فرهنگ عاشورایی در زیارت‏های شیعی

دكتر هادی وکیلی

نگاهي دوباره به زيارتنامة ائمّة معصومان و محتواي آنها

الف: جلوه‌هایی از محتوای احیاگرانة زیارت‏ها

زیارت‏ها در واقع، حاوی یک دورة آموزش اصول اعتقادات ناب اسلامی است. می‌دانیم که اسلام و معارف آن در بعضی از ادوار تاریخ، آن چنان به دست تحریف‏گران دچار تغییر و تحریف شد که از اسلام، به جز اسمی باقی نماند و بدعت، جاهلیّت و ضلالت، جایگزین سنّت و هدایت شد.

در این شرایط بود که امام، خلیفة خدا و حافظ دین او، برای احیای دین قیام کرد؛ چنان‏که در زیارت جامعه می‌خوانیم:

«حَتَّی يُحْيِيَ اللهُ تَعَالَی دِينَهُ بِكُمْ؛

تا [آن زمان] که خداوند بلند مرتبه دینش را به وسیلة شما زنده گردانید.»1

نهضت امام حسین(ع) دقیقاً در دوره‏ای روی داد که به فرمودة آن حضرت:

«فإنَّ السُّنَّة قَد أُميْتَت، وإنَّ البِدعَةَ قَد أُحيِيت‏؛2

همانا سنّت مُرده بود و بدعت زنده گشته بود.»

پس امام دست به نهضتی عظیم زد که موجب احیای اسلام ناب محمّدی و تفکیک جاودانی اسلام از خلافت جور و غصب گردید؛ آن‏چنان که در «زیارت اربعین»، در مورد هدف قیام می‌خوانیم:

«اللهُمَّ إِنِّي أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِيُّكَ وَ ابْنُ وَلِيِّكَ... وَ مَنَحَ النُّصْحَ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِيكَ لِيَسْتَنْقِذَ عِبَادَكَ مِنَ الْجَهَالَهِ وَ حَيْرَهِ الضَّلَالَهِ؛3

خدایا من به راستی گواهی می‌دهم که آن حضرت ولیِّ تو و فرزند ولیِّ تو بود... خیرخواهی نمود و خون دل خویش را در راه تو داد تا بندگانت را از جهالت، نادانی و حیرتِ گمراهی برهاند.»

اینک با مروری بر زیارت‏های ائمّة اطهار(ع)، به جلوه‌هایی دیگر از احیای دین در این متون می‌پردازیم:

1. امر به معروف و نهی از منکر

حکومت‌های جور و تحریف‏گران در کنار اینکه همواره سعی می‌کرده‏اند احکام، حدود، اصول و فروع دین را به فراموشی بسپارند، یا آن را دگرگون سازند، این گونه تبلیغ می‌کرده‏اند که ائمّة اطهار(ع) افرادی خارجی و بی‌دین هستند که حتّی نماز نمی‌خوانند و باید مورد لعن و دشنام قرارگیرند. در این شرایط، یکی از زائران امام در زیارت آن حضرت می‌خواند:

«أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلَاهَ وَ آتَيْتَ الزَّكَاهَ وَ أَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَيْتَ عَنِ الْمُنْكَرِ...؛4

شهادت می‌دهم که همانا تو نماز را به پا داشتی و زکات را پرداخت کردی و به نیکی امر نمودی و از زشتی بازداشتی.»

این عبارات تقریباً در زیارت تمام ائمّة اطهار(ع) تکرار می‌شود و علاوه بر خنثی کردن تبلیغات دشمنان، موجب جهت‌دهی مسیر زندگی اسلامی زائر می‌گردد.

2. توحید

زیارت‏ها منابعی بس عمیق و لطیف در تبیین توحید ناب است. چنان‌که در دعای پس از زیارت عاشورا آمده است:

«يَا اللهُ يَا اللهُ يَا اللهُ... وَ يَا مَنْ هُوَ أَقْرَبُ إِلَيَّ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ وَ يَا مَنْ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ‏ وَ يَا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلَی وَ الْأُفُقِ الْمُبِينِ وَ

يَا مَنْ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی؛5

ای الله! ای الله! ای الله! ای آنکه به من از رگ گردن نزدیکتری و ای کسی که میان آدمی و قلبش حائل هستی و ای کسی که در جایگاه والایی و افق روشنی و ای مهربان رحم‌کننده که بر عرش استقرار یافتی.»

بنابراین توحید ناب در متون زیارتی شیعه همواره زنده مانده است.

3. نبوت

زیباترین توصیف‏ها و تجلیل‌ها را دربارة پیامبر اسلام(ص) باید در زیارت‏ها، به ویژه در زیارت شخص آن حضرت جُست که در برگیرندة معاني بس دقیق و عمیق است.

4. معاد

وصف معاد در زیارات، گاه آن چنان عینی و ملموس است که تحوّل معنوی عمیقی در زائر ایجاد می‌کند. نمونة اوصاف قیامت را می‌توان در زیارت پیامبر اکرم(ص) چنین دید:

«الّلهُمَّ... أَعُوذُ بِكَرَمِ وَجْهِكَ أَنْ تُقِيمَنِي مَقَامَ الْخِزْيِ وَ الذُّلِّ يَوْمَ تُهْتَكُ فِيهِ الْأَسْتَارُ وَ تَبْدُو فِيهِ الْأَسْرَارُ وَ الْفَضَائِحُ وَ...؛6

خداوندا! پناه می‏برم به کرم تو که برپا داری مرا در مقام رسوایی و خواری، روزی که در آن پرده‌ها دریده شود و در آن اسرار و رسوایی‌ها فاش شود.»

5. امامت

در زیارت امامان، طبعاً بحث امامت محوریّت دارد؛ البتّه همچنان که می‌دانیم محوریت تمام امور دین، حتّی توحید، با ولایت است. در «زیارت جامعة کبیره» می‌خوانیم:

«مَنْ أَرَادَ اللهَ بَدَأَ بِكُمْ وَ مَنْ وَحَّدَهُ قَبِلَ عَنْكُمْ وَ مَنْ قَصَدَهُ تَوَجَّهَ بِكُمْ... وَ بِمُوَالاتِكُمْ تَمَّتِ الْكَلِمَهُ [لااِلهَ الاّ الله]»؛

هر که خدا را خواهد از شما آغاز کند و هر که او را یگانه جوید، تعلیمات شما را بپذیرد و هر که آهنگ او کند، به شما رو آورد... و به دوستی شما کلمة توحید کامل شد.»

امام «محال معرفه الله» و «ارکان لتوحیده» است (زیارت جامعه کبیره). امام ظهور صفات خداست و در زیارات، دارای صفاتی این چنین است: ثارالله، عین الله، اُذُن الله، خلیفة الله، باب الله، حبیب الله، حجّة الله، یدالله، کلمة الله، حکمة الله، نورالله، سبیل الله.... آری امام محور آسیاب دین، بلکه عمود خیمة هستی است؛

«لَولاَ الحُجَّهَ لَسَاخَت الاَرض بِاَهلِهَا؛7

اگر حجّت خدا نباشد، زمین اهل خود را می‏بلعد و نابودشان می‏کند.»

در زیارات، از امامان به عنوان هادیان راه هدایت یاد شده‏است؛ بنابراین:

«مَنْ أَتَاكُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ يَأْتِكُمْ هَلَكَ؛8

كسی كه به سوی شما آمد، نجات يافت و آنكه نيامد، نابود شد.»

6. شفاعت

شفاعت از مسائلی است که شیعه بدان معتقد است. متون زیارتی شیعه به صراحت بیان می‌کند که امام، عبد صالح خداوند است و به اذن او، برخی بندگان را شفاعت می‌کند و البتّه هر بنده‏ای استحقاق شفاعت امام را پیدا نمی‌کند؛ بلکه صرفاً بنده‏ای که معرفت راستین به دین داشته باشد، مطیع اوامر و نواهی خداوند متعال و شیعه، به معنای پیرو نظری و عملی اهل‏بیت(ع) باشد، در برخی از گناهانی که از او سر

زده، از شفاعت امام بهره‏مند می‌شود. روشن است که این شفاعت خود احیای مُرده است؛ احیای کسی است که اگر شفیعی واسطة بخشیدنش نشود، به سبب گناه به بن بست و ناامیدی می‌رسد. اینک به دو نمونه از متون زیارتی در این‌باره اشاره می‌کنیم:

در دعای پس از «زیارت عاشورا» می‌خوانیم:

«يَا أَمِيرَالْمُؤْمِنِينَ وَ يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ أَتَيْتُكُمَا زَائِراً وَ مُتَوَسِّلًا إِلَی اللهِ رَبِّي وَ رَبِّكُمَا وَ مُتَوَجِّهاً إِلَيْهِ بِكُمَا وَ مُسْتَشْفِعاً بِكُمَا إِلَی اللهِ تَعَالَی فِي حَاجَتِي؛

ای امیرمؤمنان و ای اباعبدالله! آمده‏ام به درگاه شما برای زیارتتان و برای آنکه توسّل جویم به درگاه خدایی که پروردگار من و پروردگار شماست و رو کنم به درگاه او به وسیلة شما و شفیع گیرم شما را به نزد خدای تعالی در این حاجتی که دارم.»

در زیارت امام حسین(ع) در شب‌های قدر می‌خوانیم:

«أَتَيْتُكَ يَا مَوْلَايَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ زَائِراً عَارِفاً بِحَقِّكَ مُوَالِياً لِأَوْلِيَائِكَ مُعَادِياً لِأَعْدَائِكَ مُسْتَبْصِراً بِالْهُدَی الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ عَارِفاً بِضَلَالَهِ مَنْ خَالَفَكَ فَاشْفَعْ لِي عِنْدَ رَبِّكَ؛9

آمدم به خدمتت ای مولای من! ای فرزند رسول خدا(ص) برای زیارت با معرفت به حقّ تو، دوست‏دار دوست‏دارانت و دشمن دشمنانت می‌باشم. بینا به راه هدایت و صحیحی که تو بر آن زیستی. عارف به گمراهی هر که مخالف توست. شفیع من باش نزد پروردگارت.»

7. رجعت

رجعت نیز از دیگر اموری است که علاوه بر استدلال‌های قرآنی و حدیثی پیرامونش، در متون زیارتی هم به آن اشاره شده است و زائر ائمّة اطهار(ع) این جمله را بارها تکرار می‌کند که:

«وَ مُؤْمِنٌ بِإِيَابِكُمْ مُصَدِّقٌ بِرَجْعَتِكُمْ مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِكُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِكُمْ؛10

به بازگشت شما ایمان دارم و رجعت شما را تصدیق می‌کنم. منتظر امر شمایم و منتظر دولت شما هستم.»

ب: جلوه‌هایی از محتوای انقلابی و ستم ستیزانة زیارت‏ها

تاکنون دانستیم که زائر امام در متن زیارت‏ها با یک دورة کامل معارف دینی آشنا می‌شود. اینک به این مطلب می‌پردازیم که در زیارت‏ها علاوه بر معرفت، به محبّت اولیای خدا و بغض به دشمنانشان نیز پرداخته و در کنار این مسائل عاطفی، به ابعاد اجتماعی و سیاسی هم توجّه خاص شده است تا آنجا که یک زائر بر اساس این رهنمودها، انسانی ظلم ستیز، انقلابی و خواستار تحوّل جامعه به سوی کمال و حامی مظلومان و دشمن ظالمان پرورش می‌یابد.

در سیرة پیامبر اکرم(ص) می‌بینیم که آن حضرت بارها به زیارت شهدا، از جمله شهدای جنگ احد و به ویژه عمویشان حضرت حمزه، می‌رفته‏اند. تردیدی نیست که این زیارت، یک زیارت مجاهدپرور و تجلیل از مقام شهید و شهادت و جهاد است. جالب آنکه امام حسین(ع) نیز در آغازین مرحله از قیام خویش در مدینه، به زیارت پیامبر(ص) می‌رود و در سخنانی که در زیارت جدّش می‌گوید، به روشنی به نهضت خود و انگیزه و هدف و حتّی نتیجة آن اشاره می‌کند:

«اِن بایَعتُ کَفَرتُ وَ اِن أبَیتُ قُتِلتُ؛11

اگر بیعت کنم، کفر ورزیده‏ام و اگر خودداری کنم، کشته می‌شوم.»

اینک به چند جلوه از زیارات که حاوی مطلب انقلابی و ستم ستیزانه است، می‌پردازیم:

1. نویسندگان کتب زیارت‏ در آداب آن، به ویژه زیارت امام حسین(ع)، نوشته‏اند: یکی از آداب زیارت «دعای مظلوم علیه ظالم است».12 یعنی مقدّمة زیارت یک زائر این است که ظالم را بشناسد و جرئت لعن و نفرین بر او را پیدا کند.

2. وجود مکرّر و فراوان تعابیری همچون:

«اِنّی سِلمٌ لِمَن سَالَمَکُم وَ حَربٌ لِمَن حَارَبَکُم؛13

من در صلحم با هر آن کس که با تو در صلح است و در جنگم با آن‌کس که با شما در جنگ است.»

متون زیارتی قطعاً تأثیری بس عمیق بر زائر دارد تا آنجا که او را به صحنة مبارزة قهرآمیز و حتّی جنگ علیه کسانی که امام با آنها در جنگ است، می‌کشاند.

3. تولّی و تبرّی: تولّی، دوست داشتن کسانی است که با ستمگران زمان خویش و با نفس ستم در هر زمان مخالف بوده‏اند. دوست داشتن امام کاظم(ع)، یعنی دوست داشتن بزرگترین دشمن هارون؛ دوست داشتن کسی که هارون او را به زندان انداخته و نهایتاً به شهادت رسانده است. پس حتّی تولّی در بطن خود، دارای روح ستم‌ستیزی

است.

در متون زیارت‏ها، یک شیعه، بارها و بارها با امام خود بیعت می‌کند و اصرار می‌ورزد که:

«فَمَعَكُمْ مَعَكُمْ لَا مَعَ عَدُوِّكُم؛‏14

با شمایم؛ با شما و نه با دشمن شما.»

و بر امام حسین(ع) و دیگر اعضای نهضت درود می‌فرستد، با این عبارت:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ الْحُسَيْنَ وَ عَلَی مَنْ سَاعَدَكَ وَ عَاوَنَكَ وَ وَاسَاكَ بِنَفْسِهِ وَ بَذَلَ مُهْجَتَهُ فِي الذَّبِّ عَنْكَ...؛

درود بر تو ای اباعبدالله‏الحسین! و بر هر کسی که تو را پشتیبانی کرد و کمک نمود و با جانش با تو هم‌دردی کرد و خونش را در راه دفاع از تو نثار کرد. همة اینها محبّت زائر را نسبت به مولایش و راه و مکتب او نشان می‌دهد.»

امّا تبرّی از دشمنان اهل‏بیت(ع) شاید بیشتر حاوی عنصر ستم‏ستیزی و قیام باشد. تبرّی، بیزاری از دشمنان ائمّه، چه یزید، چه هارون، چه متوکّل و چه هر حاکم ظالم دیگر در هر عصری است.

شاید در هیچ متنی، به روشنی متون ادعیه و زیارات، به اصل تبرّی پرداخته نشده باشد. اگر یک سوی زیارت‏ها، سلام بر امامان است، در سوی دیگر آن لعن و نفرین بر دشمنان و قاتلان آنها می‌باشد. «زیارت عاشورا» نمونة بارز متونی است که در آن، افزون بر لعن بر قاتل حسین(ع)، بر قاتلان، کمک کنندگان به قتل، مشایعت کنندگان قاتلان و آنان که اسب‌های آنان را زین کردند و مهار کشیدند و نقاب بستند و مهیّا کردند و حتّی آنان که شنیدند و بدان راضی بودند نیز، لعن فرستاده می‌شود؛ همچنین از یزید، شمر، عمر سعد و خاندان بنی‌امیّه به صراحت نام برده می‌شود و مورد لعن قرار می‌گیرند.

در اینجا برای بیان جهت‏گیری تبرّی در زیارت‏ها و آشنایی بیشتر با مضامین آنها، دو نمونه را نقل می‌کنیم:

«اللهُمَّ الْعَنْ أَوَّلَ ظَالِمٍ ظَلَمَ حَقَّ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ آخِرَ تَابِعٍ لَهُ عَلَی ذَلِك‏»؛ «اللهُمَّ خُصَّ أَنْتَ أَوَّلَ ظَالِمٍ بِاللَّعْنِ مِنِّي؛15

خدایا لعنت کن اوّلین ظالم ظلم‌کننده به حقّ محمّد و خاندان محمّد تا آخرین پیرو از آنان»«خدایا از سوی من، به نخستین ظالم لعنتی اختصاص ده.»

4. در متون زیارت‏ها، ائمّة اطهار(ع) دارای صفاتی همچون اولوالعزم، خلیفة الله فی ارضه، ساسّه العباد و... هستند که دقیقاً همان صفاتی است که خلفای اموی و عبّاسی و دیگر ستمگران غاصب برای خود و تنها برای خود قائل بودند و تبلیغات وسیعی می‌کردند که امامان را فاقد این صفات نشان دهند.

5. در زیارت‏ها، ائمّة اطهار(ع) رسماً به عنوان کسانی که به قسط و عدل عمل می‌کرده‏اند و خواهان و امر کننده به قسط و عدل بوده‏اند، معرّفی شده‏اند؛ چنان‏که در زیارت امام علی(ع) می‌خوانیم:

«وَ أَنْتَ الْقَاسِمُ بِالسَّوِيَّهِ، وَ الْعَادِلُ فِي‏الرَّعِيَّه.»16

و خطاب به امام حسین(ع) می‌گوییم:

«أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ أَمَرْتَ بِالْقِسْطِ وَ الْعَدْلِ وَ دَعَوْتَ إِلَيْهِمَا؛17

شهادت می‌دهم که تو قسط و عدل را برپا داشتی و به آن دعوت کردی.»

بر این اساس، زائر امام توفیق درک حکومت امام را از خداوند طلب می‌کند و از او تقاضای خون‏خواهی می‌نماید:

«فَأَسْالُ اللهَ الَّذِي أَكْرَمَنِي بِمَعْرِفَتِكُمْ وَ مَعْرِفَةِ أَوْلِيَائِكُمْ وَ رَزَقَنِي الْبَرَاءَهَ مِنْ أَعْدَائِكُمْ أَنْ يَجْعَلَنِي مَعَكُمْ فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَهِ... وَ أَنْ يَرْزُقَنِي طَلَبَ ثَارِكُمْ مَعَ إِمَامٍ مَهْدِيٍّ ظَاهِرٍ نَاطِقٍ مِنْكُمْ...؛18

از خداوند می‌خواهم که مرا به شناخت شما کرامت کند و معرفت دوستان شما و بیزاری از دشمنان شما را روزی ام کند که در دنیا و آخرت با شما باشم... و همراه با امام هدایتگر ظاهر ناطق از شما، خون‌خواهی شما را روزی‌ام کند... .»

«مُنْتَظِرٌ لِأَمْرِكُمْ مُرْتَقِبٌ لِدَوْلَتِكُم؛19

من منتظر امر شما و مشتاق دولت شما هستم.»

6. در متون زیارتی شیعه علاوه بر زیارت اهل بیت(ع)، زیارت‌هایی دربارة شهدای اسلام و قیام کنندگان علیه ستمگران و خلفای جائر وجود دارد و زائر خطاب به این شهدا و بزرگان می‌گوید:

«يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً؛

کاش با شما بودم که به این رستگاری عظیم نائل می‌شدم.»

در اینجا، بخشی از یک زیارت مربوط به شهدا را می‌آوریم:

«السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَنْصَارَ اللهِ وَ أَنْصَارَ رَسُولِهِ وَ أَنْصَارَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَ أَنْصَارَ فَاطِمَهَ وَ أَنْصَارَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ أَنْصَارَ الْإِسْلَامِ؛20

سلام بر شما یاوران خدا و یاوران فرستاده‌اش و یاوران علیّ‌بن ابی‌طالب و یاوران فاطمه(س) و یاوران حسن و حسین و یاوران اسلام.»

7. همچنان که قبلاً اشاره شد اگر چه تمام زیارت‏های ائمّة اطهار(ع) دارای مضامین ضدّ جور و ستم است، این مضامین در زیارت‏های مربوط به امام حسین(ع)، شدّت بیشتری می‌یابد. قابل توجّه آنکه در میان آنها، بیش از همه تأکید بر زیارت اباعبدالله الحسین(ع) شده‏ است.

حرکت امام حسین(ع) استمرار حرکت و نهضت‌های انبیاست. زیارت وارث و بسیاری دیگر از زیارت‏ها، با سلام بر تمام انبیا، به ویژه پیامبران اولوالعزم شروع می‌شود تا اینکه از طریق پیامبر خاتم(ص) به علی و فاطمه(ع) و سپس امام حسین(ع) می‌رسد: درگیری حق و باطل، درگیری نوح(ع) با ملأ و مترفین، نزاع ابراهیم(ع) با نمرود، تخاصم موسی(ع) با فرعون، در قیام امام متجلّي شده است و زائر حسین(ع)، برخورد او با دشمنانش را به تمام تاریخ و به تمام جبهه‌های نبرد حق و باطل گسترش می‌دهد؛ البتّه معلوم است که او با حرکت عارفانه و عاشقانة خود، مبنی بر زیارت امام حسین(ع)، خویش را در کدام جبهه قرار می‌دهد.

ج: جلوه‌هایی از افشاگری‌های تاریخی در زیارت‏ها

وجود جنبه‌های فراوان حقایق تاریخی در متون زیارت‏ها از اهمّیت بسیاری برخوردار است؛ از این رو به جلوه‌هایی از افشاگری‌ها و نقل حوادث و حقایق تاریخی در زیارات می‌پردازیم.

1. حضرت فاطمه(س)

اگر فاطمه(س) با مظلومیت تمام به شهادت رسید و در شب، غریبانه مدفون شد. اگر تاریخ حتّی کلمه‏ای دربارة فاطمه نگوید، زائر فاطمه او را با صفاتی این چنین سلام و درود می‌گوید:

«السَّلامُ عَلَیکِ اَیَّتُهَا الْمَظْلُومَهِ الْمَقْهُورَه الْمَغْصُوبَهِ حَقُّهَا الْمَمْنُوعَهِ إِرْثُهَا الْمَكْسُورَهِ ضِلْعُهَا الْمَظْلُومِ بَعْلُهَا الْمَقْتُولِ وَلَدُهَا؛

درود بر تو ای صدّیقة شهیده، مظلومه، ای کسی‏که حقّ او غصب شده، فشار و سختی دیده، مورد قهر قرار گرفته، منع شدة از ارث، پهلو شکسته، بر شوهرش ستم شده، فرزندش شهید گشته.»

2. دربارة حضرت علی(ع)

در زیارت‏ها، نکات مهمّی آمده که از نظر یک پژوهش‏گر تاریخ، دارای اهمّیت فراوان است. نمونة بارز آن را می‌توان در «زیارت امیرالمؤمنین(ع) در روز عید غدیر» و «زیارت جامعة ائمّة المؤمنین» و «دعای ندبه» و زیارت‏‏های «مخصوصه» و «مطلقة» آن حضرت مشاهده نمود.

به عللی که باید آن را در حوادث نیمة آغازین قرن اوّل هجری جست، خلفای جور و پیروان آنان سعی کرده‏اند که بیشترین کتمان‌ها و تحریف‌ها را در زندگانی و سیرة حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) انجام دهند و شاید به همین دلیل است که آن حضرت در یکی از زیارت‏ها با وصف «اوّل مظلوم» توصیف شده است.21

احادیث فراوانی که با پول امویان و خیانت برخی از به اصطلاح اصحاب و تابعان جعل شد، از امام علی(ع) چهره‌ای زشت و ناروا ساخت؛ امّا حقیقت را نمی‌توان همواره پنهان نگاه داشت و آنان که در جست‌وجوی حقیقت بودند، به خورشید رسیدند.

در زیارت‏های ائمّة اطهار(ع) شاید دربارة هیچ امامی، مانند امام علی(ع)، افشاگری‌های تاریخی وجود نداشته باشد. زیارت امام در روز غدیر با استناد به حدود چهل آیة شریفة «قرآن»، شاهد مثال خوبی است. در اینجا گوشه‏ای از این زیارت را ذکر می‌کنیم:

«السَّلَامُ عَلَی الْمَوْلُودِ فِي الْكَعْبَهِ وَ...؛

سلام بر مولود کعبه»

«وَ يَوْمُ الْأَحْزَابِ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ...؛

روز بدر و روز احزاب وقتی که چشم‌ها تیغه کشیدند و دل‌ها به گلوگاه بر آمدند.»

«... وَ يَوْمَ أُحُدٍ: إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی‏ أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ، وَ أَنْتَ تَذُودُ بِهِمُ الْمُشْرِكِينَ عَنِ النَّبِيِّ ذَاتَ الْيَمِينِ وَ ذَاتَ الشِّمَالِ؛

و روز اُحد، هنگامی که بالای کوه فرار می‌کردند و به هیچ‏کس رو نمی‏آوردند و رسول خدا از پی آنان فریاد می‌زد، در حالی‏که تو گروه‌های مشرکین را از چپ و راست پیامبر میراندی.»

«وَ يَوْمُ حُنَيْنٍ عَلَی مَا نَطَقَ بِهِ التَّنْزِيلُ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ؛

و روز حنین، بر طبق گفتة قرآن، هنگامی که از بسیاری‏تان، خودبین شدید و سودی برای شما نداشت و زمین با همة فراخی بر شما تنگ آمد.»

«وَ يَوْمَ خَيْبَرَ إِذْ أَظْهَرَ اللهُ خَوَرَ الْمُنَافِقِينَ، وَ قَطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ؛22

روز خیبر هنگامی‌که خدا سستی منافقان را آشکار کرد و دنبالة

کافران را قطع کرد.»

3. در زیارت‏ها، از حسنین(ع) به عنوان «إمامَینِ شَهیدَینِ مَظلُومَینِ مَقتُولَین» یاد شده و این عبارات به ویژه در مورد امام حسن(ع) محلّ توجّه فراوان است و افشا کنندة شهادت مظلومانة آن حضرت است.

4. در زیارت‏های مربوط به امام حسین(ع) نیز حقایق بسیاری دربارة امویان آشکار شده است. می‌دانیم که بنی‏امیّه تلاش فراوانی کردند تا نشان دهند، یزید قصد قتل حسین را نداشته و قاتل حسین، نه یزید که شمر، سنان و عمر سعد بوده‏اند و حتّی حسین قصد بیعت با یزید را داشته است. هدف از این تبلیغات این بود که شیعه پس از حسین(ع) با دیگر خلفا طریق مسالمت و حتّی تأیید، پیشه کند؛ امّا زائر حسین در کنار این تبلیغات حکومت، در زیارت آن حضرت می‌خواند:

«فَقَدْ قَاتَلَ كَرِيماً وَ قُتِلَ مَظْلُوماً... فَقَتَلُوهُ بِالْعَمْدِ الْمُعْتَمَدِ...؛23

کریمانه جنگید و مظلومانه شهید شد... او را عامدانه کشتند.»

«اللهُمَّ الْعَنْ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَهَ... وَ آلَ أَبِي سُفْيَانَ وَ آلَ زِيَادٍ وَ آلَ مَرْوَانَ وَ بَنِي أُمَيَّهَ قَاطِبَه...؛24

خدا لعنت کند یزید را... و خاندان ابوسفیان را و خاندان زیاد را و خاندان مروان را و تمامی بنی‌امیّه را.»

قابل توجّه آنکه در زیارت عاشورا می‌خوانیم که بنی‌امیّه روز عاشورا را جشن می‌گرفته‏اند و مبارک می‌شمرده‏اند؛ همچنین در این زیارت تصریح شده است که بنی‌امیّه توسط پیامبر(ص) لعن شده‏اند.

5. امام سجّاد(ع) نیز، مانند دیگر ائمّة اطهار(ع) به مرگ طبیعی از دنیا نرفته است؛ بلکه به شهادت رسیده است. تلاش حکومت اموی و دیگر تحریف‌گران برای طبیعی جلوه دادن مرگ امام، با این عبارات زیارت‏های ایشان، بی‌نتیجه می‌ماند:

«السَّلامُ عَلَیکُم یَابنَ الحُسَینِ الشَّهید، السَّلامُ عَلَیکُم اَیُّهَا الشَّهیدُ وَ ابنُ الشَّهید المَظلُوم؛25

سلام بر شما ای فرزندان حسین شهید! سلام بر شما ای شهید و فرزندان شهید مظلوم!»

همچنین از عبارت «عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ سَيِّدِ الْعَابِدِينَ الْمَحْجُوبِ مِنْ خَوْفِ الظَّالِمِينَ». در زیارت ائمّه «سُرَّ من رای» را، تا حدّی می‌توان به جوّ سیاسی زمان امام سجّاد(ع) و میزان اختناق موجود و مبارزات امام پی برد.

6. در زیارت امام موسی کاظم(ع) که هارون بسیار سعی می‏کرد، رابطة خود با امام را دوستانه جلوه دهد و مرگ امام را هم طبیعی نشان دهد، می‌خوانیم:

«اللهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ اَهلِ بَیتِهِ و صَلِّ عَلَی مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ... وَ الْمُضْطَهَدِ بِالظُّلْمِ وَ الْمَقْبُورِ بِالْجَوْرِ وَ الْمُعَذَّبِ فِي قَعْرِ السُّجُونِ... السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْإِمَامُ الْمَقْتُولُ الشَّهِيدُ...؛

سلام بر موسی‌بن جعفر که در فشار و رنج ستم روزگار بود و در تنگنای بیدادگران در قعر زندان‌ها شکنجه می‌شد.»

7. دربارة امام رضا(ع) نیز می‌دانیم که مأمون، خلیفة زیرک عبّاسی، تلاش فراوانی می‏کرد که مرگ آن حضرت را طبیعی جلوه دهد تا آنجا که برخی متون تاریخی نیز با او هم‏سویی کرده و مرگ امام را به علّت بیماری دانسته‏اند؛ امّا زائر امام رضا(ع) در زیارت آن حضرت، به صراحت می‌خواند:

«السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ الشَّهِيدُ.»

پی‌نوشت‌ها: