پرسش و پاسخ

نویسنده: ماجد ناصر الزبیدی / مترجم: مجید شمس‌آبادی

30. آیا تک‌قطبی کردن جهان می‌تواند نجات بخش بشر باشد؟

برخی می‌گویند: تنها راه نجات بشر از ظلم و بی‌عدالتی و رسیدن به سعادت، تک قطبی کردن جهان و به اصطلاح نظم نوین جهانی است و برخی از نظریّه‌پردازان به جهت اقتدار تمام عیار و همه جانبة «آمریکا»، این کار را تنها ساختة آمریکایی‌ها می‌دانند.

پاسخ: نظریّة تک قطبی کردن جهان، از گذشته‌های بسیار دور بین فلاسفه و دانشمندان عالم مطرح بوده است.

فیلسوف یونانی زیو 350 سال قبل از میلاد می‌گوید:

بر جمیع مردم عالم است که از یک نظام جهانی واحد، پیروی کنند تا سعادت و نجات یابند.

بنابراین اسکندر که معاصر زیو بود، درصدد برآمد تا با اتّکای بر قدرت خویش این نظریّه را به اجرا گذارد.

بلتاک نویسندة یونانی صد سال قبل از میلاد، با طرح حکومت واحد جهانی می‌گوید:

بر مردم است که سعی نموده تا مجتمع واحدی را تشکیل دهند و از قانون واحدی پیروی کنند.

ویلیام لوید (1838م.) از فیلسوفان متأخّر آمریکایی می‌گوید:

هرگز بشر نمی‌تواند به دوستی و زندگی مسالمت‌آمیز برسد؛ مگر آنکه حکومت واحد جهانی تأسیس نماید.1

دانته، ادیب مشهور ایتالیایی می‌گوید:

لازم است تا کّل مردم زمین نسبت به یک حکومت و حاکم خاضع باشند تا آرامش و صلح به جهان سایه افکند.2

راسل می‌گوید:

عالم در انتظار مصلحی است که تمام مردم را تحت یک پرچم و شعار در آورد.

جورج بوش پدر می‌گوید:

نظم نوین عبارت است از صلح و دمکراسی برای همة جهان،تحت رهبری«ایالات متّحده».

او همچنین در سخنرانی خود در کنگره می‌گوید:

در میان ملّت‌های جهان تنها آمریکاست که هم از ارزش‌های اخلاقی و

هم از ابراز لازم برای پشتیبانی از نظم جهانی برخوردار است.

اشکال:

1. در خود «آمریکا»، نظریّه‌پردازانی از قبیل کیسینجر و دیگران وجود دارند که اقتدار مطرح آمریکا را مردود می‌شمارند.

برژینسکی به گونه‌ای، ناتوانی آمریکا را ترسیم کرده و می‌گوید:

هر چند آمریکا در حال حاضر، داعیة پرستیژ جهانی دارد و کمتر کشوری می‌تواند داعیة رقابت با او را داشته باشد... امّا استمرار قدرت و موقعیّت آمریکا در صحنة جهانی و داخلی از جنبه‌های زیادی آسیب‌پذیر است؛

2. زمینة پذیرش تک قطبی کردن جهان بسیار کم است؛ خصوصاً آنکه وضعیّت بسیار فاجعه‌آمیز اقتصادی آمریکا اجازة چنین بلندپروازی‌ای را به او نمی‌دهد؛

3. این نظریّه غافل از آن است که هرگز ملّت‌ها زیر بار سلطة بیگانگان نخواهند رفت.

گرچه ما اصل نظریّه را ردّ نمی‌کنیم و معقتدیم که تنها راه نجات ملّت‌ها در سایة وحدت حکومت جهانی است، ولی آن را با تأییدات الهی و رهبری معصوم که همان امام زمان(عج) است، امکان‌پذیر می‌دانیم.

31. مارکسیست‌ها تکامل تاریخ را با چه شیوه‌‌ای توجیه می‌کنند؟

مارکسیست‌ها تاریخ را جزیی از طبیعت و در نتیجه، محکوم به سرنوشت طبیعت می‌دانند. مرحوم شهید مطهری دیدگاه مارکسیست‌ها را در زمینة تکامل تاریخ چنین ترسیم می‌کند:

تاریخ یک جریان دائم و یک ارتباط میان انسان و طبیعت انسان و اجتماع و یک صف‌آرایی و جدال دائم میان گروه‌های در حال رشد انسانی و گروه‌های در حال زوال انسانی است که در نهایت امر با یک جریان تند و انقلابی به سود نیروهای در حال رشد پایان می‌یابد و بالأخره یک تکاپوی اضداد است که همواره هر حادثه به ضدّ خودش و او به ضدّ تبدیل می‌گردد و تکامل رخ می‌دهد. اساس زندگی بشر و موتور به حرکت درآورندة تاریخ او، کار تولیدی است...

نزاع و کشمکش میان دو گروه که یکی جامد الفکر و وابسته به گذشته و دیگری روشنفکر و وابسته به آینده است، سخت در می‌گیرد و شدّت می‌یابد تا به اوج خود که نقطة انفجار است، می‌رسد و جامعه با یک گام انقلابی به صورت دگرگونی نظام کهن و برقراری نظام جدید و به صورت پیروزی نیروهای نو و شکست کامل نیروهای کهنه تبدیل به ضدّ خود می‌گردد و مرحله‌ای از تاریخ آغاز می‌شود.

این مرحله از تاریخ نیز به نوبة خود، سرنوشتی مشابه با مرحلة قبلی دارد. این مرحله نیز جای خود را به ضدّ و نفی‌کنندة خود می‌دهد و مرحلة جدیدتری آغاز می‌گردد و همین طور تاریخ مانند خود طبیعت، همواره از میان اضداد عبور می‌کند.

این طرز تفکّر دربارة طبیعت و تاریخ، تفکّر دیالکتیکی نامیده می‌شود و چون در مورد تاریخ، همة ارزش‌های اجتماعی را در طول تاریخ،تابع و وابسته به ابزار تولید می‌داند. ما این طرز تفکّر و این بینش را در مورد تاریخ، «بینش ابزاری» می‌نامیم و مقصودمان از بینش ابزاری، طرز تفکّر خاص دربارة تحوّلات تاریخی است که از آن، به مادّیت تاریخی (ماتریالیسم تاریخی) تعبیر می‌شود...3

پاسخ: توجیه تکامل تاریخ با شیوة ابزاری و دیالکتیکی اشکالاتی دارد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

1. تکامل را با ابزار تولید نمی‌توان توجیه کرد؛ زیرا تکامل ابزار تولید به نوبة خود، معلول حسّ فطری کمال‌جویی و تنوّع‌طلبی و گسترش‌خواهی و ناشی از ابتکار انسان است؛

2. نظریّة ابزاری که تمام نهضت‌های مذهبی و اخلاقی و انسانی تاریخ را توجیه طبقاتی می‌کند، نوعی قلب و تحریف معنوی تاریخ و اهانت به مقام انسانیّت تلقّی می‌شود؛

3. واقعیّات تاریخی، پوچی این نظریّه را روشن می‌کند؛ زیرا در یک قرن گذشته، کشورهایی به سوسیالیسم گرویدند که مرحله کاپیتالیسم را طی نکرده بودند و بر عکس، کشورهایی که کاپیتالیسم را به اوج خود رسانده‌اند، در همان مرحله باقی مانده‌اند. پس جبری در کار نیست؛

4. نظریّة ابزاری و دیالکتیک، ایجاد نابه‌سامانی‌ها و تخریب‌ها را به منظور ایجاد بن‌بست‌ و بحران، تجویز می‌کند که این امر نامشروع است؛

5. طبق نظریّة ابزاری، سیر تکاملی تاریخ، جبری ولایتخلّف است؛ یعنی هر جامعه، در هر مرحلة تاریخی لزوماً نسبت به مرحلة قبل از خود، کامل‌تر است؛ در حالی که این نظر باطل است؛ زیرا نظر به اینکه عامل اصلی این حرکت، انسان است و انسان موجود مختار و آزاد و انتخاب‌گر است، تاریخ در حرکت خود، نوساناتی دارد؛ گاهی جلو می‌رود و گاهی به عقب برمی‌گردد و... تاریخ تمدّن‌های بشری، جز یک سلسله تعلیم‌ها و سپس انحطاط‌ها و انقراض‌ها نیست؛

6. سیر تکاملی بشریت به سوی آزادی، از اسارت طبیعت مادّی و به سوی هدفی و مسلکی بودن و حکومت و اصالت بیشتر از ایمان و ایدئولوژی بوده و هست.

سیّد محمّد صدر(ره) می‌گوید:

... حرکت دائماً به سوی تکامل نیست؛ بلکه گاهی حرکت به سقوط و نقض است؛ همانند تحوّل آهن به خاک، در نتیجة ارتباط آن با رطوبت... و گاهی نیز این حرکت به هیچ نتیجه‌ای منجر نمی‌شود؛ مثل باقی ماندن بعضی از جوامع اوّلیه که تاکنون، هیچ نوعی پیشرفتی نداشته‌اند

32. بینش انسانی، فطری در تکامل تاریخ چیست؟

بینش انسانی، فطری، نقطة مقابل بینش ابزاری است. این بینش به انسان و ارزش‌های انسانی، چه در فرد و چه در جامعه، اصالت می‌دهد. این نظر معتقد است که بذر یک سلسله بینش‌ها و گرایش‌ها در نهان او نهفته است و نیاز انسان به عوامل بیرون، نظیر یک نهال به خاک و آب و نور و حرارت است که به کمک آنها، مقصد و راه و ثمره‌ای که بالقوّه در او نهفته است،به فعلیّت برساند و به همین علّت است که انسان باید پرورش داده شود؛ نه اینکه ساخته شود.

بر حسب این بینش، تاریخ مانند خود طبیعت، به حکم سرنوشت خود متحوّل و متکامل است. حرکت به سوی کمال، لازمة ذات اجزای طبیعت و از آن جمله، تاریخ است. انسان در اثر همه جانبه بودن تکاملش، تدریجاً از وابستگی‌اش به محیط طبیعی و اجتماعی،کاسته

و به نوعی وارستگی که مساوی است با وابستگی به عقیده و ایمان و ایدئولوژی، افزوده است و در آینده به آزادی کامل معنوی، یعنی وابستگی کامل به عقیده و ایمان و مسلک و ایدئولوژی خواهد رسید. بر حسب این بینش، از ویژگی‌های انسان، تضادّ درونی فردی است میان جنبه‌های زمینی و خاکی و جنبه‌های آسمانی و ماورایی انسان، یعنی میان غرایز متمایل به پایین که هدفی جز یک امر فردی و محدود و موقّت ندارد و غرایز متمایل به بالا که می‌خواهد از حدود فردیت خارج شود و همة بشر را در برگیرد و می‌خواهد شرافت‌های اخلاقی و مذهبی و علمی و عقلانی را مقصد قرار دهد.

در طول تاریخ گذشته و آینده، نبردهای انسان تدریجاً، بیشتر جنبة ایدئولوژیک پیدا کرده و انسان تدریجاً، از لحاظ ارزش‌های انسانی به مراحل کامل خود، یعنی به مرحلة انسان ایده‌آل و جامعة ایده‌آل نزدیک‌تر می‌شود تا آنجا که در نهایت امر حکومت و عدالت،یعنی حکومت کامل ارزش‌های انسانی که در تعبیرات اسلامی، از آن به «حکومت مهدی(عج)» تعبیر شده است، مستقر خواهد شد و از حکومت نیروهای باطل و حیوان‌مآبانه و خودخواهانه و خودگرایانه، دیگر اثری نخواهد بود.

بر مبنای این بینش، انسان موجودی است دارای سرشت الهی، مجهّز به فطرتی حق‌جو و حق‌طلب، حاکم بر خویشتن و آزاد از جبر طبیعت و محیط و جبر سرشت و سرنوشت، برخلاف بینش مارکسیست‌ها که انسان را در ذات خود، فاقد شخصیّت انسانی می‌دانند که هیچ امر ماورای حیوانی در سرشت او نهاده نشده است و هیچ اصالتی در ناحیة ادراکات و بینش‌ها یا در ناحیة احساسات و گرایش‌ها ندارد. از این‌رو، آنها انسان را موجودی مادّی و محکوم به جبر، ابزار تولید و در اسارت شرایط مادّی و اقتصادی می‌دانند که وجدانش، تمایلاتش، قضاوتش و اندیشه‌اش و انتخابش جز انعکاس از شرایط طبیعی و اجتماعی محیط نیست.

33. رهبری در حکومت عدل جهانی چه اهمّیتی دارد؟

هر حکومت اصلاحی، احتیاج به رهبری دارد که در پیشاپیش، قافله‌سالار آن حرکت بوده و از ابتدا تا انتها، دنباله‌روی آن قیام و نهضت باشد؛ زیرا هر نوع قیام و حرکتی، گرچه کوچک باشد، بدون رهبری و توجیه او امکان وجود و ادامة حیات ندارد و نیز نمی‌تواند مصالح خود را چه در حال و چه در آینده، حفظ نماید تا چه رسد به حرکت اصلاح‌گرایی که قرار است در سطح اصلاح کلّ جامعه باشد. بنابراین به جهت توجیه نیروهای مستعد و اداره و کنترل آنها برای پیاده نمودن هدف بزرگ الهی که همان گسترش عدل و توحید در سراسر گیتی است، احتیاج به شخصی است که از همة جهات، قابلیّت برای به دست گرفتن آن حکومت را داشته باشد و او غیر از مهدی موعود(عج) نیست.

34. برپاکنندة عدل جهانی چه شرایطی باید داشته باشد؟

عقل می‌گوید: برپاکنندة عدل جهانی باید دارای شرایط و صفاتی باشد تا بتواند موفّق به انجام وظیفة خطیر خود گردد:

1. در دعوتش راستگو باشد؛

2. دارای نقشه‌ای صحیح و جامع باشد؛

3. دارای هیچ‌گونه نقطه ضعفی نباشد؛

4. از مقام عصمت برخوردار باشد؛

5. مورد تأیید خداوند باشد؛

6. دارای یارانی فداکار باشد.

فولتر، ادیب فرانسوی مشهور می‌گوید:

اگر بر انسان، یک شخص صالح حکومت کند، برای او گویا یک وطن است؛ ولی اگر حاکم بر انسان، شخص غیر صالح باشد، گویا او هیچ وطنی ندارد.4

متفکّر ایرلندی مشهور، برنارد شو دربارة خصوصیات لازم برای منجیّ بشر می‌گوید:

او انسانی است زنده و دارای نیرویی قوی در بدن او و دارای عقل کامل و خارق‌العادّه، از همة مردم عالی‌تر که می‌تواند مردم را به سوی خود جذب کند. عمر او طولانی بوده، بیشتر از سیصد سال...5

35. تکامل تاریخ از نظر قرآن چگونه است؟

با نظر و تأمّل در «قرآن کریم» پی می‌بریم که توجیه آن بر اساس تکامل تاریخ به شیوة انسانی، فطری است. از منظر «قرآن کریم»، از آغاز جهان همواره نبردی پیگیر و بی امان، میان گروه حقّ و باطل برپا بوده است. قرآن با اشاره به مبارزة افرادی، نظیر ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) و محمّد(ص) و پیروان مؤمن آنها از سویی و گروهی دیگر، مانند نمرود، فرعون، جبّاران یهود و ابوسفیان و امثالهم بر تکامل تاریخی فطری، عملاً صحه گذاشته که در این نبرد و ستیزها، گاهی حقّ و گاهی باطل پیروز شده؛ ولی البتّه این پیروزی و شکست‌ها بستگی به یک سلسله عوامل اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی داشته است.

از نظر قرآن، جهاد مستمرّ پیش‌برنده‌ای که از فجر تاریخ وجود داشته و دارد، ماهیّت معنوی و انسانی دارد؛ نه مادّی و طبقاتی.

پی‌نوشت‌ها: