنان که امام حسن عسکری(ع) فرمودند:

«لَا تَزَالُ شِيعَتُنَا فِي حُزْنٍ حَتَّى يَظْهَرَ وَلَدِيَ الَّذِي بَشَّرَ بِهِ النَّبِيُّ (ص)؛1

شیعیان ما در یک اندوه دائم به سر می‌برند تا فرزندم - که پیامبرش نویدش را داده است - ظاهر شود.»‏

و این سرشک غم است که از چشمان منتظران یوسف زهرا(س) جاری است و هر بامداد جمعه، در غم دوری قبلة دلشان، این‌گونه می‌سرایند: «آیا کسی است که مرا یاری کند تا به همراه او ناله و گریه را طولانی کنم؟ آیا ناله‌کننده و بی‌تابی هست که من با زاری، او را در هنگام تنهایی‌اش یاری و همراهی کنم؟ آیا در چشمی خاری رفته است که چشم من (در ناراحتی و اشک) با او هم‌دردی نماید؟»2

علّت این حزن و اندوه می‌تواند امور زیر باشد:

الف) غایب بودن آن حضرت و محروم بودن از وصالش و روشن نگشتن دیدگان به نور جمالش، با اینکه او در میان مردم است و بر زوایای اعمال آشکار و پنهان بندگان اطّلاع دارد.3

امام رضا(ع) در این‌باره می‌فرمایند:

«ِكَمْ‏ مِنْ حَرَّى مُؤْمِنَةٍ وَ كَمْ مُؤْمِنٍ مُتَأَسِّفٍ‏ حَيْرَانَ حَزِينٍ عِنْدَ فِقْدَانِ الْمَاءِ الْمَعِين؛4

چه بسیار زنان و مردان مؤمنی که متأسّف و محزون در وقت فقدان ماءمعین، یعنی حضرت حجّت(ع) هستند.»

ب) حزن و اندوه برای مظلومیت امام و دین مبین اسلام؛ زیرا که آنچه مجسّمة غیرت، از یک سو، ظلم و ستم و بی‌عدالتی‌های روی زمین را می‌بیند و از طرف دیگر، نظاره‌گر تشتّت امّت اسلام و هجوم شیاطین و مقهور شدن دین قاهر است و از سوی دیگر، به واسطة مساعد نبودن زمینة ظهور و به واسطة اعمال ناپسند بشریت، در پردة غیبت به ‌سر می‌برد و دستش از اجرای احکام و حدود الهی و جلوگیری از ظلم و بیداد ظالمان کوتاه است.5

نکتة حائز اهمّیت این است که امامان معصوم(ع) نیز به خاطر غیبت امام زمان(ع) می‌گریستند؛ به عنوان نمونه، سدیر صیرفی می‌گوید:

به خدمت مولایمان، امام صادق(ع) رفتیم و امام را در حال گریه و ناله دیدیم. او همچون مادر فرزند از دست‌داده می‌گریست، اندوه از گونه‌های مبارکش پیدا بود و رنگ چهره‌اش تغییر کرده بود، اشک‌های او لباسش را خیس کرده بود و در این حالت، می‌فرمودند: «مولای من! غیبت تو خواب را از چشمانم ربوده و زمین را بر من تنگ کرده است و آسایش دلم را از من گرفته است. مولای من! غیبت تو بلا و مصیبت مرا به فاجعه‌ای ابدی پیوند داده است.»6

دل ز شوق دیدنت سوزد چو عود

از فراغت دیده بارد همچو رود

غرقه در سیلاب اشک و دل کباب

کس غریق شعله‌ور کی دیده بود7

یکی دیگر از آثار و نشانه‌های اخلاص داشتن در انتظار فرج، صبر و پایداری است. این خصلت تا آنجا اهمّیت دارد که مایة امتیاز مردم آخرالزّمان از مسلمانان صدر اسلام به شمار می‌آید. امام صادق(ع) به نقل از پیامبر(ص) فرمودند:

«پس از شما کسانی بیایند که یک نفر ایشان، پاداش پنجاه نفر از شما را داشته باشد.»

اصحاب گفتند: ای رسول خدا! ما در جنگ بدر و احد و حنین با تو بودیم و دربارة ما آیه نازل شده است؟!

پیامبر فرمودند: «اگر آنچه به ایشان رسد، به شما رسد، شکیبایی آنان را ندارید.»8

عنصر پایداری آن‌قدر حیاتی بوده که صابران دورة انتظار از گروندگان به غیب و بلکه از مفلحان و رستگاران شمرده شده‌اند. پیامبر اکرم(ص) فرموده‌اند:

«طُوبَى‏ لِلصَّابِرِينَ‏ فِي غَيْبَتِهِ طُوبَى لِلْمُقِيمِينَ عَلَى مَحَجَّتِهِمْ‏ أُولَئِكَ وَصَفَهُمُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ‏ وَ قَالَ‏ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ‏ وَ قَالَ‏ أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ؛9

خوشا به حال صبرکنندگان در دوران غیبت مهدی(ع)... ! آنها کسانی هستند که خداوند در کتابش، آنها را توصیف نموده‌ و فرموده است: ... آنها کسانی هستند که به غیب‌ ایمان آورده‌اند و آنها حزب خدای متعال هستند که به راستی حزب خدا رستگارند.»

منتظر حقیقی فرج در مقابل طولانی شدن دوران غیبت، صبر پیشه می‌کند و هرگز مأیوس نمی‌گردد. همچنین در مقابل حوادث و آزار دشمنان، صابر و مقاوم است. امام حسین(ع) در این خصوص، می‌فرمایند:

«لَهُ غَيْبَةٌ يَرْتَدُّ فِيهَا أَقْوَامٌ وَ يَثْبُتُ فِيهَا عَلَى الدِّينِ آخَرُونَ فَيُؤْذَوْنَ وَ يُقَالُ لَهُمْ‏ مَتى‏ هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ‏ أَمَا إِنَّ الصَّابِرَ فِي غَيْبَتِهِ عَلَى الْأَذَى وَ التَّكْذِيبِ‏ بِمَنْزِلَةِ الْمُجَاهِدِ بِالسَّيْفِ‏ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ(ص‏)؛

برای او (مهدی) غیبتی است که اقوامی در آن، از دین خارج شوند و گروهی بر دین ثابت قدم بمانند و آزار و اذیّت می‌کشند و به آنها گفته می‌شود: این وعدة (ظهور) چه وقت عملی می‌شود، اگر راست می‌گویید؟! بی‌تردید صبرکننده در زمان غیبت، در برابر آزار و تکذیب مخالفان، به منزلة جهادکنندة با شمشیر در رکاب رسول‌الله(ص) است.»10

و امام صادق(ع) فرمودند:

«أَ لَا تَعْلَمُ أَنَّ مَنِ انْتَظَرَ أَمْرَنَا وَ صَبَرَ عَلَى مَا يَرَى مِنَ الْأَذَى وَ الْخَوْفِ‏ هُوَ غَداً فِي زُمْرَتِنَا؛11

آیا نمی‌دانی کسی که منتظر امر ما (حکومت ما) باشد و بر بیم‌ها و آزارهایی که ببیند، شکیبایی ورزد، در روز بازپسین، در کنار ما خواهد بود؟»

یکی دیگر از مواضعی که منتظر حقیقی فرج، نسبت به آن صبر و شکیبایی از خود نشان می‌دهد، صبر در مقابل شبهات و القائاتی است که علیه دین می‌شود، در آخرالزّمان، شبهات شیاطین چنان عرصه را بر مؤمنان تنگ می‌کنند که از حضرت امام صادق(ع) در این‌باره می‌فرمایند:

«إِنَّ لِصَاحِبِ‏ هَذَا الْأَمْرِ غَيْبَةً الْمُتَمَسِّكُ‏ فِيهَا بِدِينِهِ كَالْخَارِطِ لِلْقَتَادِ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا بِيَدِه‏؛12

برای صاحب این امر غیبتی است که متمسّک در آن غیبت به دین خود، مانند کسی است که با دست خود، خار درخت خاردار را بتراشد.»

باید دانست همان‌گونه که پیش از این اشاره شد، این آثار و برکات، زمانی بر ما نازل می‌گردد که صدای درون قلبمان این‌گونه باشد:

تو بندگی چو گدایان به شرط مزد نکن

که خواجه خود روش بنده‌پروری داند

یعنی نیّت ما در انتظار فرج مولا و صاحبمان، خالص باشد و در واقع با خودمان فکر کنیم واقعاً ما منتظر امام زمان(ع) هستیم یا خیر؟ آیا امامی را می‌خواهیم و انتظار می‌کشیم که در خدمت ما باشد، نه در خدمت دین؟

به تعبیر بزرگان معرفت، یکی از علل غیبت و استمرار آن، که به فرمودة امام زمان(عج) در توقیع مبارکشان به شیخ مفید(ره) موجب محرومیت شیعیانشان از فیض دیدار و میمنت ملاقاتشان گردیده است، حجاب گناهان و عدم ظرفیت تحمّل ولایت ایشان از جانب ما می‌باشد. امام(ع) محبوس گناهان و انحرافات و عهدشکنی‌های ما می‌باشند. ما باید کلاه خودمان را قاضی کنیم که اگر امام(ع) بیاید، من حاضرم تبعیّت کامل از فرامین ایشان کنم یا نه؟

آیا من انتظار امام را می‌کشم یا انتظاراتی از امام دارم؟ اینکه می‌گویم «عجّل علی ظهورک»، این را به خاطر خواسته‌های خودم می‌گویم یا اینکه نه، شما ظهور کنید و تشریف بیاورید تا به شما ان‌شاءالله بتوانم خدمت کنم.

از امام صادق(ع) پرسیدند:

ـ هل وُلِدَ القائِمُ؟

آیا قائم(عج) متولّد شده است؟

ایشان در پاسخ فرمودند:

«لَا وَ لَوْ أَدْرَكْتُهُ لَخَدَمْتُهُ‏ أَيَّامَ حَيَاتِي‏؛13

خیر و اگر او را درک می‌کردم، تمام عمر خود را به او خدمت می‌کردم.»

امام صادق(ع) که همة اعمالشان مطابق با رضایت الهی است، آرزوی خدمت‌گذار بودن در منزل امام زمان(ع) می‌کنند؛ یعنی هرکه به دنبال کسب رضای الهی است، آمادة خدمت‌گذاری به امام عصر(ع) باشد، با قصد قربت و بدون هیچ چشمداشت و مزدی.

حدیث بسیار جالب و قابل تأمّلی است؛ یکی از یاران امام صادق(ع) آمد و گفت:

- آقا! عبادت در دوران شما و حاکمیت شما ثواب بیشتری دارد یا الآن که دوران حکومت خلفای باطل است؟

امام صادق(ع) فرمودند:

- «در دوران حاکمیت باطل که حفظ ایمان سخت‌تر است، ثواب اعمال و عبادات هم بیشتر است.»

راوی شبهه کرد اگر این‌گونه است که: ما در دوران فعلی عبادت کنیم، ثواب بیشتر از عبادت در دوران امام معصوم(ع) دارد، پس چرا برای فرج دعا کنیم؟

امام صادق(ع) فرمودند:

- «آیا تو نمی‌خواهی حق بر باطل حاکم شود و بسیاری از مردم در دولت حق، بیدار شوند؟»

منظور اینکه ما نباید امام زمان(عج) را فقط برای رفاه خودمان بخواهیم. ما باید از نگاه خودمان به موضوع ظهور دقّت کنیم؛ همان دقّت و توجّهی که اصحاب با وفای امام حسین(ع) در «کربلا» نسبت به امام زمانشان داشتند. عبرت گرفتن از شخصیت‌های نورانی اصحاب اباعبدالله(ع) برای ما، یعنی رفتن به کربلا و مطالعة رفتار این شخصیت‌ها در قبال امام زمانشان؛ تا بیاموزیم ما چگونه رفتاری با امام زمان(عج) خودمان داشته باشیم. باید دانست که:

در کربلا چهار دسته جذب حسین ‌بن ‌علی(ع) نشدند و نمی‌شوند. حسین ‌بن ‌علی(ع) رحمت‌الواسعه است، اشکال از خودشان است که جذب نمی‌شوند؛ مثل توپ که در اقیانوس می‌افتد؛ چون بسته است، آب به داخل آن نمی‌رود؛ اینها به تعبیر قرآن دل‌مرده هستند «لهم قلوب لایفقهون بها... لایسمعون فیها...» هستند، اینها «و إنَّکَ لاتُسمعُ المَوتی» هستند.

دستة اوّل کسانی هستند که جذب دنیا شده‌اند:

«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرينَ أَعْمالاً الَّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعا»14

آيا شما را از زيانكارترين مردم آگاه گردانم؟ [آنان‏] كسانی‏اند كه كوشششان در زندگی دنيا به هدر رفته و خود می‏پندارند كه كار خوب انجام می‏دهند.»

مثال بارزش، عمر بن ‌سعد است که حسین ‌بن ‌علی(ع) به او گفت:

«دست از جنگ با ما بردار که تا ابد در جهنّم نمانی.» امّا جذبة دنیا او را مست کرده بود، گوشش به حرف حق شنوا نبود.

دستة دوم که نمی‌توانند دعوت امام حسین(ع) را اجابت کنند، دسته‌ای هستند که بصیرت و ضمیر روشن ندارند که حقّ و باطل را تشخیص دهند. آنها فکر می‌کنند بین دو طرف حقّ و باطل، راه سومی هم هست؛ مثل عبیدالله ‌بن حرّ جعفی که امام حسین(ع)، خودشان به خیمه‌اش رفتند و به او فرمودند:

«تو خطایای بسیاری نسبت به ما اهل‌بیت(ع) کردی. آمدم این فرصت را به تو بدهم که قلم عفو روی آنها بکشی، از این فرصت یاری ما استفاده کن.»

عبیدالله‌ بن حرّ جعفی گفت:

- من از «کوفه» بیرون نیامدم؛ مگر اینکه نه با حسین باشم؛ نه با ابن‌زیاد.

او فکر می‌کرد بین حقّ و باطل، راه سومی هم هست. بیچاره نمی‌دانست که بین دعوای حقّ و باطل، اگر با حق نباشی، در باطل هستی. امام حسین(ع) در آخر به او فرمودند:

«از اینجا دور شو که هرکس استغاثة ما را بشنود و یاری ما نکند، هرگز روی سعادت نخواهد دید و در آتش جهنّم مخلّد خواهد بود.» (نقل به مضمون)

دستة سوم که نمی‌توانند دعوت امام حسین(ع) را اجابت کنند و جذب او شوند، کسانی هستند که برای بودن با ولیّ خدا و نصرت رساندن به او، شرط می‌گذارند؛ مثل ضحّاک ‌بن قیس مشرقی که به اباعبدالله(ع) گفت:

- حاضرم با شما باشم؛ به شرط اینکه اگر دیدم در جنگ مغلوبه شده بودید و ادامه و نتیجة جنگ به سود شما نیست، من می‌روم.

امام حسین(ع) که رحمت ‌واسعه است، در نجات و سعادت را نمی‌بندد، می‌خواهد ایشان در عوض نصرت امام زمانش، لایق رفتن به بهشت گردد؛ امّا فهم و شعورش همین‌قدر بیشتر نبود، آمد با یاران اباعبدالله(ع) ماند؛ امّا وقتی دید یاران عمر بن ‌سعد به لحاظ کمّی بیشتر هستند و در مقابل، یاران امام کم هستند، با محاسبة فهم ناچیز خودش گفت، اینها شکست می‌خورند. از کربلا رفت بیرون؛ درست در آن وقت که جذبة اباعبدالله(ع) داشت بیشتر می‌شد. این بیچارة کم‌فهم از کربلا رفت.

آن کسی که می‌گوید: خدایا! اگر حاجت مرا دادی، نماز می‌خوانم و روزه می‌گیرم یا اگر می‌دانستم حکم این قضیه چیست، زیر بارش می‌روم؛ اصلاً چرا باید آدم تقلید کند از هر مرجع تقلید؟ شرط می‌گذارد، فلسفة حرمت رقص چیست؟ اگر این را بفهمم، از ولیّ فقیه تبعیت می‌کنم. در صورتی که کسی می‌تواند در خدمت ولیّ خدا باشد که تسلیم او باشد. شما در ابتدای نماز، نیّت می‌کنید و می‌گویید قربة‌إلی الله؛ یعنی من برای فرمان خداوند نماز می‌خوانم و نه دلیل دیگر. حالا می‌پرسی چرا باید نماز بخوانم؟ اگر گفتی و من پذیرفتم، آن‌وقت نماز می‌خوانم!

دستة چهارم کسانی هستند که از خوبان و محبّان اهل‌بیت هستند؛ امّا آنها کسانی هستند که بعضی از تعلّقات مقدّس مانع اقدام آنها در لحظه می‌شود. اینها بی‌بصیرت‌ها و کج‌اندیش‌ها هستند؛ مثل طرمّاح شاعر که به امام حسین(ع) برخورد کرد. امام از او پرسیدند:

- «از کوفه چه خبر؟»

گفت: در کوفه حکومت‌نظامی شده، کوفه ناامن است، به سمت «یمن» برو، هم امن‌تر است و هم برایتان نزدیک‌تر. من از طوایف اطراف یمن

یک‌هزار شمشیرزن برایت می‌آورم.

امام حسین(ع) به او فرمودند:

- «آنچه خدا بخواهد، واقع می‌شود.»

گفت: اگر می‌خواهید تشریف ببرید، من مقدار زیادی آذوقه خریده‌ام برای زن و بچّه‌هایم. اگر اجازه بدهید، بروم این آذوقه را به خانه برسانم و بعد برمی‌گردم.

این دغدغة ناچیز را مقدّم بر دغدغة همراهی با امام حسین(ع) قرار داد، رفت آذوقه را رساند و وقتی برگشت، سربازان ابن‌زیاد جلوی او را گرفتند و پرسیدند:

- کجا می‌روی؟

گفت: می‌روم به اباعبدالله ملحق شوم.

گفتند: دیر رسیدی، سرها را دارند برمی‌گردانند.

شیخ مفید(ره) در کتاب «الارشاد» نقل می‌کند که گروهی از کوفیان نامه‌ای به امام حسین(ع) نوشتند، با این مضمون که: این نامه‌ای است از سوی کسانی که شیعه و مؤمن و مسلمان هستند. ای امام حسین(ع)! عجله کن که مردم منتظر تو هستند و هیچ نظری جز شما ندارند، فقط شما را می خواهند؛ العجل، العجل، العجل.

چهار بار کلمة العجل، خطاب به امام حسین(ع) آمده است؛ یعنی ای امام! سریع، سریع، سریع، سریع تشریف بیاورید؛ همان‌طور که ما امروز می‌گوییم: یا صاحب‌الزّمان عجّل علی ظهورک. کوفیان نیز با همین مضمون و همین عبارات، حدود دوازده هزار نامه برای امام نوشتند، امام حسین(ع) هم پاسخی دادند که دقّت در متن پاسخی که امام به کوفیان دادند، می‌تواند به ما کمک کند تا بفهمیم ما منتظر امام هستیم یا از امام انتظار داریم.

شیخ مفید(ره) جواب امام به کوفیان را در همان کتاب ارشاد چنین آورده است:

«به جان خودم سوگند! امام جز کسی که قرار است به حکم قرآن حکومت کند، ‌نیست. امام جز آن کسی که می‌خواهد اقامة قسط کند و عدالت را اجرا کند و احکام دین خدا را پیاده کند، نیست و امام کسی است که خودش را وقف خدا کرده است. والسّلام.»

امام حسین(ع) با این جواب می‌خواستند در واقع، این هشدار و توجّه و تنبّه و بیداری را به کوفیان بدهند که اگر شما به امام نامه می‌نویسید، آیا اصلاً امام را می‌شناسید که چگونه شخصیتی است و اصلاً قرار است برای چه کاری بیاید؟ ظرفیت اعمال ولایت امام را دارید یا نه؟

در کوفه عدّه‌ای مثل قیس‌بن مسهر همدانی، نامة کوفیان را تا «مکّه»، یعنی فاصلة 1400کیلومتری آورده، خدمت امام رسیدند و نامه را تسلیم کردند. هنگامی که امام حسین(ع) نامه‌ها را دیدند، فرمودند:

«نماینده‌ای برای تحقیق در کوفه بفرستید.» امام(ع) مسلم ‌بن ‌عقیل را راهی کوفه می‌کنند. قیس ‌بن ‌مَسهر، دوباره با مسلم به کوفه برمی‌گردد. این مسافت طولانی را طیّ و در کوفه، فعّالیت تبلیغی شدیدی برای مسلم می‌کند تا مردم با او بیعت کنند. پس دوباره او داوطلب می‌شود تا جواب مسلم‌ بن‌ عقیل را از کوفه به مکّه برای امام حسین(ع) ببرد. بعد همراه امام حسین(ع) به سمت عراق حرکت می‌کند. نزدیکی‌های کوفه، امام(ع) مجدّداً نامه‌ای به کوفیان می‌نویسند، قیس ‌بن مسهر دوباره نامة دوم امام را به کوفه می‌رساند، مأموران امنیتی ابن‌زیاد او را دستگیر می‌کنند، ترفندی زد و گفت:

- من حاضرم علیه امام حسین(ع) به نفع خلافت یزید گواهی بدهم.

- ابن‌زیاد خوشحال شد و اجازه داد تا قیس ‌بن مسهر در «مسجد کوفه» منبر برود. قیس بالای منبر رفت و گفت:

- مردم! بدانید امام حسین(ع) نامه‌ای به من داد تا به شما برسانم و امام نزدیک کوفه است و در راه. مردم! یاری‌اش کنید، اینها باطل هستند.

مأموران ابن‌زیاد او را بردند، شکنجه‌اش کردند و در آخر، به شهادت رساندند.

معلوم می‌شود قیس‌ب ن مسهر، منتظر واقعی امام خودش است و انتظاری از امام زمان خودش نداشته که مثلاً آقا ما را گرفتند و اذیّت کردند. خیر. تا آخرین قطرة خونش برای نصرت و دفاع از امامش مقاومت کرد. در کوفه افرادی مثل سلیمان ‌بن صردخزائی داشتیم که اگر در لحظة نیاز، یعنی همان لحظة حضور مسلم در کوفه، قیام و مقاومت می‌کرد، خیلی‌ها از او تبعیت می‌کردند؛ چون رئیس قبیلة بزرگی بود؛ امّا او دخالت نکرد و کنار کشید؛ ولی چند ماه بعد از شهادت اباعبدالله(ع) پشیمان شد و ابراز ندامت کرد و فرماندة گروهی به نام «توّابین» شد.

طبری، مورّخ نامی می‌نویسد: سلیمان ‌بن صردخزائی گفت: ما برای اینکه دنیایمان را نگاه داریم و سالم بمانیم، حسین ‌بن علی را رها کردیم.

در کوفه، بدتر از سلیمان ‌بن صرد خزائی، نیز داشتیم؛ عدّه‌ای در ابتدا، به امام حسین(ع) نامه نوشتند و بعد که دیدند از نظر ظاهری و نظامی، پیروزی با لشگر عمر بن ‌سعد است، رفتند آن طرف ایستادند؛ لذا وقتی ابن‌زیاد گفت چه کسی حاضر است پیغام من را به حسین برساند؟ هیچ‌کس حاضر نشد؛ زیرا همگی گفتند: ما خجالت می‌کشیم؛ چون ما از نامه‌نویسان و دعوت‌کنندگان از حسین(ع) هستیم.

بنابراین این خطر بزرگ همواره وجود دارد بعضی از منتظران که انتظارشان خالص نبوده، بلکه برای دنیایشان و منافعشان است, بعد که دنیایشان و منافعشان را در خطر دیدند، از امام زمانشان جدا شوند و به صف مخالفان امام بپیوندند؛ چنان‌که امام صادق(ع) چنین فرمودند:

«النَّاسَ‏ عَبِيدُ الدُّنْيَا وَ الدِّينُ‏ لَعْقٌ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ‏ يَحُوطُونَهُ مَا دَرَّتْ مَعَايِشُهُمْ فَإِذَا مُحِّصُوا بِالْبَلَاءِ قَلَّ الدَّيَّانُون؛15

مردم بندگان دنیایند و دین سر زبانشان است. پشتیبانی‌شان از دین تا آنجاست که دنیایشان در رفاه است و هرگاه به آزمایش گرفته شوند، دین‌داران [واقعی] کم هستند.»

فردی از امام صادق(ع) پرسید:

- آیا همه چیز به سادگی، از جمله حکومت جهانی به دست امام زمان(ع) می‌افتد؟

امام صادق(ع) در پاسخ فرمودند:

«به خدا قسم! هرگز مسائل در دوران ظهور به آسانی حل نمی‌شود؛ اگر قرار بود همه چیز به آسانی حل شود، برای پیامبر(ص) به آسانی حل می‌شد؛ چون بهترین مخلوق نزد خداست؛ ولی پیامبر(ص) در

جنگ، دندان مبارکشان خون‌آلود شد، چهرة ایشان خون‌آلود شد. به خدا قسم که جانم در دست اوست! این حکومت برپا نمی‌شود تا اینکه عدّه‌ای خون و عرق از پیشانیشان پاک کنند.» (یعنی باید عدّه‌ای از جان گذشته و فدایی مخلص باشند.)

اگر قرار باشد در دوران ظهور هم عدّه‌ای مثل سلیمان ‌بن صرد خزائی‌ها بگویند ما به خاطر دنیایمان امام را تنها گذاشتیم، من اگر بگویم عجّل علی ظهورک، بعد که امام تشریف آوردند، بگویم من مریض دارم، قرض دارم، خانه ندارم و... ، یعنی انتظاراتی از امام زمان(عج) دارم که ایشان بیایند تا نه در خدمت دین، بلکه در خدمت ما باشند تا مشکلات ما را حل کنند. طبیعی است که اگر به چنین افرادی بگویید که آقا امام زمان(عج) دارند تشریف می‌آورند و شما آماده شوید برای جهاد تا پای جان در رکاب ایشان، ممکن است کشته هم بشویی، می‌گویند نه، ما کلّی مشکلات داریم؛ مثل طرمّاح شاعر که گفت: اجازه بدهید آذوقة خانه را برسانم، بعد می‌آیم؛ بنابراین ما خودمان باید فکر کنیم تا ببینیم ما واقعاً منتظر امام زمان هستیم یا خیر.

خداوند در آیة 71 سورة نساء، می‌فرماید:

«کسانی می‌توانند در راه خدا جهاد کنند که زندگی دنیوی را به بقای اخروی فروخته باشند.» اگر کسی چنین جهادی را نکرده باشد، نمی‌تواند اهل جهاد باشد.

همچنین می‌فرماید:

«شما ای پیامبر! گروهی را نمی‌یابی که به خدا و پیامبر ایمان داشته باشند؛ امّا با کسانی که با خدا و پیامبرش مخالفند، بخواهند دوستی کنند؛ ولو این دشمن، پدران، مادران یا برادران یا پسران و خواهران آنها باشند.»

در زیارت شریف اربعین، امام صادق(ع) خطاب به جدّ بزرگوارش، اباعبدالله‌الحسین(ع) می‌فرمایند:

«قَدْ تَوَازَرَ عَلَيْهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْيَا وَ بَاعَ‏ حَظَّهُ‏ بِالْأَرْذَلِ‏ الْأَدْنَى‏ وَ شَرَى آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْكَس‏؛

همانا کسانی که دست به دست هم دادند علیه تو، کسانی بودند که دنیا فریبشان داد و بهرة خود را فروختند به پست‌ترین بها و آخرت خود را از دست دادند به بهای ناچیز.»

پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«أَفْضَلُ‏ أَعْمَالِ‏ أُمَّتِي‏ انْتِظَارُ فَرَج» و در مرحلة بالاتری فرمودند:

«أَفْضَلُ‏ جِهَادِ أُمَّتِي‏ انْتِظَارُ الْفَرَج‏»

پس طبق این روایت نبوی، سؤال اساسی این است که چه کسانی می‌توانند در رکاب امام زمان(ع) جهاد کنند؟ جواب این است که اوّل باید کسانی باشند که آمادة جهاد باشند؛ یعنی کسانی که به فرمودة قرآن، زندگی دنیوی را به حیات اخروی فروخته باشند که لازمة این کار، جهاد اکبر، یعنی جهاد با نفس است که شدّت تعلّق و رفع تعلّق، ثمرة چنین جهاد اکبری است. اصحاب اباعبدالله(ع) در کربلا، دارای این دو ویژگی بودند: شدّت تعلّق و رفع تعلّق که دو ویژگی و صفت غالب و برجستة ایشان بود. در مقابل، سپاهیان ابن‌زیاد در ضعف تعلّق و اوج جهالت و شدّت تعلّق و دنیازدگی به سر می‌بردند. یکی از این شخصیت‌ها وهب می‌باشد که در اوّل ازدواجش که شیرین‌ترین بخش زندگی یک جوان است، به سر می‌برد. او حالا که تا پای جهاد در رکاب امام حسین(ع) پیش آمده، نزد همسرش می‌آید و به او می‌گوید:

می‌خواهم در رکاب امام حسین(ع) جهاد کنم. در تاریخ ثبت است که همسرش گفت:

من به این شرط رضایت می‌دهم که به امام حسین(ع) بپیوندی که من را نیز با خودت ببری تا توفیق خدمت به امام حسین(ع) را داشته باشم.

طبری، مورّخ نامی عرب می‌نویسد: اینها تنها زوج شهید در کربلا هستند؛ چون دلبستگی را هردو کنار گذاشتند.

پی‌نوشت‌ها: