شفیع بودن امام

اسماعیل شفیعی سروستانی

شفاعت، به معنای وساطت و میانجی‌گری است و در اصطلاح، شفاعت، واسطه شدن یک مخلوق، میان خداوند مخلوق دیگر، در رساندن خیر یا دفع شرّ، خواه در دنیا و خواه در آخرت است.

شفیع و واسط، عامل، باعث و مقوّم واقعه‌ای است که وقوعش مستلزم وجود شفیعی و واسطه است. اگر به همة رخدادهای طبیعی و ماورائی بنگریم، درمی‌یابیم که عموم وقایع آشکار و نهان، از مسیر سلسلة اسباب و مسبّبات، با واسطة شفیع و میانجی، مجال تحقّق می‌یابد؛ چنان‌که با واسطة آتش و شفاعت آتش، آب به جوش می‌آید؛ به همان سان که به واسطة سرما و شفاعت سرما، آب به حالت انجماد درمی‌آید.

در بینش توحیدی، خداوند عالم، هستی را بر اساس نظام «اسباب و مسبّبات» بنیان نهاده و وقوع هر پدیده‌ای در اثر و از مسیر سبب و علّت خاصّی صورت می‌گیرد و هیچ واقعه‌ای، خود به خود و بدون وجود، باعث و عامل دوم اتّفاق نمی‌افتد.

امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«أَبَی اللهُ أَنْ یُجْرِیَ الْأَشْیَاءَ إِلَّا بِأَسْبَابٍ فَجَعَلَ لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ سَبَبا؛1

خداوند ابا دارد از اینکه امور را جز از طریق اسباب فراهم آورد. پس برای هر چیزی سببی قرار داده است.»

از این‌روست که می‌توان نتیجه گرفت عالم هستی، مجموعة شگفت و به هم‌پیوسته‌ای است از اسباب و مشیّت‌ها.

حدود سی آیه در «قرآن»، مربوط به شفاعت است که به چند دسته تقسیم می‌شود

1. آیاتی که شفاعت را نفی می‌کنند؛ مانند:

«یَوْمٌ لا بَیْعٌ فیهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَة؛2

روزی که معامله و دوستی و شفاعت در آن نیست.»

2. آیاتی که تنها به شفاعت خداوند صراحت دارند؛ مانند:

«ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفیع‏؛3

برایتان غیر از او، هیچ یاور و شفاعت‌کننده‌ای نیست.»

3. آیاتی که از شفاعت دیگران با اذن خداوند یاد می‌کنند؛ مانند:

«مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ؛4

کیست که در نزد او (خداوند) شفاعت کند؛ مگر به اذنش؟!»

4. آیاتی که شرایط شفاعت‌شوندگان را بیان می‌کنند؛ مانند:

«وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضی؛5

شفاعت نمی‌کنند؛ مگر برای کسی که مورد رضایت خدا باشد.»

از آیات گذشته روشن می‌شود که شفاعت، بی‌قید و شرط نیست و اصل شفاعت، شفاعت‌کننده و شفاعت‌شونده، همه به اجازه و اذن خداوند است. علاوه بر آن، شفاعت‌شونده باید واجد شرایطی باشد که برخی از آنها ذکر شد و اگر کسی واجد شرایط نباشد، مورد شفاعت قرار نمی‌گیرد؛ هر چند که همسر پیامبر(ص) باشد؛ چنان‌که همسر نوح و لوط(ع) به علّت فسق مشمول شفاعت نمی‌شوند... .

«ما مِنْ شَفیعٍ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ إِذْنِه‏؛6

هیچ شفاعت‌کننده‌ای نیست؛ مگر بعد از اذن و اجازة پروردگار.»

شفاعت بر دو قسم است: شفاعت تکوینی و شفاعت تشریعی.

شفاعت تکوینی عبارت است از وساطت علل وجودی در میان خداوند و موجودات دیگر. از این نظر، تمام اسباب و علل وجودی، شفیع محسوب می‌شوند.

شفاعت تشریعی نیز خود بر دو قسم است: یکی شفاعت‌کنندگان در دنیا که سبب مغفرت، آمرزش و قرب الهی می‌شوند؛ مانند توبه، قرآن، ایمان، عمل صالح، مساجد، مکان‌های متبرّک، روزهای شریف، انبیاء، ملائکه و مؤمنان. دیگری شفاعت‌کنندگان در جهان آخرت و قیامت، یعنی ملائکه، انبیاء و شهدا.7

از مطالعة آیات و روایات رسیده، دریافت می‌شود که شفاعت، پذیرفتة عقل و تأیید شدة شرع است.

آنچه که موجب پذیرش شفاعت است، هم‌افقی و هم‌طرازی محتاج شفاعت با خاستگاه و اوامر و نواهی شفاعت‌کننده (رسول‌الله و اهل بیت(ع)) و اذن خداوند متعال، مقام قرب و عزّت حضرات معصومان(ع) و مقام واسطة فیض بودن ایشان در درگاه خداوند است؛ همانی که موجب جلب رحمت خداوند و قبول شفاعت ایشان می‌شود.

رسول خدا(ص) فرمودند:

«إِنِّی لَأَشْفَعُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فَأُشَفَّعُ وَ یَشْفَعُ عَلِیٌّ فَیُشَفَّعُ وَ یَشْفَعُ أَهْلُ بَیْتِی فَیُشَفَّعُون‏؛8

در روز قیامت، من شفاعت می‌کنم و شفاعتم پذیرفته می‌شود و علی شفاعت می‌کند و شفاعتش پذیرفته می‌شود و اهل بیتم نیز شفاعت می‌کنند و شفاعتشان پذیرفته می‌گردد.»

پیروان عموم ادیان و مذاهب توحیدی، به شفاعت اعتقاد دارند؛ به جز وهّابیون که در اثر کج‌فهمی و جهالت دربارة اصول و فروع دین مبین اسلام، معتقدند تنها می‌توان بلاواسطه از خداوند طلب شفاعت کرد و چنانچه کسی از غیر خدا طلب شفاعت کند، مشرک است.

رابطة بسیار نزدیکی میان توسّل و شفاعت وجود دارد. به عبارتی، توسّل، عمل انسانی است که به معصوم(ع) پناه می‌برد و از وی، طلب شفاعت نزد خداوند می‌کند و شفاعت، عمل معصوم(ع) است که واسطه می‌شود و از خداوند می‌خواهد که آن انسان متوسّل را ببخشد یا حاجتش را برآورده نماید.

نجات امّت به وسیلة شفیعان

امام رضا(ع) می‌فرمودند:

«من در سرزمین غربت کشته و مسموم می‌شوم و در سرزمین غریبی به خاک می‌روم. این را می‌دانم به سفارشی که پدرم از پدرانش، از رسول خدا(ص) به من کرده‏اند. هلا! هر که مرا در غربتم زیارت کند، من و پدرانم در قیامت، شفیعان او هستیم و هر که ما شفیع او باشیم، نجات یابد؛ گرچه بر او گناه ثقلین باشد.»9

شفاعت برای ناصبیان ممنوع

از انس بن مالک روایت شده است که روزی رسول خدا(ص) را دیدم که در برابر علیّ بن ابی‌طالب(ع) نشسته بود و این آیه را تلاوت می‌فرمودند:

«و پاسی از شب را زنده بدار، تا برای تو [به منزلة] نافله‏ای باشد، امید که پروردگارت تو را به مقامی ستوده برساند.»10

سپس حضرت رسول(ص) خطاب به حضرت علی(ع) فرمودند:

«ای علی! همانا پروردگار من، عزّ و جلّ، شفاعت را دربارة یکتاپرستان امّتم به من داد و آن را از آن کس که دشمن تو و دشمن فرزندان تو بعد تو هستند، بازداشت.»11

شفاعت به مطیعان آل رسول(ص) می‌رسد

حضرت موسی بن جعفر(ع) از پدرانشان نقل می‌کنند: از پدرم شنیدم که مردی دربارة قول خداوند که فرمود: «در آن روز، شفاعت هیچ کس سودی نمی‌بخشد؛ مگر آن کسی که خداوند اجازه دهد و از او راضی باشد»12 پرسید. پدرم فرمودند:

«شفاعت محمّد(ص) روز قیامت به کسی نمی‌رسد؛ مگر آن کس که خداوند به او در طاعت آل محمّد(ص) اذن داده و از او در حرف و عملش رضایت دارد. در زمان زندگی‌اش بر اساس مودّت آنان زیسته و بر آن اساس مُرده است. پس خداوند از قول و فعل چنین کسی راضی است.»13

فاطمه(س) شفیعة روز جزا

محمّد بن مسلم ثقفی نقل می‌کند که از حضرت ابا جعفر(ع) شنیدم که می‏فرمودند:

«فاطمه(س) بر در جهنّم توقّفی دارد. چون روز قیامت شود، بین دیدگان هر شخصی نوشته می‏شود که او مؤمن است یا کافر. بسا شخصی را که دوستدار اهل بیت پیامبر(ص) است، می‏آورند و به واسطة کثرت گناهانش امر می‏شود وی را در آتش بیندازند. فاطمه(س)، بین دو دیدگانش را می‌خواند که نوشته شده او محبّ اهل بیت است. به درگاه پروردگار عرض می‏کند: «پروردگارا! تو مرا فاطمه نام نهادی و وعده داده‏ای هر کسی که من و ذرّیه‏ام را دوست دارد، از آتش دوزخ بر حذر داری و وعدة تو حق است و تخلّف‌پذیر نیست.»

خداوند عزّوجلّ می‏فرماید: «ای فاطمه! تو راست می‏گویی. من نام تو را فاطمه‏ نهاده و وعده داده‏ام که هر کس محبّت و ولایت تو و فرزندانت را داشته باشد، از آتش جهنّم جدایش کنم. وعده من حق بوده و خلف وعده نخواهم نمود و اینکه به بنده‏ام امر کردم به جهنّم برود، به خاطر آن بود که تو او را شفاعت‏ کنی و من شفاعت‏ تو را پذیرفته تا موقعیت و منزلت تو در پیش من برای فرشتگان و رسولان معلوم گردد. پس هر کسی را که دیدی بین دیدگانش مؤمن نوشته شده است، دستش را بگیر و به بهشت داخل نما.»14

صاحب شفاعت رسول(ص)

رسول خدا(ص) در ضمن سخنانی فرمودند:

«امّا علیّ بن ابی‌طالب(ع)، همانا او برادرم و نیمة وجودم و صاحب الأمر بعد از من است و صاحب پرچم من در دنیا و آخرت و اوست صاحب حوض و شفاعتم...»15

پی‌نوشت‌ها: