دانشنامة تخصّصی مجالس و آئین‌های سوگواری شیعیان
آئین‌های سوگواری مذهبی شیعیان، بی‌تردید از مهم‌ترین و گسترده‌ترین آئین‌های مذهبی در جهان اسلام محسوب می‌شود. تلفیق و امتزاج باورها و روایت‌های شیعی (به‌ویژه دربارة عاشورا) با فرهنگ و آداب و رسوم ملل و اقوام مختلف در طول تاریخ، منجر به ظهور طیف گسترده و متنوّعی از آئین‌های عزاداری در کشورها و مناطق مختلف شیعه‌نشین جهان شده است. جایگاه این آئین‌ها در فرهنگ شیعی به‌اندازه‌ای است که بدون فهم صحیح و شناخت دقیق آنها، به شناخت شیعه و شیعیان نمی‌توان دست یافت.
تاکنون پژوهشگران مسلمان و غیرمسلمانِ بسیاری برای شناخت و معرفی این آئین‌ها تلاش کرده‌اند؛ کتاب‌ها و مقالات بسیاری در این موضوع نوشته شده و از ابزارهای مختلف (مانند عکس و فیلم) برای مستندسازی آنها بهره گرفته شده است. با وجود این به نظر می‌رسد عواملی ازجمله پراکندگی و عدم تجمیع نظام‌مند اطّلاعات و اسناد، تکثّر و تنوّع بسیار تعاریف و صورت‌های برگزاری آئین‌ها در مناطق و کشورهای مختلف، محدودیت تحقیقات میدانی و کم‌توجّهی به روش‌شناسی علمی در مستندسازی‌ها، مانع از شکل‌گیری تصویری دقیق، شفّاف و جامع از این آئین‌ها شده است.
پروژة «فرهنگ سوگ شیعی» با هدف رفع آشفتگیِ مفهومی ـ نظری موجود در مطالعات آئین‌های عزاداری طرّاحی شده است. این پروژه تلاشی میان‌رشته‌ای و گروهی در راستای شناخت و معرفی روشمند و علمیِ آئین‌ها و رسوم عزاداری و مقولات مرتبط با آنها، با روش دانشنامه‌ای است.
از روز 16 آذر 1389 ه .ش. (اوّل محرّم 1432 ه .ق.) این پروژه آغاز شده و تاکنون قریب به شش سال استمرار یافته است. در طول این مدّت، بیش از 50 نفر از صاحب‌نظران، پژوهشگران و نویسندگان جوان از حوزه‌های مطالعات تاریخی، مردم‌شناسی، ادبی، دینی و هنری در قالب‌های مختلف، از مشاوره‌های تخصّصی تا نگارش مقاله با این پروژه همکاری کرده‌اند. برای بسیاری از این افراد، مطالعات آئین‌های عزاداری، حوزة اصلی یا یکی از حوزه‌های مطالعاتی و پژوهشی بوده است. به‌همین دلیل، به‌ویژه در نگارش مقالات مربوط به آئین‌ها و آداب و رسوم، نویسندگان علاوه بر مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای، از تجربیات، مشاهدات شخصی
و پژوهش‌های میدانی خود نیز بهره برده‌اند.
تمرکز اصلی این دانشنامه، بر مقولة عزاداری مذهبی شیعیان در کشورهای مختلف (با تأکید ویژه بر ایران) است و موضوعاتی که مستقیم یا با واسطه، به این مقوله مرتبط می‌شوند. به تبع این رویکرد، مداخل این دانشنامه، ده گروه موضوعی را شامل می‌شود که عبارتند از:
اوّل: مفاهیم و اصطلاحات (مانند «اسطوره»، «اشک» و «شفاعت»)؛
دوم: آثار مکتوب؛ اعمّ از مقاتل؛ مانند «لهوف» و «روضة الشّهداء»)، متون مذهبی؛ مانند «زیارت عاشورا»، پژوهش‌هایی دربارة عزاداری؛ مانند «تعزیه آئین و نمایش در ایران»، دیگر کتاب‌های مرتبط؛ مانند «التنزیه» و «کبریت احمر»؛
سوم: اشخاص؛ اعمّ از بزرگان دینی؛ مانند امام حسین(ع) و حضرت عبّاس(ع)، علما و روحانیون؛ مانند نائینی و شوشتری؛ روضه‌خوانان و مدّاحان؛ مانند کعبی و ارضی، وعّاظ؛ مانند فلسفی و وائلی، پژوهشگران؛ مانند خودزکو و چلکوفسکی، مقتل‌نویسان؛ مانند ابن‌طاووس و دربندی، شاعران؛ مانند دعبل خزاعی و محتشم کاشانی و دیگر شخصیت‌های مرتبط و مؤثّر؛ مانند معزّالدّوله و ناصرالدّین شاه؛
چهارم: آئین‌ها، آداب و رسوم؛ مانند «قمه زنی»،«چهل‌منبر» و «نخل‌گردانی»؛
پنجم: واحدهای جغرافیایی؛ اعمّ از کشورها؛ مانند «لبنان» و «هند» و شهرهای مختلف؛ مانند «کربلا» و «اردبیل»؛
ششم: اماکن؛ اعمّ از حسینیه‌ها؛ مانند «حسینیه ارشاد» و «حسینیة اعظم زنجان»، تکایا؛ مانند «تکیة دولت» و «تکیة معاون‌الملک» و دیگر مکان‌های مهم؛ مانند «بین‌الحرمین»؛
هفتم: اشیاء؛ مانند «عَلَم»، «توغ» و «دمام»؛
هشتم: زمان‌ها؛ مانند «عاشورا»، «بیست ویکم رمضان» و «فاطمیّه»؛
نهم: سازمان‌ها (مانند «مؤسّسة وعظ و خطابه» و «هیئت رزمندگان اسلام»)؛
دهم: دوره‌های تاریخی و دولت‌ها (مانند «آل‌بویه»، «صفویه» و «قاجار».
در این میان، برخی موضوعات، ازجمله مداخل مربوط به کشورها و شهرها و نیز دوره‌های تاریخی، به جهت عدم تکمیل نگارش همة مداخل ضروری این گروه‌ها در ویرایش یکم نیامده و به ویرایش دوم منتقل شده است.
ویرابش یکم این دانشنامه 237 مقاله (28 مقالة ارجاعی) را شامل می‌شود که توسط 43 نویسنده نگاشته شده‌اند. نگارش مقالات، زیرنظر شورای علمی، متشکّل از دبیران گروه‌های شش‌گانة جغرافیای فرهنگی، مردم‌شناسی، ادبیات، تاریخ، دین و هنر (آقایان پیمان اسحاقی، دکتر جبّار رحمانی، دکتر مسلم نادعلی‌زاده، دکتر سعید طاووسی مسرور، حجّت‌الاسلام مهدی مسائلی و دکتر مظفّر پاسدار شیرازی) صورت گرفته و محسن حسام مظاهری ـ نویسنده و پژوهشگر مطالعات اجتماعی شیعه ـ مدیریت پروژه و سرویراستاری آن را برعهده داشته است. رعایت ایجاز و اختصار در بیان مطالب، اکتفا به طرح داده‌های ضروری ذیل هر مدخل و پرهیز از انباشت حدّاکثری اطّلاعات، سیاست اصلی در نگارش مقالات این دانشنامه بوده است. در مقابل، تلاش شده است با تحدید موضوعی مداخل، داده‌های ارائه‌شده حتّی‌الامکان دقیق‌تر باشد. همچنین به جهت رعایت اختصار، در مقالات از ارجاع درون‌متنی خودداری شده است. نشانی منابع مورداستفاده در نگارش هر مقاله، در پایان آن، به‌صورت ذکر نام خانوادگی پدیدآور و سال نشر هر منبع، به ترتیب الفبایی، آمده و تفصیل مشخّصات منابع، به بخش پایانی کتاب منتقل شده است.
ازآنجا که دانشجویان، طلّاب علوم دینی، پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزة مطالعات آئین‌های شیعی مخاطبان اصلی این دانشنامه‌اند. در پایان هر مقاله، علاوه بر ذکر منابع مورداستفادة نویسنده، شماری از دیگر منابع مرتبط با آن مدخل نیز معرفی شده است. بدین ترتیب، دانشنامة حاضر در منبع‌شناسی موضوعی مباحث مرتبط با آئین‌های عزاداری نیز می‌تواند به کار آید.
«فرهنگ سوگ شیعی» یک پروژة پژوهشی مستمر بوده که طبق برنامه قرار است در بازه‌های پنج ساله و در قالب ویرایش‌های پیاپی، روزآمد و تکمیل شود. به جهت پویایی موضوع، این دانشنامه در هر ویرایش علاوه بر افزودن مقالات جدید، مقالات قبلی نیز با هدف رفع نواقص و اشتباهات احتمالی درصورت نیاز بازنگری و ویرایش خواهد شد.
ویرایش دوم فرهنگ سوگ شیعی، ان‌شاءالله، در سال 1400ه .ش. منتشر می‌شود.
«مؤسّسة پژوهشی سرو (مطالعات آئین‌های شیعی)» از عموم نویسندگان و پژوهشگران حوزه‌های مربوط به مطالعات آئین‌های عزاداری، برای نگارش مقالات ویرایش بعدی و نیز تکمیل و اصلاح مقالات ویرایش حاضر، دعوت به همکاری می‌کند.