فجر عاشورا

مرتضی مهدوی یگانه

عاشورا تجلّیاتی گوناگون در همة ابعاد هستی و حیات انسانی دارد؛ در ساحت تکوین، به گونه‌ای و در ساحت تشریع، به گونه‌ای.

امّا ساحت تشریع، خود جلوه‌هایی ناب را داراست که قرآن عزیز، والاترین آنهاست و از جملة آنها سورة فجر است.

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمودند:

«سورة فجر را در نمازهای واجب و نافلة خود بخوانید؛ زیرا که آن، سورة حسین‌بن علی است. هرکس آن را [در نمازهایش] قرائت کند، در قیامت، با حسین(ع) و در درجة آن حضرت خواهد بود؛ همانا خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.»1

شاید برخی تصوّر کنند که فقط آیة آخر این سوره، با سالار شهیدان، حسین‌بن علی(ع)، ارتباط دارد؛ زیرا آن حضرت مصداق اعلای «نفس مطمئنّه» است. از قضا در روایتی وارد شده که شخصی به نام ابواسامة از حضرت صادق(ع) سؤال می‌کند:

چگونه این سوره، خاصّ حسین‌بن علی(ع) شده است؟

حضرت فرمودند:

«آیا نشنیده‌ای این آیه را: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَ ادْخُلِي جَنَّتِي»؛ إِنَّمَا يَعْنِي الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ(ع) فَهُوَ ذُو النَّفْسِ الْمُطْمَئِنَّةِ الرَّاضِيَةِ الْمَرْضِيَّة...؛

آیا این آیه (از سورة مزبور) را نشنیده‌ای: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ...» منظور حسین‌بن علی است و اوست صاحب نفس مطمئنّة راضیة مرضیه...»

سپس حضرت فرمودند:

«هَذِهِ السُّورَةُ فِي الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ(ع) وَ شِيعَتِهِ وَ شِيعَةِ آلِ مُحَمَّدٍ خَاصَّةً مَنْ أَدْمَنَ قِرَاءَةَ وَ الْفَجْرِ كَانَ مَعَ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ(ع) فِي دَرَجَتِهِ فِي الْجَنَّةِ- إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيم‏؛2

این سوره، خاصّه در شأن حسین ‌بن علی و شیعیان آل محمّد است؛ هرکس قرائت سورة فجر را تداوم بخشد، در بهشت، با حسین و در درجة آن حضرت خواهد بود؛ همانا خداوند عزیز و حکیم است.»

روشن است که آیة آخر این سوره، بارزترین آیات آن در ارتباط با حسین ‌بن علی(ع) است و امام صادق(ع) نیز، به همین دلیل در پاسخ به آن شخص، به این آیه استناد کردند؛ امّا خود آن حضرت، چنان‌که دیدیم، فرمودند:

« این سوره، سورة حسین ‌بن علی(ع) است»؛ یعنی تمام سوره را مورد تأکید قرار دادند. بنابراین باید در این سوره تأمّل کرد و نگریست که عاشورا چه جلوه‌ای در آن دارد. آنچه درپی می‌آید، نکاتی در همین زمینه است:

1. فجر عاشورای حسینی

نخستین آیه، سوگند به سپیده دم است:

«وَ الْفَجْر؛»

فجر در اصل، به معنای شکافتن وسیع است و از آنجا که نور صبح، تاریکی شب را می‌شکافد، از آن تعبیر به فجر شده است.

در تفسیر این آیه، مصادیق متعدّدی، مادّی و معنوی، بیان شده که یکی از مهم‌ترین آنها، قیام حسینی است که سالار شهیدان با آن، فجری جاودانه در امّت و در جهان بشریت به وجود آورد. تفسیر «نمونه» در این زمینه می‌نویسد:

آیه مفهوم وسیعی دارد... و قیام عاشورای حسینی، در آن دشت خونین «کربلا» و شکافتن پرده‌های تاریک ظلم بنی‌امیّه و نشان دادن چهرة واقعی آن دیو صفتان، مصداق دیگر بود...3

چنان‌که ملاحظه می‌شود، نخستین آیة این سوره، در یکی از مصادیق و مراتب آن، با حسین(ع) و عاشورای خونین حضرتش آغاز می‌شود و این حقیقت، آن‌قدر در نزد خدای متعال ارجمند بوده که به آن سوگند خورده است.

از اینجا، می‌توان دریافت در آیاتی که خداوند، به زمان یا قطعه‌ای از آن قسم خورده، باید مورد قسم، زمانی باشد که در آن، حقّ و حقیقت، جلوه‌ای بس ارجمند و بسیار متعالی و ارزشمند پیدا کرده است؛ خصوصاً جلوه‌ای که در آن، حقّ و حقیقت در مقابله با باطل، بسیار آشکار و خیره‌کننده بوده است؛ به همین دلیل، سوگند خدا به عصر، در سورة «والعصر» نیز می‌تواند لااقل در یکی از مراتب و احتمالات، عصر عاشورای حسینی باشد که در آن، مقابله و مبارزة حقّ با باطل و ظلم بنی‌امیّه، جلوه‌ای عظیم و همیشگی یافت.

2. سوگند به شب عاشورا

در آیة بعد، خداوند به شب‌های ده‌گانه (و لیالٍ عشر) سوگند می‌خورد که در معروف‌ترین مصداق، به شب‌های ده‌گانة ذی‌حجّه که شاهد بزرگترین و تکان‌دهنده‌ترین اجتماعات عبادی سیاسی مسلمانان جهان است... تعبیر شده و بعضی آن را شب‌های آغاز ماه محرّم تفسیر کرده‌اند.4

بنابراین ممکن است (به عنوان آخرین این شب‌های ده‌گانه)، مورد سوگند خداوند واقع شده باشد.

اکنون این سؤال مطرح است که آیا میان حرکت و قیام حسینی با تفسیر معروف لیالٍ عشر، یعنی شب‌های ده‌گانة ذی‌حجّه، می‌توان ارتباطی یافت؟ یعنی علاوه بر مصداق شب‌های ده‌گانة محرّم، آیا تفسیر معروف شب‌های ذی‌حجّه نیز، با سالار شهیدان ارتباطی دارد؟

در این مورد یکی از کتب تفسیری، چنین می‌نویسد:

حرکت سیّدالشّهداء(ع) دقیقاً منطبق بر مضمون سورة فجر می‌باشد:

آن حضرت حدود 27 ماه رجب سال 60 هجری، از «مدینه» خارج شده، سوم شعبان وارد «مکّه» می‌شود. از «مکّه» 8 ذی‌حجّه یا 10 ذی‌حجّه، بعد از فجر عید قربان، به سوی «کوفه» حرکت می‌کند.

با توجّه به اضطرابی که در طول مسیر مدینه تا مکّه، بر کاروان حاکم بود و با توجّه به استشهادات حضرت به آیات سورة قصص در مورد خروج موسی(ع) از «مصر» به طرف «مدین» و اینکه مدین پایگاه امن موسی خواهد بود، معلوم می‌شود حضور در مکّه برای حضرت، فراتر از جریان سیاسی، به عنوان پایگاه راز و نیاز و خلوتگاه انس با خدا و کسب توشة عظیم معنوی برای حرکت عظیم الهی‌اش می‌باشد. از این‌رو، می‌بینیم که حضرت سه چلّه در مکّه حضور داشت که چلّة

سوم حضرت، دقیقاً منطبق بر چلّه میقات حضرت موسی(ع) (ماه ذی‌قعده، به اضافة دهة اوّل ذی‌حجّه) با خداوند بود.

آنچه بیش‌از تحرّک سیاسی برای اولیای خدا مطرح است، انس با خدا و کسب هرچه بیشتر رزق معنوی می‌باشد. از این‌رو، با توجّه به اهمیّت سیاسی که دهة آخر چلّة سوم دارد، که همان لیال عشر سورة فجر و دهة تکمیلی حضرت موسی(ع) می‌باشد...5

این راه برای عاشورائیان باز است

سخن در این است که فرهیختگان و عارفان وارسته، در مسیر توحید، وارد کوی ولایت، خصوصاً کوی حسینی می‌شوند. در این آیات، حسین(ع) به یکی از بزرگترین مقامات و شئون سلوک بندگی؛ یعنی رسیدن به نفس مطمئنّه، توصیف می‌شود. رهروان این کوی نیز، به دنبال اسوه و الگوی خود، حسین(ع) در پی نیل به همین مقام، در حدّ ظرفیت و استعداد خویش هستند.

«... با یاد خداست که تزلزل‌ها ریخته می‌شوند (و) اطمینان پیدا می‌شود. وقتی اطمینان پیدا و ذکر و یاد خدا شد، وقتی است که (انسان) مخاطب می‌شود به این خطاب: «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ». در روایت است که خطاب به سیّدالشهداست. آن وقت است که به شما می‌گویند: «فَادْخُلي‏ في‏ عِبادي»، نه «فی عباد الله»، نه فی عباد دیگر، «فی عبادی»... وقتی اینطور شد، جنّتش هم فرق دارد با جنّت‌های دیگر...»6

انسان کامل و جایگاه توحیدی او

انسان کامل و امام معصوم، جایگاهی بی‌بدیل در عالم دارد، به‌طوری که در بسیاری از تعاملات و مناسبات و شأن توحیدی او ظهور کرده و تعامل با او، تعامل با خدا شمرده می‌شود.

از جمله مظاهر این شأن سترگ، رجوع به او است که رجوع به خداوند به شمار می‌آید. در آیة 25 و 26 سورة غاشیه می‌خوانیم که خداوند می‌فرماید:

«إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُم‏؛

همانا بازگشت مردمان به سوی ماست، سپس حسابشان بر عهدة ماست.»

امّا در زیارت جامعة کبیره، خطاب به ائمّه(ع) می‌خوانیم:

«وَ إِيَابُ‏ الْخَلْقِ‏ إِلَيْكُمْ‏ وَ حِسَابُهُمْ عَلَيْكُمْ.» سرّی از اسرار توحید و اشاره به آن است که رجوع به انسان کامل، رجوع الی الله است؛ زیرا که انسان کامل، فانی مطلق و باقی به بقاءالله است و از خود تعیّن و انّیّت و انانیّتی ندارد؛ بلکه خود از اسماء حسنا و اسم اعظم است؛ چنانکه اشاره به این معنا در قرآن و احادیث شریفه، بسیار است.7

بر این اساس، اگرچه متعلَّق اصلی اطمینان نفس، یاد خداست؛ چنانکه در آیة 28 سورة رعد بر آن تصریح شده است و از این‌رو نفس مطمئن و آرام، اطمینان و آرامش خود را از خداوند و از اعتماد و پیوند با او، اخذ می‌کند؛ امّا در اینجا نیز، همان شأن توحیدی انسان کامل، متجلّی شده و چون مظهر و ظهور کامل خداوند است، می‌تواند کسانی را نیز که با او پیوند یافته و با اطمینان کامل، خود را به او سپرده و در سایه‌سار ولایت او به مقام آرامش نفس و اطمینان قلب رسیده‌اند، همراه با خود به ساحت والای نفس مطمئنّه، ببرد.

در زیارت جامعة کبیره، می‌خوانیم:

«وَ مُقَدِّمُكُمْ أَمَامَ‏ طَلِبَتِي‏ وَ حَوَائِجِي‏ وَ إِرَادَتِي‏ فِي كُلِّ أَحْوَالِي وَ أُمُورِي مُؤْمِنٌ بِسِرِّكُمْ وَ عَلَانِيَتِكُمْ وَ شَاهِدِكُمْ وَ غَائِبِكُمْ وَ أَوَّلِكُمْ وَ آخِرِكُمْ وَ مُفَوِّضٌ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ إِلَيْكُمْ؛8

ای امامان و آقایان من! من شما را بر تمامی خواسته‌ها، حوائج و ارادة خود و در تمام حالات و امور زندگی‌ام شما را مقدّم می‌دارم.

و به ظاهر و باطن شما و به هرکه از شما ظاهر و غایب باشد و به اوّل و آخر شما، ایمان و اعتقاد دارم؛

و تمامی این موارد و حالات و امور و خواسته‌ها را به شما تفویض و واگذار کردم.»

آیا این، همان اطمینان به انسان کامل و صاحب نفس مطمئنّه به واسطة این اعتقاد و تفویض نیست؟ پاسخ در نزد عارفان به مقام ولایت، قطعاً مثبت است.

از این صریح‌تر، روایتی گران‌قدر است که در رابطه با همان آیات آخر سورة فجر وارد شده است:

سدیر صیرفی گوید:

به امام صادق(ع) عرض کردم: ای فرزند رسول خدا، فدایت گردم، آیا انسان مؤمن، نسبت به قبض روح خود، ناراحت است؟

حضرت فرمودند: «لا والله.»

سپس فرمودند: «وقتی فرشتة مرگ برای قبض روح او می‌آید، [ابتدا] به جزع می‌افتد؛ امّا فرشتة مرگ به او می‌گوید: ای دوست خدا، جزع و فزع مکن، به خدایی که محمّد را برانگیخت، من اکنون بر تو از یک پدر و مادر مهربان، نیکوکارتر و دلسوزترم.

سپس می‌گوید: چشمان خود را بگشا و بنگر.»

امام(ع) فرمودند: «در این هنگام رسول خدا(ص)، امیرالمؤمنین(ع)، فاطمه، حسن و حسین و فرزندانشان از ائمّه(ع) برای او متجلّی و ممثّل می‌شوند.

پس به او گفته می‌شود: اینان رسول خدا، امیرالمؤمنین، فاطمه، حسن و حسین و ائمّه(ع) هستند که ـ از این پس‌ـ رفقای تو هستند.»

آن‌گاه امام صادق(ع) فرمودند:

«فَيَفْتَحُ‏ عَيْنَيْهِ‏ فَيَنْظُرُ فَيُنَادِي رُوحَهُ مُنَادٍ مِنْ قِبَلِ رَبِّ الْعِزَّةِ فَيَقُولُ‏ يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ إِلَى مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَيْتِهِ‏ ارْجِعِي إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً بِالْوَلَايَةِ مَرْضِيَّةً بِالثَّوَابِ‏ فَادْخُلِي فِي عِبادِي‏ يَعْنِي مُحَمَّداً وَ أَهْلَ بَيْتِهِ‏ وَ ادْخُلِي جَنَّتِي‏ فَمَا مِنْ شَيْ‏ءٍ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنِ اسْتِلَالِ رُوحِهِ وَ اللُّحُوقِ بِالْمُنَادِي؛9

پس آن شخص، دیدگانش را می‌گشاید و نگاه می‌کند. در این حالت یک منادی از جانب حضرت پروردگار عزیز به روح او چنین ندا می‌دهد:

ای نفس مطمئن و آرام که بر محمّد و اهل او ایمان و اطمینان داشتی

و به ولایت ایشان راضی بودی و اکنون به ثواب الهی «مرضیّ» خواهی شد، داخل بندگان من شو.»

امام صادق(ع) فرمودند: «منظور خداوند از «عبادی»، محمّد و أهل‌ّبیت او است و می‌فرماید: اکنون داخل بهشت من شو.»

سپس فرمودند: «در این حال، برای شخص محتضر، هیچ چیز محبوب‌تر از این نیست که روحش قبض شده و به آن نداکننده،‌ ملحق می‌گردد.»

تمام سخن، کلام خدای بزرگ به آن شخص است که «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ الی محمّد و اهل‌بیته(ع)»؛ یعنی متعلَّق اطمینان به نفس را، انسان‌های کامل و معصوم قرار داده است؛ یعنی ای کسی که نفس‌ات به محمّد و اهل‌بیت او، آرام و مطمئن شده است...

نکتة معرفتی مهم در اینجا، همان شأن توحیدی انسان کامل است و در واقع دریچه‌ای به روی فرزانگان معرفت‌آموز، می‌گشاید که در مسیر توحیدی خویش، از این شأن سترگ، غفلت نورزند. بر مبنای این نگاه معرفتی، انسان کامل، سر تا پا، نمایانندة خداست، به طوری که اساساً از او، با اضافة «به خدا» تعبیر می‌شود؛ یعنی گفته می‌شود او یدالله است و عین‌الله، وجه‌الله و ... و این یعنی از خود هیچگونه تعیّن و خودیتی ندارد و همچون آیینه که هرگز خود را نشان نمی‌دهد، فقط صاحب خود را که در مقابل اوست، می‌نمایاند و اگر کسی به آیینه بنگرد، فقط تصویر درون آن را مشاهده می‌کند. البتّة این تمثیلات نیز، بیانگر همة حقیقت نیستند.

بر اساس این نگاه، انسان کامل، جز توحید و جز خدا را نشان نمی‌دهد و شئون او، همه، توحیدی و خدایی است.

بنابراین اطمینان به او، دقیقاً اطمینان به خداست و کسی که در اثر معرفت، محبّت، اطاعت و پیوند روحی و معنوی با او، در مراتب خود، کار کند و ارتقا یابد، در یکی از عالی‌ترین آنها، به نفس مطمئنّه می‌رسد، نفس مطمئن به ولایت و صاحب ولایت که امام اوست.

سورة فجر و سلوک ولایی

براساس آنچه تا کنون گفته شد، بزرگترین ارمغانی که از این سوره و روایات مربوطه، نصیب انسان‌های ژرف‌اندیش و مشتاق وادی توحید می‌شود، سلوک ولایی است.

بنابراین کسانی که طالب و تشنة سلوک حسینی و عاشورایی بوده، در ایّام عزاداری سالار شهیدان به‌سر می‌برند و خواهان طیّ مراتب معرفت نظری و عملی در این مسیر هستند، بسیار شایسته است که این درس بزرگ را از سورة فجر گرفته و در پی اسوه و الگوی خود؛ یعنی حضرت اباعبدالله‌الحسین(ع) برای رسیدن به نفس مطمئنّة خویش، تلاش و مجاهدت نمایند. امروزه صاحب نفس مطمئنّة کامل در عالم، امام عصر(ع) هستند و اگر کسی طالب مسیر توحید و سلوک ولایی برای نیل به مقام اطمینان نفس است، لاجرم باید در کوی ولایت آن حضرت، گام نهد.

آری، عبور از مراتب نازلة نفس و رسیدن به مدارج عالیة آن، تنها و تنها توسّل و در پی آن، توصّل به امام عصر، ارواحنا له الفداء را می‌طلبد. او نفس کل است و شعاعی در هر نفس جزئی دارد و اصلاح و تهذیب نفس و گذر از مراحل نفس امّاره و نفس لوّامه، به راضیه و مرضیه و مطمئنّه و والاتر از آن، فقط به وسیلة امام، امکان‌پذیر است. این ساختار و طرّاحی حکیمانة خداوند در عالم است. برمبنای معرفت والا و گران‌قدر «انفسکم فی النفوس» که در زیارت جامعه آمده، همة نفوس از شعاع امام آفریده شده و بنابراین، فعلیت و شکوفایی هر نفس جزئی؛ یعنی تعالی و تکامل هر انسان، تکویناً و تشریعاً هیچ راهی جز پیوند با آن نفس کل، ندارد.

اینکه فرموده‌اند:

«بِنَا عُبِدَ اللَّهُ وَ بِنَا عُرِفَ‏ اللَّهُ‏ وَ بِنَا وُحِّدَ اللَّه...؛10

خداوند به واسطة ما عبادت می‌شود، شناخته می‌گردد و به یگانگی پرستش می‌شود»، بیانگر همین حقیت است. عبادت، معرفت و توحید، به بعد تشریعی اشاره دارد و «بنا» به بعد تکوینی. این، یک نظام راهبردی برای انسان‌هاست؛ سخن ذوقی نیست. خداوند بنای خود در خلقت انسان را بر محوریت وجود حجّت و امام قرار داده و بر این اساس، هر فرعی باید به دنبال اصل و هر جزئی در پی کلّ خود، حرکت کند و در پرتو نور او، به ساحت «اللّهُ نورُ السَّماواتِ و الأرض» نزدیک گردد. بنابراین، اگر از ما خواسته‌اند به رتبة نفس مطمئنّه برسیم، برمبنای این ساختار و بنای الهی، لزوماً باید به صاحب نفس مطمئنّة کل؛ یعنی امام، بپیوندیم. این، درس بزرگ عاشورای حسینی است که حماسة سرخ کربلای او نیز، شعاعی از این خورشید تابناک و شاخه‌ای از این شجرة طیّبه است.

آنکه امام ندارد و در سایة انسان کامل سیر نمی‌کند، بی‌تردید نفس مطمئن و آرام نیز نخواهد داشت و بی استثنا آنان که در مسیر تهذیب و اصلاح خود به مراتبی از تجرّد و اعتلای نفس و نیل به درجات عالی توحید و بندگی رسیده‌اند، خداوند با دست خود؛ یعنی امام آنان را سیر داده، بلکه در حقیقت، امام صاحب تمامی درجات کمال است و هرکس به قدر استعداد و ظرفیت خویش به یکی از این درجات نایل می‌شود و در سایة بلندپایة امام که همة درجات را پوشش داده، جای می‌گیرد. هرگز کسی پای از این منظومه بیرون نمی‌تواند گذارد و هرچه به دست آورد، جز نمی از یم کمالات و مراتب وجودی امام نخواهد بود.

٭٭٭

لیال عشر و فجر حضرت در مکّه، ولیکن قربان‌گاه حضرت به همراه عزیزانش در کربلاست و این تنها، لیال عشر و فجری است که به عروج حیرت‌انگیر حاجیانش ختم می‌شود و حج‌کننده و قربانی یکی است.

در طول تاریخ، لیال عشر، از آدم(ع) تا خاتم(ص) تا زمان ما، هرگز در منابع دینی مصداقی برای لیال عشر و فجر سورة فجر، با ویژگی عروج نفس مطمئنّه و در هم شکسته شدن صولت جبّاران، غیر از جریان سیّدالشّهداء(ع) وجود ندارد...11

به هر حال، لیال عشر را چه دهة اوّل ذی‌حجّه بگیریم یا دهة اوّل ماه محرّم، ارتباط آن با سالار شهیدان، حسین‌بن علی(ع) محقّق است.

3. سوگند به حسین(ع)

در بعضی از روایاتی که اشاره به بطون قرآن می‌کند، فجر به وجود

حضرت مهدی(عج) و لیال عشر، به ده امام قبل از او... تفسیر شده است.12

براساس این روایات، وجود مبارک امام حسین(ع) یکی از ده امام است و خداوند در آیة «وَ لَيالٍ عَشْر»، به او سوگند خورده است و پیوند این سوره با آن حضرت، در این آیه نیز آشکار می‌گردد.

4. بازهم سوگند به حسین(ع)

آیة بعد این است:

«وَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْر؛

سوگند به زوج و فرد»

در تبیین اینکه مراد از شفع و وتر چیست، بیش از بیست یا سی قول، وارد شده‌است؛ امّا در برخی روایات آمده که منظور (مصداقی در باطن این آیه) امام حسن(ع) و امام حسین(ع) است.13 بدین ترتیب، خداوند در آیة سوم این سوره نیز به وجود مقدّس حسین(ع) سوگند یاد می‌کند.

5. سوگند به رفتن شب

در آیة بعد می‌فرماید:

«وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْر؛

قسم به شب، آن‌گاه که می‌رود»

مفسّران، بیشتر شب عید قربان را مصداق این آیه بیان کرده‌اند،14 امّا اگر بخواهیم میان فجر به معنای سرزدن سپیده و برچیده شدن ظلمت حاکمیت ستمگران و این آیه، ارتباطی بیابیم، احتمال اینکه منظور از رفتن شب، زدوده شدن شب ظلم بنی‌امیّه در اثر قیام حسینی و فجر عاشورایی باشد، تقویت می‌شود؛ زیرا با این فجر است که آن شب، از بین رفت و زدوده شد.

این نکته را نیز باید افزود که جواب این چند قَسَم در سورة فجر، آیة 14 است که می‌فرماید:

«... إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ؛

سوگند به فجر و شب‌های ده‌گانه و... که پروردگارت در کمین ظالمان است.»15

چنین جواب قسمی، احتمال فوق را بیشتر تقویت می‌کند؛ زیرا تناسب و سنخیت این جواب، با فجر عاشورای حسینی و رفتن شب ظلم بنی‌امیّه، به خوبی قابل فهم است.

البتّه در کتب تفسیری، دربارة جواب سوگندها، نظر دیگری نیز ذکر شده که البتّه تضّادی با نظر بالا به لحاظ محتوایی ندارد.

6. آیا کسی هست که در این حقایق تأمّل کند؟

آیة بعد می‌فرماید:

«هَلْ في‏ ذلِكَ قَسَمٌ لِذي حِجْرٍ؛16

آیا در آنچه گفته شد، سوگندی برای صاحبان خرد نیست؟» (یعنی آری هست و خردمندان باید در این حقایق بیندیشند)

و ممکن است استفهام برای تقریر و اثبات باشد و معنا چنین خواهد بود: در آنچه گفته شد، سوگندی هست که برای خردورزان و فرزانگان در جهت تمییز حق از باطل می‌باشد.17

به هر روی، معنایی که برداشت می‌شود، این است که در همه یا برخی از آنها، سوگند ارجمندی وجود دارد که خردپیشگان و ژرف‌اندیشان می‌توانند با توجّه به آن، حق را از باطل تشخیص دهند. می‌توان دریافت که خداوند از بندگانش می‌خواهد نسبت به این سوگندها، دقّت و تأمّل کافی روا دارند تا حقایق نهفته در آنها را پیدا کنند.

چنان‌که در آیة قبل نیز گفته شد، دقّت در این سوگندها و پاسخ آنها، (چه جواب قسم آیة 14 باشد یا محذوف) روشن می‌سازد که خداوند در مورد در کمین ستمگران بودن یا عذاب کردن آنها، بسی دقیق و حسّاس است و ظلم آنان را برنمی‌تابد. پس کسی را هم که علیه آنان قیام و در راه خدا فداکاری کند، (همچون حسین‌بن علی(ع) در قیام عاشورا و) راه و مکتب او را دوست دارد و چه بسا تأکید بر این قسم‌ها و خواستن از بندگان که در آنها تأمّل نمایند، برای همین است که آنان نیز حسین(ع) را بشناسند، او را دوست بدارند و در راه او قدم گذارده و مکتبش را همواره زنده نگاه دارند.

7. جریان دائمی عاشورای حسینی

به دنبال آیات گذشته که متضمّن سوگندهایی پرمعنا دربارة مجازات طغیان‌گران بوده، در آیات بعدی (آیة 6 تا 14)، سه مورد از اقوام و حاکمان ستمگر را نام برده که در اثر ظلم و طغیان خود، گرفتار تازیانة عذاب الهی شدند.

آیا میان این آیات و مکتب حسینی، می‌تواند ارتباطی .جود داشته باشد؟

حقیقت این است که این مکتب، جلوه‌هایی بی‌شمار دارد که نمود تاریخی و زمانی آن در دوران امام حسین(ع) تنها یک جلوة آن ـ و البتّه روشن‌ترین و بارزترین آنها ـ است. امّا باید دانست که جوهرة اصلی آن، همان تقابل حقّ و باطل است که در طول تاریخ، جریان داشته است.

از آنجا که قیام عاشورای حسینی، بزرگترین و روشن‌ترین مصداق و جلوة این جریان به شمار می‌آید؛‌ بنابراین به لحاظ همین جوهره، می‌توان تمام صحنه‌های تقابل حقّ و باطل را جلواتی از آن دانست.

اگر خداوند تمام انبیاء و اولیای خود در طول تاریخ را در جریان حادثة کربلا و فداکاری شگفت‌انگیز حسینی قرار داده، از آنها می‌خواهد قاتلان کربلا را لعنت و بر حسین و یارانش درود بفرستند و از آنان می‌طلبد که در رثای حسین عزیزش سخن بگویند و همه یا بسیاری از پیامبران را از سرزمین کربلا عبور می‌دهد18 و تمامی کسانی را که به کشته شدن حسین‌(ع) و ظلم یزید و یزیدیان از زمان آدم(ع) تا روز قیامت، راضی شدند، به شدّت لعنت می‌کند؛19 همه و همه به دلیل جریان دائمی حقیقت عاشورا، در تمام طول تاریخ، از آغاز تا قیامت است.

8. آنان که حقّ امام حسین(ع) را غصب کردند

آیات 15 تا 26 این سوره نیز بیانگر صفات و حالات کسانی است که در مراتب گوناگون مسیر گناه، از پایین‌ترین تا بالاترین آنها قراردارند.

بی‌تردید، مراتب نازل آن مربوط به مؤمنان است؛ امّا مراتب بالایش با دشمنان ائمّه(ع) ارتباط می‌یابد. به همین دلیل، برخی از آیات مزبور، از جمله، آیة 17 و 18، دربارة دشمنان وارد شده است. آیه می‌فرماید:

«كَلاَّ بَلْ لا تُكْرِمُونَ الْيَتيمَ وَ لا تَحَاضُّونَ عَلى‏ طَعامِ الْمِسْكين؛

نه هرگز، شما یتیمان را اکرام نکردید و بر اطعام مساکین، ترغیب و تشویق ننمودید.»

در ارتباط با آن مراتب بالای ظلم و گناه، در تفسیر وارد شده:

«وَ هُمُ الذّینَ غَصَبُوا آلِ مُحَمَّد حقِّهم و أَکُلُوا مالَ أتباعِهِم...؛20

منظور از اینان، کسانی‌اند که حقّ اهل‌بیت(ع) را غصب کرده و اموال دوستان و پیروانشان را به ناحق، خوردند.»

از حضرت امام موسی‌بن جعفر(ع) روایت شده است که فرمودند:

«همانا قرآن ظاهری دارد و باطنی؛ پس تمام آنچه خداوند در قرآن حرام کرده، ظاهر قرآن همان است و باطن آن، پیشوایان ستمگرند و جمیع آنچه خدای تعالی در قرآن حلال فرموده، ظاهرش همان است و باطن آن، امامان حقّند.»21

از این روایت می‌توان دریافت که تمام مذمّت‌های قرآن، در باطن و در مرتبة بالایش، متوجّه ائمّة جور و دشمنان اهل‌بیت(ع) است. بنابراین آنچه دربارة آیات مورد بحث در سورة فجر گفتیم، متّخذ از فرمایش خود ائمّه(ع) است. روح حاکم بر این آیات، مذمّت دشمنان اباعبدالله(ع) بوده و به گونه‌ای با آن حضرت، ارتباط پیدا می‌کند.

9. عذاب دشمنان حسینی، از همه سنگین‌تر است

در آیات 25 و 26 این سوره نیز، سخن از سنگین‌ترین عذاب است, عذابی که طبق روال مورد بحث، متوجّه دشمنان ائمّه(ع) است22 و بدین ترتیب، این آیات نیز به نوعی با سالار شهیدان(ع) پیوند می‌یابد. این دشمنان همانانند که در زیارت عاشورا، به عنوان «اوّل ظالمٍ ظلم حقّ محمّد و آل محمّد» مطرح شده‌اند.

10. هان ای نفس مطمئنّه

و بالأخره، آخرین آیة سورة فجر همان است که مستقیماً در احادیث بر وجود مبارک حسینی تطبیق داده شده است؛ چنان‌که امام صادق(ع) فرمودند:

«يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعي‏ إِلى‏ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً؛ یعنی الحسین‌بن علی(ع).»23

معنای آیه چنین است:

«ای نفس مطمئنّه و آرام، به سوی پروردگار بازگرد؛ در حالی‌که خشنود و پسندیده شده هستی.» فرمودند: «منظور از این نفس مطمئنّه، حسین‌بن علی(ع) است.»

چنان‌که ملاحظه می‌شود، تمامی سورة فجر یا عمدة آن با سالار شهیدان، حسین‌بن علی(ع) ارتباط دارد و همان‌گونه که امام صادق(ع) فرمودند: «این سوره در شأن حسین‌بن علی است.»

در این زمینه، نکات زیر قابل توجّه است:

1. چنان‌که در بسیاری از سوره‌های جز سی‌ام قرآن ملاحظه می‌شود، بر مبنای تفاسیر روایی و با توجّه به معانی باطنی، سورة فجر نیز در واقع، یک سورة ولایی و خصوصاً حسینی است و عمدة آیات آن در ارتباط با ائمّه(ع)، به‌ویژه سالار شهیدان، حسین‌بن علی(ع) معنا شده است.

2. در این سوره، خطّ سیر تقابل حقّ و باطل، به عنوان مظاهری از اصل و ریشة آن؛ یعنی عاشورای حسینی ـ که بزرگترین و مهم‌ترین تقابل حقّ و باطل، در طول تاریخ محسوب می‌شود، مطرح گردیده‌اند.

3. خداوند متعال برای توجّه دادن بندگانش به اهمیّت مسئلة مزبور، به برخی از زمان‌های مقدّس و حائز اهمیّت، از جمله به روز عاشورا یا شخصیتی که حماسة عاشورا را آفرید، سوگند یاد کرده و این یعنی: ای بندگان من، مکتب عاشورا و قیام حسینی، متن اصلی نظام تشریعی در این عالم است، پس آن را بشناسید و روهرو کوی آن باشید و مانند حسین(ع) در مقابل نظام سلطه بایستید.

4. به سردمداران ستمگر جهان نیز این هشدار داده شده که خداوند سخت در کمین کسانی است که در صف دشمنان حسینی ایستاده‌اند. این در واقع ساختار نظام‌مند و سنّت ثابت حضرت حق است. شاید بتوان این‌گونه تعبیر کرد که در باطن، رنگ و صبغة اصلی عالم، عاشورایی است؛ زیرا جهان بستر تقابل دائمی حقّ و باطل است و تا زمان ظهور امام عصر(ع)، همواره اهل حق در تقابل با باطل به حسین‌بن علی تأسّی کرده و با شهادت و خون سرخ و مطهّر خویش، عاشورایی عمل کرده‌اند. از میان پیامبران، پیامبری به اسم اسماعیل است که در آیة 54 سورة مریم، خداوند از او یاد می‌کند و امام صادق(ع) می‌فرمایند: «او پیامبری (غیر از اسماعیل،‌فرزند ابراهیم) بود که قومش او را دستگیر کردند و در حال زنده بودن، پوست سرو و صورتش را کندند. در این حال، فرشته‌ای از سوی خدا، نازل شد و گفت: پروردگارت سلام می‌رساند و می‌فرماید: آنچه را قوم تو بر سرت آوردند دیدم و گفت: خدا مرا برای تو فرستاده، پس امری داری، بگو.

حضرت اسماعیل گفت: «یکون لی بالحسین‌بن علی(ع) اسوة؛24

(مرا با تو کاری نیست) من می‌خواهم (در راه انجام وظیفه و احیای دین خدا)، به حسین‌بن علی اقتدا کنم، اسوة من در این راه، حسین است.»

5. بنابراین، پیام این سوره برای پیروان راه حق این است که در مسیر خود، الگو و اسوه‌ای دارید که در برابر همة سختی‌ها و شکنجه‌ها و بلاها، باید مردانه و حسین‌وار ایستادگی کنید. در راه خدا و در مبارزه با دشمن مستکبر، از میدان مبارزه، قدمی بیرون نگذارید.

6. پیام دیگر این سورة حسینی، این است که به جریان پیوسته و دائم حقّ و باطل، از جمله در زمان قوم عاد و ثمود و فرعون، با نگاه عاشورایی و کربلایی بنگرید.

7. پیام دیگر این سورة عاشورایی، این است که کسانی که در این مسیر گام ننهند و در زمان خود، به دنبال رهبران الهی و ولیّ زمان خویش در مقابله و مبارزه با ستمگران و مستکبران قرار نگیرند، همه چیز خود را باخته و برای قیامت، اندوخته‌ای نخواهند داشت.

8. پیام مهمّ دیگر، پیروزی نهایی اهل حق و نیل ره‌پویان کوی ولایت و شهادت به مقام بلند بندگی حق و رضایت خداوند از آنان است؛ یعنی

از سختی‌ها و مصائب راه حق، نگرانی و ترسی به خود راه مدهید که عاقبت شما، آن مقام بلند و گرانسنگ است.

از اینجا، آشکار می‌شود که در نگاه دقیق سورة فجر، نباید آیات و حقایق نهفته در آن را جدا از هم و دربارة موضوعات، بیگانه با یکدیگر دانست؛ بلکه روحی واحد بر همة آنها حاکم است و نخ تسبیح تمام آنها، حسین‌بن علی(ع) است و مکتب خون‌رنگ و عاشورایی جاودانه‌اش.

پی‌نوشت‌ها: