خانواده در جامعة معاصر ایران (4)

ابراهیم منتظرقائم

فصل دوم: راهکارها و بايسته‌ها

1. فراهم آوردن امکان تشکيل خانواده براي همه:

چنان‌که گفته شد، در قانون اساسي جمهوري اسلامي، خانواده به عنوان واحد بنيادين جامعه به شمار آمده و از همين رو، نظام اسلامي موظّف شده است که در همة قوانين، مقرّرات و برنامه‌ريزي‌هاي خود, به موضوع آسان کردن تشکيل خانواده توجّه کند.

اين موضوع علاوه بر اصل دهم قانون اساسي، در بند اوّل اصل چهل و سوم اين قانون نيز، مورد تأکيد قرار گرفته و تأمين امکانات لازم براي تشکيل خانواده براي همه, به عنوان يکي از ضوابطي شمرده شده که اقتصاد «جمهوري اسلامي ايران» بر پاية آن، استوار گشته است.

در سياست‌هاي کلّي برنامة پنجم توسعه (مصوّب 21/10/1387) نيز بر ضرورت فراهم آوردن زمينة ازدواج جوانان و رفع دغدغه‌ها و نگراني‌هاي آنان در اين زمينه, تأکيد و در بند 13 آن, چنين مقرّر شده است:

تقويت هويت ملّي جوانان، متناسب با آرمان‌هاي انقلاب اسلامي، فراهم کردن محيط رشد فکري و علمي و تلاش در جهت رفع دغدغه‌هاي شغلي، ازدواج، مسکن و آسيب‌هاي اجتماعي آنان، توجّه به مقتضيات دورة جواني و نيازها و توانايي‌هاي آنان.

همچنين در بند دوم سياست‌هاي کلّي جمعيت، (مصوّب 30/2/1393) در اين‌باره چنين مقرّر شده است:

رفع موانع ازدواج، تسهيل و ترويج تشکيل خانواده و افزايش فرزند، کاهش سنّ ازدواج و حمايت از زوج‌هاي جوان و توان‌مندسازي آنان در تأمين هزينه‌هاي زندگي و تربيت نسل صالح و کارآمد.

بي‌ترديد، در جامعه‌اي که امکان ازدواج آسان براي همة افراد آن وجود نداشته باشد؛ به ويژه در جامعه‌اي مانند ايران که درصد قابل توجّهي از ساختار جمعيتي آن را جوانان تشکيل مي‌دهند، همواره عدّه‌اي وجود خواهند داشت که براي ارضاي تمايلات جنسي خود, به راهکارهاي غيرشرعي و غير قانوني روي مي‌آورند. بنابراين، يکي از مهم‌ترين راهکارها براي تحقّق جامعة خانواده محور که در سياست‌هاي کلّي خانواده بر آن تأکيد شده، تسهيل امر ازدواج و فراهم آوردن امکان تشکيل خانواده براي همة جوانان اين مرز و بوم است. اين موضوع در کوتاه‌مدّت, امري مشکل به نظر مي‌رسد؛ ولي قطعاً اگر در ميان مسئولان و برنامه‌ريزان کشور, عزمي جدّي براي تحقّق آن وجود داشته باشد، مي‌توان با بسيج همة امکانات فرهنگي و اقتصادي و بهره‌گيري از توان همة نهادهاي مسئول، در مدّت زمان معقولي, بدان دست يافت.

2. توانمندسازي جوانان براي تشکيل و ادارة خانواده

يکي ديگر از مهم‌ترين و مؤثّرترين راهکارهاي تحقّق جامعة خانواده محور و تحکيم بنياد خانواده، توانمندسازي جوانان براي تشکيل و ادارة خانواده است. براي تحقّق اين هدف، لازم است که با همکاري و مشارکت جدّي همة نهادها و سازمان‌هاي مسئول، از جمله «شوراي فرهنگي، اجتماعي زنان»، «مرکز امور زنان و خانوادة رياست جمهوري»، «سازمان بهزيستي»، «سازمان نظام روان‌شناسي» و «سازمان ثبت اسناد»، به همة دختران و پسران در سه مقطع مهم از زندگي آنها, يعني در آستانة ازدواج، پس از ازدواج و پس از ايجاد اختلاف، آموزش‌ها و مشاوره‌هاي لازم داده شود.

براي انجام اين آموزش‌ها و مشاوره‌ها، از راهکارهاي مختلفي مي‌توان استفاده کرد که برخي از آنها عبارتند از: ارائة بسته‌هاي آموزشي (شامل کتاب، لوح فشرده، فلش کارت و تابرگه)؛ پخش فيلم‌هاي آموزشي، ارائة مشاوره‌هاي لازم از طريق تلفن، پيامک، شبکه‌هاي اجتماعي، پست الکترونيک و ...؛ برگزاري جلسات مشاوره؛ برگزاري کارگاه آموزشي؛ برگزاري جلسات سخنراني انگيزشي؛ برگزاري جلسات پرسش و پاسخ و برگزاري اردوهاي آموزشي و تفريحي.

براي روشن‌تر شدن اين موضوع، در اينجا, به مهم‌ترين اهداف آموزشي اين دوره‌ها و کارگاه‌ها, به تفکيک در سه مقطع از زندگي مشترک زوجين اشاره مي‌کنيم.

الف- در آستانة ازدواج

با توجّه به اينکه در نظام آموزشي کشور، تمهيد مناسب براي آماده سازي دختران و پسران براي ازدواج و تشکيل خانواده پيش‌بيني نشده، لازم است که براي همة جوانان در آستانة ازدواج، يا به بيان ديگر، دختران و پسراني که براي انشاي صيغة عقد دائم و ثبت ازدواج به دفاتر ازدواج مراجعه مي‌کنند، دوره‌ها و کارگاه‌هاي آموزشي طرّاحي و اجرا شود.

مهم‌ترين اهداف آموزشي اين دوره‌ها و کارگاه‌ها عبارتند از:

1. ارتقاي مهارت‌هاي همسرداري، بر اساس آموزه‌هاي قرآن و عترت؛

2. آشنايي زوجين با وظايف و مسئوليت‌هاي خود؛

3. آشنايي زوجين با راهکارهاي ارتباط مؤثّر و مهارت‌هاي حلّ مشکلات؛

4. آشنايي زوجين با ويژگي‌ها و تفاوت‌هاي زن و مرد؛

5. آشنايي زوجين با مهارت‌هاي ارتباط جنسي؛

6. آشنايي زوجين با حقوق و تکاليف والدين.

ب- پس از ازدواج

همسران جوان در سال‌هاي اوّل تشکيل خانواده, با مسائل و مشکلات گوناگوني مواجه مي‌شوند که بسياري از آنها با ارائة آموزش‌ها و مشاوره‌هاي صحيح و به موقع، قابل حل و پيش‌گيري است.

در ارائة اين آموزش‌ها و مشاوره‌ها، توجّه به اهداف زیر ضروري است:

1. آشنايي همسران با اخلاق همسرداري, با تأکيد بر موضوعاتي چون:

- قدرشناسي و سپاس‌گزاري نسبت به همسر؛

- احترام متقابل و دوري از تحقير و توهين نسبت به يکديگر؛

- پرهيز از به کار بردن الفاظ زشت و ناروا در گفت‌وگو با يکديگر؛

- مسئوليت‌پذيري و همکاري با يکديگر در انجام کارهاي خانه؛

- صبر، گذشت و چشم‌پوشي از اشتباه‌هاي يکديگر؛

- صداقت و وفاي به عهد؛

-عيب‌پوشي و رازداري؛

- دوري از عيب‌جويي و سرزنش يکديگر؛ به‌ويژه در ميان جمع؛

- هديه دادن در مناسبت‌ها؛

- فراموش کردن گذشته و زندگي در زمان حال؛

2. افزايش رضايت‌مندي همسران از زندگي زناشويي

براي تحقّق هدف يادشده، توجّه به اين موضوعات ضروري است:

- بيان فضيلت صبر و پايداري در برابر مسائل و مشکلات زندگي زناشويي؛

- تبيين شايستة مقام همسري و مادري از ديدگاه آموزه‌هاي اسلامي؛

- بيان جايگاه فرهنگ شکرگزاري و رضايت‌مندي در آموزه‌هاي اسلامي؛

- بيان راهکارهاي مختلف افزايش رضايت زناشويي؛

- نقد و بررسي عوامل مختلف ايجاد نارضايتي در زندگي زناشويي و راهکارهاي مقابله با آنها؛

3.آشنايي همسران با شيوة درست مقابله با ويژگي‌هاي نامطلوب اخلاقي طرف مقابل؛

4. آشنايي همسران با ويژگي‌هاي روابط زناشويي مطلوب و نقش روابط جنسي در تقويت پيوند عاطفي زوجين و تحکيم خانواده؛

5. آشنايي همسران با عوامل مختلف آسيب‌رسان به خانواده و روش‌هاي مقابله با هريک از اين عوامل:

- عوامل روان‌شناختي: عدم بلوغ اجتماعي و ...؛

- عوامل اقتصادي: مشکلات مالي، تنگ‌نظري، خساست، ولخرجي، نداشتن قناعت و ...؛

- عوامل فيزيولوژيک: بيماري‌ها و نواقص جسمي، نازائي يا عقيم بودن؛

- عوامل موقعيتي: دخالت ديگران، تولّد فرزند ناخواسته، عدم تناسب ظاهري؛

- عوامل شخصيتي: اختلالات شخصيت، گرايش‌هاي جنسي انحرافي، اختلالات رواني و عاطفي؛

- عوامل فرهنگي: عدم سنخيت سوابق اجتماعي، مذهبي، هنري و ...؛

- عوامل شغلي: حجم بالاي کار، انتقال دغدغه‌هاي کاري به محيط خانه، کمي حضور در منزل، زندگي در شهرهاي مختلف.

6. آشنايي همسران با روش‌هاي مقابله با خشم و عصبانيت و راهکارهاي آرام‌سازي ذهني و رواني؛

7. آشنايي همسران با روش‌هاي جلوگيري از روزمرّگي و يکنواختي در زندگي؛

8. آشنايي زوجين با روش‌هاي مقابله با بارداري‌هاي ناموفّق (سقط مکرّر) و روش‌هاي جديد و جايگزين در درمان ناباروري (اهدا)؛

9. آشنايي زوجين با جايگاه و نقش فرزند در نشاط و بالندگي

خانواده و رشد و کمال زن و مرد؛

10. توانمندسازي همسران براي ايفاي شايستة نقش پدري و مادري:

براي تحقّق هدف يادشده، آشنا کردن همسران با اين موضوعات ضروري به نظر مي‌رسد:

- شيوه‌هاي صحيح فرزند پروري؛

- ويژگي‌هاي احساسي، شناختي و رفتاري فرزندان در سنين مختلف رشد؛

- چگونگي انتقال مفاهيم و آموزه‌هاي ديني به فرزندان؛

- شيوه‌هاي مقابله با مسائل و مشکلات تربيتي فرزندان در سنين مختلف رشد.

11. آشنايي با سبک زندگي اسلامي در تغذيه، بهداشت، پوشاک و ... .

ج- پس از ايجاد اختلاف

براي جلوگيري از طلاق‌هاي احساسي و فروپاشي زودهنگام خانواده‌ها لازم است زوجيني که به دليل اختلاف زناشويي به مجتمع‌هاي قضايي خانواده مراجعه مي‌کنند، پيش از رسيدگي قضايي، براي شناسايي ريشة مشکلات آنها و انتخاب راهکار مناسب مواجهه با اين مشکلات، به مراکز مشاورة مورد تأييد سازمان بهزيستي و قوة قضائيه فرستاده شوند. در اين مراکز، پس از شناسايي دقيق ريشة مشکلات زناشويي، راهکار متناسب, اعّم از آموزش، مشاوره، توانمندسازي و .... اتّخاذ مي‌شود.

مهم‌ترين اهدافي که در اين مرحله بايد دنبال شود، عبارتند از:

1. شناسايي ريشة مشکلات زوجين؛

2. حلّ مشکلات زوجين و ايجاد صلح و سازش؛

3. شناسايي و درمان اختلال‌هاي رفتاري، رواني و جنسي زوجين؛

4. آشنايي زوجين با مهارت‌هاي زندگي و اصلاح و بهبود رابطة زناشويي؛

5. ترميم و بازسازي روابط زوجين بر مبناي هنجارهاي ديني و اخلاقي؛

6. جلوگيري از بي‌توجّهي زوجين به تعهّدات مالي و عاطفي؛

7. جلوگيري از طلاق عاطفي و جدايي جسماني زوجين؛

8. کاهش احساس سرخوردگي و انفعال؛

9. جلوگيري از به کار بردن فنّ روان‌شناختي جبران (افراط در کار، تحصيل يا امور خيريه براي فراموشي مشکلات زندگي)؛

10 جلوگيري از پناه بردن زوجين به دامن ارتباطات فرا زناشويي؛

11. جلوگيري از بي‌تفاوتي و بي‌مسئوليتي زوجين نسبت به خانواده و فرزندان.

3. تقويت مباني اعتقادي و اخلاقي جامعه

دين اسلام, مجموعه‌اي به هم پيوسته و نظام‌مند از عقايد، احکام (فقه) و اخلاق است. اين سه حوزة متفاوت از معارف ديني، در پيوند با يکديگر، کمال فرد و جامعه را در پي دارند. از اين‌رو همواره بايد اين نکته را در نظر داشت که نظام فقهي، حقوقي اسلام در کنار نظام اعتقادي و اخلاقي آن معنا مي‌يابد و براي ايجاد جامعة اسلامي حتماً بايد به زيرساخت‌هاي اعتقادي و اخلاقي توجّه کرد.

مروري گذرا به احکام روابط زن و مرد و احکام خانواده و روابط زناشويي روشن مي‌سازد که اعتقاد به خدا و روز بازپسين و همچنين پاي‌بندي به موازين اخلاقي اسلام، از ارکان اساسي اجراي اين احکام است.

بر اين اساس, اگر قانون‌گذار در موضوعي, چون تنظيم روابط زن و شوهر و تحکيم بنيان خانواده، تنها به ضوابط خشک فقهي و حقوقي توجّه کند و تنها در پي اين باشد که با تعيين چارچوب‌هاي قانوني و نه

با حاکميت مباني اعتقادي و موازين اخلاقي اسلام, زن و مرد را به اداي حقوق يکديگر وادار کند، در نهايت, به نتيجة مطلوب نخواهد رسيد و نهاد خانواده، بيش از پيش, تضعيف خواهد شد.

بر همين اساس است که در اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی که به بيان وظايف دولت جمهوري اسلامي اختصاص يافته است، مي‌خوانيم:

دولت جمهوري اسلامي ايران، موظّف است براي نيل به اهداف مذکور در اصل دوم، همة امکانات خود را براي امور زير به کار برد:

ايجاد محيط مساعد براي رشد فضايل اخلاقي بر اساس ايمان و تقوا و مبارزه با کلّية مظاهر فساد و تباهي....

در سند «چشم‌انداز جمهوري اسلامي ايران در افق 1404 هجري شمسي» (مصوّب 26/7/1382) نيز بر ضرورت حاکميت اصول اخلاقي و ارزش‌هاي اسلامي بر جامعه، تأکيد و چنين مقرّر شده است:

جامعة ايراني در افق اين چشم‌انداز چنين ويژگي‌هايي خواهد داشت:

- توسعه‌يافته، متناسب با مقتضيات فرهنگي، جغرافيايي و تاريخي خود و متّکي بر اصول اخلاقي و ارزش‌هاي اسلامي، ملّي و انقلابي، با تأکيد بر مردم‌سالاري ديني، عدالت اجتماعي، آزادي‌هاي مشروع، حفظ کرامت و حقوق انسان‌ها و بهره‌مند از امنيت اجتماعي و قضايي.

در سياست‌هاي کلّي خانواده نيز، به اين موضوع توجّه شده و در بند 5 آن چنين آمده است:

تحکيم خانواده و ارتقای سرماية اجتماعي آن، بر پاية رضايت و انصاف، خدمت و احترام و مودّت و رحمت با تأکيد بر:

- به‌کارگيري يکپارچة ظرفيت‌هاي آموزشي، تربيتي و رسانه‌اي کشور در جهت تحکيم بنيان خانواده و روابط خانوادگي.

- فرهنگ‌سازي و تقويت تعاملات اخلاقي.

- مقابلة مؤثّر با جنگ نرم دشمنان براي فروپاشي و انحراف روابط خانوادگي و رفع موانع و زدودن آسيب‌ها و چالش‌هاي تحکيم خانواده.

- ممنوعيت نشر برنامه‌هاي مخلّ ارزش‌هاي خانواده.

در بند 6 اين سياست‌ها نيز، در اين زمينه چنين آمده است:

ارائه و ترسيم الگوي اسلامي خانواده و تقويت و ترويج سبک زندگي اسلامي ـ ايراني با:

- ترويج ارزش‌هاي متعالي و سنّت‌هاي پسنديده در ازدواج و خانواده.

- پر رنگ کردن ارزش‌هاي اخلاقي و زدودن پيرايه‌هاي باطل از آن.

بنابر اين، با توجّه به اينکه از يک سو، بسياري از آسيب‌ها و ناهنجاري‌هاي حوزة خانواده و روابط زن و مرد در ايران، ريشه در بي‌توجّهي به موازين اعتقادي و اخلاقي اسلام دارد و از سوي ديگر، پاي‌بندي به اين موازين، ضامن تحقّق بسياري از وظايف و مسئوليت‌هاي متقابل زن و مرد در کانون خانواده است،1 همة نهادها و سازمان‌هاي فرهنگي که در پي تحکيم بنيان خانواده و مقابله با عوامل تهديدکنندة سلامت و استحکام آن هستند، بايد در جهت تقويت مباني اعتقادي و اخلاقي جامعه، به ويژه نسل جوان بکوشند.

4. توجّه ويژه به آموزش و تربيت جنسي اقشار گوناگون

در نظام جمهوري اسلامي به آموزش و پرورش جامعه و بالا بردن سطح آگاهي‌هاي عمومي در همة زمينه‌ها، توجّه خاصّي شده و برهمين اساس در اصل سوم قانون اساسي، دولت جمهوري اسلامي ايران موظّف شده است براي دست‌يابي به اهداف يادشده در اصل دوم، همة امکانات خود را براي امور زير به کار برد:

1. ايجاد محيط مساعد براي رشد فضايل اخلاقي بر اساس ايمان وتقوا و مبارزه با کلّية مظاهر فساد و تباهي؛

2. بالا بردن سطح آگاهي‌هاي عمومي در همة زمينه‌ها، با استفادة صحيح از مطبوعات و رسانه‌هاي گروهي و وسايل ديگر؛

3. آموزش و پرورش و تربيت بدني رايگان براي همه در تمام سطوح و تسهيل و تعميم آموزش عالي.

در همين راستا، در اسناد بالادستي نظام جمهوري اسلامي به ارائة خدمات آموزشي و مشاوره‌اي بر مبناي فرهنگ و ارزش‌هاي اسلامي ـ ايراني با هدف تحکيم بنيان و پايداري خانواده توجّه ويژه شده و از جمله در بند چهارم «سياست‌هاي کلّي جمعيت» (مصوّب 30/2/1393) در اين زمينه, چنين مقرّر شده است:

تحکيم بنيان و پايداري خانواده با اصلاح و تکميل آموزش‌هاي عمومي دربارة اصالت کانون خانواده و فرزندپروري و با تأکيد بر آموزش مهارت‌هاي زندگي و ارتباطي و ارائة خدمات مشاوره‌اي بر مبناي فرهنگ و ارزش‌هاي اسلامي ـ ايراني و توسعه و تقويت نظام تأمين اجتماعي، خدمات بهداشتي و درماني و مراقبت‌هاي پزشکي در جهت سلامت باروري و فرزندآوري.

در «سياست‌هاي کلّي ايجاد تحوّل در نظام آموزش و پرورش کشور» (مصوّب 5/2/1392) نيز بر« ارتقاي سلامت جسمي و روحي معلّمان و دانش‌آموزان و پيش‌گيري از آسيب‌هاي اجتماعي»، تأکيد و اين موضوع يکي از محورهاي به‌سازي و کیفیت بخشی به منابع آموزش و پرورش به عنوان محور تحوّل در نظام تعليم و تربيت کشور و بهبود مديريت منابع انساني برشمرده شده است.

با توجّه به مطالب يادشده، مي‌توان گفت که نظام جمهوري بسلامی بايد با استفاده از ظرفيت سازمان‌ها و نهادهاي رسمي آموزشي و پرورشي و همچنين مطبوعات و رسانه‌هاي گروهي، آموزش و تربيت جنسي اقشار گوناگون جامعه را، بر مبناي فرهنگ و ارزش‌هاي اسلامي ـ ايراني در دستور کار خود قرار دهد تا در آينده، شاهد خانواده‌هايي مستحکم و نسلي پويا و سالم باشيم.

مراد از آموزش جنسي، ارائة اطّلاعات و آموزش‌هاي لازم متناسب با سن، جنس و نياز مخاطب در زمينة جنسيت، هويّت جنسي، اندام‌هاي جنسي، چگونگي توليد مثل، تغييرات جسمي و رواني دوران بلوغ و احکام و دستورهاي شرعي و بهداشتي مرتبط با آن، بايسته‌هاي تعامل و ارتباط با جنس مخالف، چگونگي خويشتن‌داري جنسي و استفادة درست از غريزة جنسي است که با هدف پاسخ‌گويي به پرسش‌ها و ابهام‌هاي ذهني دختران و پسران، آشنا کردن آنها با وظايف و تکاليف بهداشتي و شرعي خود، جلوگيري از هر گونه سوء استفادة جنسي از کودکان و انحراف جنسي نوجوانان و جوانان و در نهايت، زمينه‌سازي براي ازدواج و تشکيل خانواده و انجام درست وظايف زناشويي انجام مي‌شود.2

بايد توجّه داشت که آموزش جنسي به مفهومي که از دهة شصت ميلادي به اين سو، در غرب رواج يافت، آثار و پيامدهاي منفي فراواني داشته است و به همين دليل، بسياري از صاحب‌نظران غربي نيز با آن به مخالفت برخاسته‌اند.3

براي جلوگيري از آثار منفي آموزش جنسي، در ارائة اين‌گونه از آموزش‌ها به گروه‌هاي مختلف سنّي و جنسي، بايد به نکات زیر, توجّه شود:

1. نقش اصلي و محوري خانواده در آموزش جنسي؛

2. نيازهاي متفاوت آموزشي دختران و پسران؛

3. تفاوت اهداف آموزش جنسي در سنين مختلف؛

4. رعايت کامل مرزهاي حيا و عفّت؛

5. پرهيز از تحريک زودهنگام غريزة جنسي؛

6. رعايت کامل موازين فقهي و اخلاقي اسلام در ارائة آموزش‌ها.4

امّا دربارة تربيت جنسي نيز بايد گفت، تربيت جنسي تنها آموزش جنسي يا انتقال دانستني‌هاي جنسي يا پروردن و اوج دادن غريزة جنسي نيست؛ پس نمي‌توان تربيت جنسي را تنها به انتقال اطّلاعات و آگاهي‌ها در ساحت مسائل جنسي يا فراهم آوردن زمينة رشد غريزة جنسي, تعبیر و تعريف کرد؛ بلکه مقصود از تربيت جنسي، تربيت بر محور اخلاق جنسي است. بنابراين، مجموعة آموزش‌ها، ايجاد موقعيت‌ها و زمينه‌سازي‌هايي که متربّي را با ارضا، هدايت و تعديل غريزة جنسي آشنا مي‌سازد و زمينة رشد شخصيت اجتماعي، اخلاقي و فرهنگي او را فراهم مي‌آورد و او را از انحراف و لغزش جنسي مصون مي‌دارد و سعادت و کاميابي دنيوي و اخروي‌اش را رقم مي‌زند، تربيت جنسي نام دارد.5

پی‌نوشت‌ها: