در مسیر کمال (قسمت آخر)

ابراهیم شفیعی سروستانی

۱۸. پوزش‌پذيري

در همة محيط‌هاي اجتماعي و در ميان تمامي کساني که به‌گونه‌اي با يکديگر در ارتباط هستند، خواه دو برادر، دو خواهر، دو دوست يا دو همکار، در هر حال، مسائلي پيش مي‌آيد که سبب ناراحتي و دل‌گير شدن يکي از دو طرف مي‌گردد و اين معمولاً، امري اجتناب‌ناپذير است. نکتة مهم و قابل توجّه اينجاست که در اين مواقع چه بايد کرد؟ آيا با پيش آمدن کوچک‌ترين ناراحتي يا ديدن برخوردي ناشايست از دوست و برادر و خواهر ايماني خود، بايد پيوندهاي دوستي‌مان را از يکديگر بگسليم و اجازه دهيم که روز به روز فاصلة بين ما زيادتر گردد؟

آيا بايد بگذاريم اين امر, زمينه‌اي براي سوء استفادة کساني شود که نمي‌توانند رابطة نزديک و دوستانة برادران و خواهران مسلمان را ببينند؟ به راستي اگر در رابطة بين شما و دوستانتان مسئلة ناراحت کننده‌ای پیش آید يا اگر دوستي نسبت به شما, بي‌مهري و در حقّ شما, کوتاهي کرد؛ ولي او پس از مدّتي، پشيمان شد، شما با او چگونه رفتار مي‌کنيد؟ آيا عذرش را مي‌پذيريد و از خطاي او مي‌گذريد يا اينکه آتش کينه‌اتان همچنان شعله‌ور مي‌ماند؟

پيامبر اکرم(ص) در وصيت خويش به اميرالمؤمنين علي(ع) فرمودند:

«اي علي! هر کس عذر ديگري را که از او بخشايش مي‌طلبد، نپذيرد، شفاعت من شامل حال او نمي‌شود، خواه آن شخص که عذر مي‌آورد و خود را تبرئه مي‌کند، در ادّعاي خود صادق باشد، خواه دروغ‌گو.»1

پيامبر اکرم(ص) در اين حديث تصريح مي‌فرمايد که شما به اين کار نداشته باشيد که آيا واقعاً شخصي که معذرت‌خواهي مي‌کند و درصدد تبرئة خويش است، راست مي‌گويد يا دروغ، بلکه وظيفة شماست که در هر حال، حرفش را بپذيريد و عذرش را قبول کنيد.

در حديثي از امام زين‌العابدين(ع) آمده است که:

«اگر کسي در طرف راست شما ايستاد و به شما دشنام و ناسزايي گفت، ولي بعد به طرف چپ شما آمد و عذرخواهي کرد، عذر او را بپذيريد.»2

اين اخلاق، نشانة کمال بزرگواري و اوج ايمان شخص است. هر کدام از ما بايد سعي کنيم که به‌تدريج در اداي کامل اين حقّ دوستان و اطرافيانمان؛ يعني پذيرش عذر خطاهاي ايشان، گام برداريم و به اين صفت کريمان بيش از پيش آراسته گرديم.

۱۹. عيادت و دل‌جويي

يکي از نکات مهم در روابط و آداب معاشرت‌هاي اجتماعي، عيادت دوستان و بستگاني است که دچار بيماري شده‌اند. اصولاً در چنين مواقعي است که دوستي و خويشاوندي ارزش واقعي خود را پيدا مي‌کند. وقتي شما بر بالين برادر يا خواهر مسلمان خود حاضر مي‌شويد و از او

دل‌جويي مي‌کنيد و حال وي را مي‌پرسيد، احساس آرامش به او دست مي‌دهد و دردش تسکين مي‌يابد. به همين دليل، در چنين لحظاتي نسبت به شما احساس مهر و محبّت بيشتري مي‌کند و همين سبب مي‌گردد در آينده، روابط دوستانه يا پيوند خويشاوندي ميان او و شما محکم‌تر شود و از پايداري بيشتري برخوردار گردد. به علاوه, همين عيادت سبب مي‌شود که اگر از قبل، نسبت به هم کدورت و ناراحتي داشته‌ايد، برطرف شود و خلوص و صفا جاي آن را بگيرد. از اين‌رو، در معارف اخلاقي اسلام تأکيد بسياري بر عيادت بيماران و دل‌جويي از آنان شده و پيامبر اکرم(ص)، آن را يکي از حقوق اهل ايمان نسبت به يکديگر برشمرده است. امام صادق(ع) نيز در اين‌باره مي‌فرمايند:

«کسي که به قصد عيادت بيماري از خانة خود خارج مي‌شود، هفتاد هزار فرشته او را همراهي مي‌کنند و تا آن زمان که دوباره به خانه برگردد، براي او طلب آمرزش مي‌کنند.»3

بنا بر دستورهايي که در روايات آمده است، هنگام عيادت از بيماران، بايد به آداب مربوط به اين عمل نيز توجّه داشت تا کار خير ما تکميل شود و از ثواب بيشتري برخوردار گردد.

دو ادب مهم که رعايت آنها هنگام ديدار از بيماران لازم است، عبارتند از:

۱. از توقّف زياد نزد بيمار خودداري کنيم؛ مگر اينکه خود او از ما بخواهد که بمانيم؛

۲. در صورت امکان، چيزي که بيمار را خوشحال مي‌کند، با خود همراه ببريم و به قول معروف، دست خالي نباشيم.4 اين را هم اضافه کنيم که عيادت بيماران و حاضر شدن بر بالين انسان دردمندي که ناتواني بر او غالب شده و در بستر درد و رنج افتاده است، مي‌تواند تذکّر و هشداري به انسان‌هاي برخوردار از نعمت سلامتي باشد و به آنها گوشزد کند که:

دائم گل اين بستان، شاداب نمي‌ماند

درياب ضعيفان را در وقت توانايي5

۲۰. پذيرش دعوت

نکتة ديگري که در معاشرت با ديگران و به طور کلّي در زندگي اجتماعي بايد بدان توجّه شود، اين است که همواره سعي کنيم به هر شکل ممکن، دوست و برادر خود را راضي نگه داريم و موجبات دل‌خوري او را فراهم نکنيم. ممکن است روزي يکي از دوستانتان، شما را به منزلش دعوت کند؛ ولي شما به دليل گرفتاري، دوري مسافت، بي‌حوصلگي يا هر دليل ديگر، چندان مايل به اجابت دعوت او نباشيد؛ در حالي‌که مي‌دانيد او از صميم قلب مي‌خواهد که دقايقي را با شما به سر برد و اگر شما دعوتش را نپذيريد، دل‌گير خواهد شد و به دوستي‌تان لطمه وارد مي‌شود. در چنين صورتي, ما بايد سعي کنيم تا

آنجا که مي‌توانيم خشنودي و رضايت دوست خويش را بر ديگر امور زندگي مقدّم بداريم و دعوتش را بپذيريم. رسول اکرم(ص) دراين‌باره مي‌فرمايند:

«و همة امّتم را اعمّ از آنهايي که حاضرند و آنهايي که غايبند، سفارش مي‌کنم که دعوت برادر مسلمان خود را بپذيرند؛ اگرچه مجبور باشند پنج ميل (۲۰ کيلومتر) راه بپيمايند؛ زيرا اين عمل نشانة دين‌داري فرد است.»6

آن حضرت در جاي ديگري در بيان نشانه‌هاي جفا مي‌فرمايند:

«سه چيز از نشانه‌هاي جفا [و پشت کردن به دوستان است... و اينکه شخص را براي مهماني و صرف غذا دعوت کنند؛ ولي او اجابت نکند يا در مهماني حاضر شود؛ ولي غذا نخورد.»7

البتّه بايد توجّه داشت همة نکاتي که ما در اينجا تذکّر مي‌دهيم، به روابط و معاشرت‌هاي برادران مسلمان و دوستان و خويشان مربوط است؛ وگرنه شرکت در هر مجلسي و پذيرفتن هر دعوتي به طور حتم جايز نيست. حضور در مجالس و محافلي که در آنها, گناه و معصيت وجود دارد يا قبول دعوت کسي که وجهة خوبي در اجتماع ندارد و سبب بدگماني مردم مي‌گردد، به هيچ وجه شايسته نيست. براي مسئولان و مديران جامعة اسلامي نيز شرکت در مهماني‌هاي پرتجمّل و نشست و برخاست با طبقات مرفّه و خوش‌گذران اجتماع که از درد مردم خبر ندارند، زيبنده نيست. مولاي متّقيان علي(ع)، يکي از کارگزاران خود، به نام عثمان بن حُنَيف را به سبب شرکت در يک مهماني پرتجمّل و اشرافي مورد سرزنش و نکوهش قرار دادند و فرمودند:

«اي پسر حنيف! به من خبر رسيده که مردي از جوانان بصره، تو را به مهماني خوانده و تو نيز بدانجا شتافته‌اي. [در آنجا] سفره‌اي رنگين برايت افکنده و ظرف‌هايي پرطعام پيشت نهاده‌اند. هرگز نمي‌پنداشتم که تو دعوت قومي را اجابت کني که بينوايان را از در مي‌رانند و توانگران را بر سفره مي‌نشانند! بنگر که چه مي‌خوري، هر چه را در حلال بودن آن ترديد داري، از دهان بيفکن و آنچه را يقين داري از راه حلال به دست آمده است، بخور.»8

۲۱. قدرشناسي و سپاس‌گزاري

داشتن روحية قدرشناسي و سپاس‌گزاري نسبت به ديگران، يکي از کمالات انساني و از خصال اهل ايمان است. بدين بيان که اگر کسي براي ما کاري انجام داد و زحمتي را هرچند ناچيز به خاطر ما متحمّل شد، سپاس و امتنان خود را ابراز کنيم تا طرف مقابل متوجّه شود ما قدر زحمت‌هاي او را دانسته‌ايم و فرد ناسپاسي نيستيم. داشتن روحية طلبکارانه نسبت به ديگران، برخورد متوقّعانه با اطرافيان و ناديده گرفتن تلاش‌ها و زحمت‌هاي آنها نشانة بي‌شخصيتي، خودپسندي و سستي پايه‌هاي ايمان فرد است. اين نکته در روايات مورد توجّه قرار گرفته است و امام رضا(ع) در اين‌باره مي‌فرمايند:

«هر کس لطف و احسان بندگان خدا را سپاس نگويد، خدا را هم به حقيقت شکر نخواهد گزارد.»9

انسان بايد در زندگي، نسبت به هر کس که به نحوي در رفع نيازمندي‌ها و احتياجات او مؤثّر است و موانع و مشکلات را از پيش پاي او برمي‌دارد و در يک کلام، نسبت به همة کساني که بقا و حيات او بي‌وجود آنها امکان‌پذير نيست، سپاس‌گزار و قدرشناس باشد و اين قدرداني را نيز به نحوي ابراز کند.

بنابراين، خواه در برابر زحمات طاقت‌فرساي پدر و مادر خويش يا فداکاري‌ها و ايثار همسرمان و خواه در برابر تلاش‌هاي صادقانة يک دوست يا زحمات بي‌شائبة يک آشنا قرار داشته باشيم، وظيفه داريم شاکر و سپاس‌گزار درگاه خداوند باشيم که منعم حقيقي است، بلکه بايد از هر کس از بندگان خدا که به نحوي بر گردن ما حقّي دارد، تشکّر و سپاس‌گزاري کنيم.

۲۲. داد و دهش

در طول زندگي، حکايت‌ها و داستان‌هاي شگفت‌انگيز فراواني از علماي اخلاق و اصحاب عرفان و معنا دربارة کساني که از دنيا رفته و در عالم برزخ، به نجات و رستگاري دست يافته بودند، شنيده يا خوانده بودم که در بسياري از آنها، رمز نجات و رستگاري پس از مرگ، سخاوت، بخشندگي و به بيان شاعران شيرين سخن؛ «داد و دهش» بيان شده بود. اين موضوع برايم بسيار جالب و در عين حال، تأمّل برانگير بود و با خود مي‌انديشيدم که آيا واقعاً سخاوت اين همه اثر دارد که حتّي کساني را که در عمر خود، گناهاني بزرگ مرتکب شده‌اند، از عذاب الهي نجات مي‌دهد!؟ اين پرسش همواره برايم مطرح بود تا اينکه به رواياتي برخورد کردم که دربارة فضيلت سخاوت و بخشندگي نقل شده بود. در بسياري از روايات نقل شده در اين زمينه، سخاوت، درختي از درختان بهشت يا شاخه‌اي از شاخه‌هاي درختان بهشتي معرفي و در آنها تصريح شده بود که هر که به اين درخت يا شاخه‌هاي آن درآويزد، بي‌ترديد به بهشت وارد مي‌شود.

در يکي از اين روايات، به نقل از رسول اکرم(ص) آمده بود:

«سخاوت درختي از درختان بهشت است که شاخه‌هاي آن در دنيا آويزان شده است، پس کسي که سخاوتمند است، به شاخه‌اي از شاخه‌هاي اين درخت درمي‌آويزد و آن شاخه او را به سوي بهشت هدايت مي‌کند و بخل درختي از درختان جهنّم است که شاخه‌هاي آن در دنيا آويخته شده است، پس کسي که بخيل است، به شاخه‌اي از شاخه‌هاي اين درخت آويزان مي‌شود و اين شاخه او را به جهنّم مي‌رساند.»10

در روايت ديگري که از امام موسي بن جعفر(ع) نقل شده است، در همين زمينه، چنين مي‌خوانيم:

«[شخص] سخاوتمند به خدا، به بهشت و به مردم نزديک و از جهنّم دور است و ] شخص[بخيل از بهشت و از مردم دور و به آتش نزديک.»11

۲۳. اميد بستن به نااميدي

همة ما بارها اين سخن را شنيده يا در مواقع سختي‌ها و مشکلات براي دلگرمي دادن به ديگران، از آن استفاده کرده‌ايم که در نااميدي بسي اميد است. اين سخن در جاي خود، بسيار درست است و کسي که از

عمق جان به آن باور داشته باشد، هرگز در هجوم سختي‌ها و ناملايمات زندگي دچار نااميدي نمي‌شود؛ ولي در فرهنگ اهل‌بيت(ع) به نکته‌اي اشاره شده که بسيار فراتر و والاتر از اين سخن است. در اين فرهنگ، افزون بر دعوت به اميدواري و نااميد نشدن در شرايط سخت و بحراني زندگي، از ما خواسته‌اند که دايرة اميدمان را بسيار گسترده‌تر از آنچه در تصوّرمان مي‌گنجد، قرار دهيم و به آنچه که به آن اميدي نداريم، بسيار اميدوارتر از چيزي باشيم که به آن اميد داريم.

امام صادق(ع) در حديثي به نقل از پدرش، از جدّ بزرگوارش چنين روايت مي‌کنند:

«اميرمؤمنان که درود خدا بر او باد، فرمودند: به آنچه بدان اميد نداري، اميدوارتر باش از آنچه بدان اميد داري! پس به درستي که موسي بن عمران که درود خدا بر او باد، خارج شد تا براي خانواده‌اش آتش بياورد؛ ولي خداوند بلندمرتبه با او سخن گفت و پيامبر بازگشت و ملکة سبأ با حالت کفر خارج شد؛ ولي به همراه سليمان اسلام آورد و [همچنين] جادوگران فرعون خارج شدند تا براي فرعون عزّت و بزرگي بياورند؛ ولي مؤمن بازگشتند.»12

۲۴. خدمت به همسر

يکي از نگاه‌هاي اشتباهي که در بسياري از مردان دربارة همسران خود وجود دارد، اين است که آنها براي خدمت به مردان آفريده شده‌اند و همة کارهاي خانه، از پختن و شستن، جارو کردن، بچّه‌داري و ... تنها وظيفة آنان است و مردان هيچ وظيفه‌اي در اين زمينه ندارند و به همين دليل، بيشتر مردان وقتي از سرکار به خانه برمي‌گردند، انتظار دارند در گوشه‌اي بنشينند يا دراز بکشند و همسرشان همة اسباب پذيرايي از آنها را آماده کند؛ بي‌آنکه خودشان در راه آماده شدن مقدّمات شام يا ناهار کمترين گامي بردارند.

اين موضوع، به ويژه دربارة زنان و مرداني که هر دو، کار بيرون از خانه دارند، شکل بدتري پيدا مي‌کند. زن و مرد پس از يک روز کاري، خسته و کوفته به خانه مي‌رسند. مرد به جاي آنکه فکر کند همسرش نيز مانند او خسته است و اگر قرار است کاري انجام شود، بايد به کمک هم انجام دهند، بلافاصله روي مبل يا روي بالش لم مي‌دهد و منتظر مي‌ماند تا همسرش بساط پذيرايي را فراهم کند.

اين نوع نگاه، کاملاً با فرهنگ اسلامي در تعارض می‌باشد. درست است که در اين فرهنگ، براي مرد، جايگاه ويژه‌اي در مديريت و رياست خانواده در نظر گرفته شده است، ولي اين بدان معنا نيست که مرد هيچ وظيفه‌اي در برابر کارهاي خانه ندارد. پيشوايان دين(ع) بر خدمت به همسر و ياري او در کارهاي خانه بسيار سفارش و تأکيد کرده و آن را هم‌سنگ عبادت و شب‌زنده داري برشمرده‌اند.

در يکي از رواياتي که در اين زمينه نقل شده است، اميرمؤمنان علي(ع) مي‌فرمايند:

«روزي رسول خدا که درود خدا بر او و خاندانش باد! بر ما وارد شد و فاطمه کنار ديگي نشسته بود و من عدس پاک مي‌کردم. فرمودند: «اي اباالحسن!» گفتم: لبيک اي رسول خدا! فرمودند: «از من بشنو و من سخن نمي‌گويم؛ مگر از جانب پروردگارم؛ هيچ مردي نيست که همسرش را در خانه ياري دهد، مگر اينکه براي اوست در برابر هر مويي که بر بدن خود دارد، [ پاداشي] عبادت يک سال که روزهاي آن را به روزه‌داري و شب‌هاي آن را به شب‌زنده‌داري گذرانده است... اي علي! به عيال (همسر) خدمت نمي‌کند؛ مگر صدّيق يا شهيد يا مردي که خدا برايش خير دنيا و آخرت را خواسته است.»13

۲۵. خالي ديدن دستان خود

در سال‌هاي آغاز طلبگي، به سفارش استاد اخلاقم، هر از چند گاه، به قبرستان قديمي شهر «شيراز» که به آن «دارالسّلام» مي‌گفتند، مي‌رفتم و ساعت‌ها در آن قبرستان که پيشينة چند صد ساله داشت، قدم مي‌زدم و هر از چند گاه، بر سر قبوري که توجّه‌ام را جلب مي‌کرد، مي‌نشستم. به راستي که آن قبرستان خاموش، گوياي تاريخ پرفراز و نشيب «ايران» و آمد و رفت نسل‌هاي پي در پي بود. قبور عالمان، عارفان، مجاهدان، شاعران، اديبان، حاکمان و بزرگان در کنار قبور مردمي از نسل‌ها و عصرهاي متفاوت و از طبقات گوناگون اجتماعي؛ واقعاً صحنة عبرت‌آموز عجيبي بود؛ ولي آنچه در اين ميان، بيش از همه توجّه مرا به خود جلب مي‌کرد، دو چيز بود: يکي حديثي از اميرمؤمنان علي(ع) که بر روي سنگي در ابتداي قبرستان نقش بسته بود و ديگري شعري که در آغاز نوشتة بسياري از قبور حکّاکي شده بود.

حديث اميرمؤمنان علي(ع) اين بود:

«[و چون از صفّين باز مي‌گشت، به گورستان برون «کوفه» نگريست و فرمود:] اي آرميدگان خانه‌هاي هراسناک و محلّه‌هاي تهي و گورهاي تاريک و اي غنودگان در خاک! اي بي‌کسان! اي تنها خفتگان! اي وحشت زدگان! شما پيش از ما رفتيد و ما بي‌شماييم و به شما رسندگان. امّا خانه‌ها، در آنها آرميدند، امّا زنان، به زني‌شان گزيدند. امّا مال‌ها، بخش گرديدند. خبر ما جز اين نيست، خبري که نزد شماست، چيست؟ [سپس به ياران خود نگريست و فرمود:] اگر آنان را رخصت مي‌دادند که سخن گويند، شما را خبر مي‌دادند که بهترين توشه‌ها، پرهيزگاري است.»14

امّا شعري که در مطلع نوشتة بسياري از قبور آمده بود، چنين بود:

شدم وارد به مولاي کريمي

چه زشت آنکه مهمان توشه آرد

نه کار نيک ني قلب سليمي

چو باشد ميزبان شخص کريمي

واقعاً اگر انسان در زندگي، دست خالي و نيازمند احسان و لطف پروردگار کريم و بخشندة خود بداند، خداوند نيز به لطف و کرم خود، انسان را به حال خود وانخواهد گذاشت و او را دستگيري مي‌کند.

۲۶. مداراي با مردم

پدرم که عمرش دراز باد! در تمام دوران زندگي خود، چه در محيط کار و روابط اجتماعي و چه در محيط خانه و روابط خويشاوندي، همواره مداراي با مردم را سرلوحة خود قرار داده بود و بيتي از عرفي شيرازي را همواره زمزمه مي‌کرد:

چنان در زندگي خو کن که بعد از مردنت عرفي

مسلمانت به زمزم شويد و هندو بسوزاند

شايد در ابتدا، چنين به نظر آيد که اين شعر نوعي هرهري مسلکي را تبليغ و ترويج مي‌کند؛ ولي با اندک تأمّلي روشن مي‌شود که مفادّ شعر يادشده چيزي نيست، جز دعوت به مدارا و حسن سلوک با مردم که در روايات بسيار، بر آن تأکيد شده است.

براي نمونه، مي‌توان به روايت‌هايي که در «باب المداراة» از کتاب شريف «الکافي» نقل شده است، اشاره کرد. در يکي از اين روايات، امام صادق(ع) از رسول اکرم(ص) چنين نقل مي‌کنند:

«سه چيز است که اگر در کسي يافت نشود، عمل او تمام نيست: پرهيزکاري ‌ای که او را از مخالفت با خدا بازدارد و خلق و خويي که با آن، با مردم مدارا کند و حلمي که با آن، ناداني جاهل را پاسخ گوید.»15

همچنين از پيشواي ششم شيعيان روايت شده است که فرمودند:

«رسول خدا که درود بر او و خاندانش باد! فرمود: پروردگارم مرا به مداراي با مردم امر کرد؛ همچنان‌که مرا به اداي فرائض امر کرد.»16

۲۷. شکرگزاري به درگاه خداوند

خداي تعالي رحمت کند استاد سخن، سعدي شيرازي را که با گذشت بيش از هفتصد سال از درگذشت او هنوز کسي نتوانسته است به زيبايي و لطافت او مدح و ثناي خدا گويد و شکرش را به جاي آورد.

بر همة ما انسان‌ها لازم است که به خاطر نعمت‌هاي فراواني که خداوند متعال به ما ارزاني داشته است، شبانه روز به درگاهش سپاس و شکرگزاري کنيم.

از امام صادق(ع) نقل شده است که فرمودند:

«پيامبر خدا که درود خدا بر او و خاندانش باد! اين‌گونه بود که اگر رويداد شاد کننده‌اي براي او پيش مي‌آمد، مي‌فرمود: «سپاس خداي را بر اين نعمت» و هنگامي که واقعة ناراحت‌کننده‌اي برايش رخ مي‌داد، مي‌فرمود: «سپاس خداي را در همة احوال»18.

قران کريم بر شکرگزاري به درگاه خداوند، بسيار تأکيده کرده و در حدود هفتاد آيه با به کار بردن صيغه‌ها و ترکيب‌هاي گوناگون واژة شکر، مردم را به شکرگزاري فراخوانده است. نکتة جالب در ميان آيات يادشده اين است که خداوند در دو مورد، تأکيد مي‌کند که او بي‌نياز از اين شکرگزاري است و اگر بندگان شکرگزار باشند، تنها به سود خودشان است.

در آية نخست، خداوند متعال مي‌فرمايد:

«... و هرکس که سپاس گزارد، تنها به سود خويش سپاس مي‌گذارد و هرکس ناسپاسي کند، بي‌گمان، پروردگارم بي‌نياز و کريم است.»19

«و آنگاه که پروردگارتان اعلام کرد که اگر واقعاً سپاس‌گزاري کنيد، [نعمت] شما را افزون خواهم کرد و اگر ناسپاسي نماييد، قطعاً عذاب من سخت خواهد بود.»20

در دومين آيه، خداوند با امتنان بر بندگانش، شکرگزاري را ماية افزايش نعمت مي‌داند و مي‌فرمايد: بي‌ترديد، اگر به اين حقيقت باور داشته باشيم که «شکر نعمت، نعمت را افزون مي‌کند» مي‌توانيم با شکرگويي مناسب به درگاه خداوند، نعمت‌هاي مادّي و معنوي‌ای را که او به ما ارزاني داشته است، روز به روز افزون‌تر سازيم.

بخش سوم: چه دعاهايي بخوانيم؟

۱. گنجينه‌هاي چاره‌ساز

بسياري از ما، از گرفتاري‌ها و مشکلات گوناگوني که گريبان‌گيرمان شده و زندگيمان را دستخوش تلاطم و ناآرامي ساخته است، گلايه مي‌کنيم و به دنبال چاره‌اي براي آنها هستيم. غافل از اينکه اگر ما چنان‌که بايد به آموزه‌هاي ديني عمل مي‌کرديم و سخنان پيشوايان معصوم دين(ع) را سرلوحة خود قرار مي‌داديم، گرفتاري‌ها و مشکلات ما راحت‌تر برطرف مي‌شد و حتّي بسياري از آنها اساساً به وجود نمي‌آمد.

با نگاهي اجمالي به مجموعة ميراث ماندگاري که در قالب روايات، ادعيه و زيارات از پيشوايان معصوم(ع) به ما رسيده است، به خوبي درمي‌يابيم که در اين مجموعه، همة آنچه بشر در دوران مختلف زندگي خود، براي رسيدن به آرامش، امنيت و شادکامي به آنها نياز دارد، پيش‌بيني و ارائه شده است؛ ولي با کمال تأسّف، بسياري از ما با بي‌توجّهي به اين گنجينه‌هاي ارزشمند يا خداي ناکرده سبک شمردن آنها، خود را محروم ساخته و زمينه‌ساز بسياري از گرفتاري‌هاي مادّي و معنوي براي خود شده‌ايم.

يک نمونة سادة اين بي‌توجّهي، غفلت از ادعيه و اذکاري است که در تعقيب نمازهاي روزانه وارد شده است.

بي‌هيچ اغراق و گزافه‌گويي بايد گفت که تک تک ادعيه، اذکار و زيارت‌هايي که پس از نماز صبح وارد شده‌اند، داراي اهداف و کارکردهاي ارزشمندي هستند که از آن جمله، مي‌توان به اين موارد اشاره کرد:

۱. در امان نگه داشتن ما از آسيب‌ها و خطرهايي که ممکن است در طول روز، با آنها مواجه شويم؛

۲. وسعت بخشيدن به رزق و روزي ما؛

۳. برطرف کردن مشکلات و گرفتاري‌هاي گوناگون ما؛

۴. ايجاد پيوند دائم ميان ما و اهل‌بيت عصمت و طهارت(ع)؛

۵. افزايش معرفت ما نسبت به خداوند متعال و... .

با توجّه به مجموعة اين اهداف و کارکردها، به صراحت مي‌توان گفت که اگر کسي بر تعقيبات نماز صبح مداومت ورزد، زندگي او توأم با خير و برکت و وسعت روزي خواهد بود و گرفتاري‌ها و مشکلات ناخواسته کمتر به سراغ او مي‌آيد.

مؤيّد اين برداشت، روايتي است که از امام جعفرصادق(ع) نقل شده است. ایشان در روايت ياد شده مي‌فرمايند:

«در شگفتم از کسي که از چهار چيز مي‌ترسد، چگونه به چهار چيز پناه نمي‌برد. در شگفتم از کسي که هراسناک است، چگونه به اين سخن خداي تعالي پناه نمي‌برد که مي‌فرمايد: «خدا ما را بس است و نيکو حمايتگري است»؛22 زيرا من شنيدم خداي عزّوجلّ پس از اين سخن مي‌فرمايد: «پس با نعمت و بخششي از جانب خدا [از ميدان نبرد] بازگشتند؛ در حالي‌که هيچ آسيبي به آنان نرسيده بود»23 و در شگفتم از کسي که اندوهگين است، چگونه به اين سخن خداي تعالي پناهنده نمي‌شود: «معبودي جز تو نيست، منزّهي تو، راستي که من از ستمکاران بودم».24 همانا شنيدم که خداي عزّوجلّ به دنبال اين سخن مي‌فرمايد: «[پس دعاي او را برآورده کرديم] و او را از اندوه رهانيديم و مؤمنان را [نيز] چنين نجات مي‌دهيم»25 و در شگفتم از کسي که به او نيرنگ زده شده است، چگونه به اين سخن خدا پناه نمي‌برد که مي‌فرمايد: «و کارم را به خدا مي‌سپارم، خداست که به [حال] بندگان [خود] بيناست»؛26 زيرا شنيدم که خداي عزّوجلّ پس از اين سخن، مي‌فرمايد: «پس خدا او را از عواقب سوء آنچه نيرنگ مي‌کردند، حمايت فرمود»27 و در شگفتم از کسي که به دنبال دنيا و زينت‌هاي آنهاست، چگونه به سخن خدا پناه نمي‌برد که مي‌فرمايد: «آنچه خدا بخواهد، نيرويي جز به [قدرت] خدا نيست».28همانا من شنيدم که خداي عزّوجلّ در ادامة اين سخن مي‌فرمايد: «اگر مرا از حيث مال و فرزندان، کمتر از خود مي‌بيني، اميد است که پروردگارم بهتر از باغ تو، به من عطا فرمايد.»29و30

اميدوارم همة ما بتوانيم با بهره‌گيري بيشتر از گنجينة ارزشمند ادعية به يادگار مانده از پيشوايان معصوم(ع) بر همة مشکلات زندگي، غلبه و راه کمال و سعادت را با نشاط و اميدواري تمام طي کنيم.

۲. دعاي ايمني از شياطين جنّ و انس

از روزي که حضرت آدم(ع) پا بر کرة خاک نهاد تا روزي که به اذن خدا، آن وقت معلوم فرا رسد و ابليس به دست آخرين حجّت خدا نابود شود، بشر هيچگاه از شرّ شياطين جنّ و انس در امان نبوده و نخواهد بود. از اين‌رو، انسان همواره نيازمند پناهگاه و دستاويزهاي محکم و قابل اعتمادي است که بتواند با بهره‌گيري از آنها، از خطرات و آسيب‌هاي گوناگوني که دين و ايمان، آسايش و آرامش، سلامتي و امنيت و نجات و رستگاري او را تهديد مي‌کند، در امان باشد.

مکتب حيات بخش اسلام، با توجّه به اين نياز هميشگي، بهترين پناهگاه و دستاويزها را به نسل‌ها معرفی کرده و از آنها خواسته است که براي ايمني يافتن از هرگونه تهديد و خطري به اين پناهگاه و دستاويزها متوسّل شوند.

دعاها، تعويذها و حرزهايي که از اهل بيت عصمت و طهارت(ع) به يادگار مانده‌اند، از پناهگاه‌هاي استوار، دستاويزهاي محکم و قرارگاه‌هاي امني هستند که انسان‌ها مي‌توانند با تکيه بر آنها به امنيت و آرامش مورد نظر دست يابند.

يکي از دعاهاي معروفي که خواندن آن براي در امان ماندن از هر آنچه که موجب بيم و هراس انسان‌ها مي‌شود؛ به ويژه بيم و هراس از شياطين جنّ و انس سفارش شده، دعايي است که بزرگاني چون شيخ طوسي،31 امين الاسلام طبرسي،32 سيّد بن طاووس،33 شيخ کفعمي،34 محمّد باقر مجلسي35 و شيخ عبّاس قمي36 به آن، توجّه و آن را در کتاب‌هايشان نقل کرده‌اند.

شيخ عبّاس قمي، دعاي ياد شده را در «مفاتيح الجنان» در بخش مربوط به تعقيب نماز صبح، ذکر کرده است و درباره‌اش مي‌نويسد:

اين دعا در هر صبح و شام خوانده مي‌شود و آن دعاي اميرالمؤمنين(ع) است در ليلة المبيت.37

امام صادق(ع) در ادامه، متن دعا را اين‌گونه بيان مي‌کنند:

«خداوند! شام کردم؛39 در حالي که به حقّ و حرمت ارجمند تو که نه کسي مي‌تواند بر آن برتري يابد و نه کسي مي‌تواند بر آن يورش برد، پناهنده شده‌ام [تا مرا] از شرّ هر ستمگر (نيرنگ‌باز) و هر پيشامد ناگوار در شب ،[خواه] از کساني که آفريدي و [خواه] از چيزهايي که آفريدي از آفريدگان خموش و گويايت [در امان داري] و مرا از هر چيز ترسناکي با زرهي بافته از ولايت خاندان پيامبرت، محفوظ داري و از شرّ هر آن کس که آهنگ آزارم کند، در پشت ديوار مستحکم اخلاص در اعتراف به حقّ آنان و چنگ زدن به ريسمانشان حراست کني. با يقين به اينکه حق براي آنها، با آنها و در آنهاست. با هر کس که با آنها دوستي مي‌کند، دوستي مي‌کنم؛ از هر کس که از آنها دوري مي‌جويد، دوري مي‌جويم و با هرکس که با آنها دشمني کند، دشمني مي‌کنم. پس، بار خدايا! بر محمّد و خاندانش درود فرست و مرا به وسيلة آنها از شرّ هر آنچه که از آن بيم دارم، پناه ده. اي [خداي] بزرگ! دور ساختم دشمنان را از خودم، به وسيلة وجود آورندة آسمان‌ها و زمين. به راستي [ما] فراروي آنها سدّي و پشت سرشان سدّي نهاده و پرده‌اي بر [چشمان] آنان فرو گسترده‌ايم، در نتيجه، نمي‌توانند ببينند.»40

پيشواي ششم شيعيان، در ادامة اين روايت مي‌فرمايند:

«آنگاه تسبيح [تربت] را ببوسد و آن را بر چشمان خود بگذارد و بگويد: خداوندا! به حقّ اين تربت و به حقّ صاحب آن و به حقّ جدّ او و پدر او و به حقّ مادرش و به حقّ برادرش و به حقّ فرزندان پاکنهاد او، از تو در خواست مي‌کنم که اين تربت را شفا از هر بيماري، امان از هر ترسي و نگهدار از هر بدي قرار دهي. سپس آن را در جيب خود قرار دهد. پس اگر اين کار را در بامداد انجام دهد، پيوسته در امان خداست تا شامگاه و اگر اين کار را در شامگاه انجام دهد، پيوسته در امان خدا خواهد بود تا بامداد.»41 و42

1. چگونه شکرگزار باشيم

قرآن کريم، يگانه نسخة الهي تربيت انسان و مجموعه‌اي از آموزه‌ها، سفارش‌ها و پند و اندرزهايي است که عمل کردن و گوش فرا دادن به آنها، بي‌هيچ ترديد، انسان را شايستة ورود در بهشت نعمت‌هاي الهي مي‌سازد.

از سفارش‌هاي زيبا و دلنشين خداوند به انسان چنين است:

«و انسان را [ نسبت] به پدر و مادرش به احسان سفارش کرديم. مادرش با تحمّل رنج به او باردار شد و با تحمّل رنج او را به دنيا آورد و بار برداشتن و از شير گرفتنِ او سي ماه است.»43

خداي متعال در ادامة سفارش‌هاي خود به انسان، او را با شيوة شکرگزاري و دعا به درگاه خود آشنا مي‌کند و مي‌فرمايد:

«تا آنگاه که [ انسان]به رشد کامل خود و به چهل سال برسد، مي‌گويد: «پروردگارا، بر دلم بيفکن تا نعمتي را که به من و به پدر و مادرم ارزاني داشته‌اي، سپاس گويم و کار شايسته‌اي انجام دهم که آن را خوش داري و فرزندانم را برايم شايسته گردان؛ در حقيقت، من به درگاه تو توبه آوردم و من از فرمان پذيرانم.»44

جالب است که خداوند کريم کساني را که اين‌گونه به درگاهش شکرگزاري و دعا مي‌کنند، مي‌ستايد و دربارة آنها مي‌فرمايد:

«اينانند کساني که بهترين آنچه را انجام داده‌اند، از ايشان خواهيم پذيرفت و از بدي‌هايشان درخواهيم گذشت؛ در [زمرة] بهشتيانند؛ [همان]وعدة راستي که بدانان وعده داده مي‌شده است.» 45

اميدوارم که خداوند به همة ما توفيق گوش فرا دادن به سفارش‌هاي الهي و سپاس و شکرگزاري به درگاهش را ارزاني دارد تا در نهايت شايستة اين‌گونه ستايش شويم.

پی‌نوشت‌ها: