گفت‌وگو با دکتر علی رجبی دوانی
• با توجّه به آنکه بیشترین شمار امامزادگان از نظر نسبت، به حضرت موسی‌بن‌جعفر(ع) باز‌می‌گردند و بیشترین فرزندان از اهل‌بیت(ع) به آن حضرت اختصاص دارد، آیا ایشان راهبردی خاص و مبارزاتی با این سیاست جمعیتی دنبال کرده‌اند؟
دربارة اینکه امّت اسلام گسترش و شمار مسلمانان برابر دشمنان ازدیاد یابد، بحثی نیست و این در کلام پیامبر اکرم(ص) آمده است که ایشان بر این ازدیاد تاکید دارند؛ حتّی اگر فرزندی از آنان سقط شود. اهل‌بیت(ع) نیز نسبت به آنکه فرزندانی صالح و شایسته نام خاندان رسالت را به جامعه تحویل دهند، اهتمام داشتند تا الگویی باشند برای جامعة مسلمانان؛ امّا دربارة عصر زندگانی حضرت موسی‌بن‌جعفر(ع) باید گفت، این دوران عجیب بوده‌است؛ از این نظر که کمی پیش از امامت آن حضرت(ع) و نیز در جریان امامتشان، منصور عبّاسی، دشمن سرسخت و کینه‌توز خاندان رسالت، کمر به هدم و نابودی آل پیامبر(ص) بست و شمار زیادی از سادات، به ویژه از نوادگان امام حسن‌مجتبی(ع) را به شهادت رساند یا در زندان افکند و شماری هم از سادات به دلایل فشارهای او متواری شدند.
ایجاد چنین جوّی توسط منصور عبّاسی، سبب بروز قیام حسین بن علی(ع) از نوادگان امام حسن‌مجتبی(ع) معروف به شیخ فخ در دوران امامت امام کاظم(ع) و مقارن با خلافت موسی الهادی، نوة منصور و برادر هارون‌الرّشید، با هدف آزادی و رفع فشارهای خلفای جور شد؛ امّا متأسّفانه این قیام به شکست انجامید و در نزدیکی «مکّه» و در ناحیه‌ای به نام «فخ»، قوای خلیفة ستمگر عبّاسی بر اولاد پیامبر(ص) تاختند و نزدیک به 200 تن از آنها را به شهادت رساندند که گفته می‌شود پس از واقعة جانسوز «کربلا»، این قیام سنگین‌ترن لطمات را به اهل‌بیت(ع) وارد کرده است. از این‌رو، نسل پیامبر(ص) در خطر بود. بنابراین امام کاظم(ع) بر داشتن فرزند بیشتر، عنایت داشتند تا نسل نبوی از خطر نابودی نجات بیابد.
• آیا این سیاست به زمان حضرت کاظم(ع) محدود بود یا دامنه‌ای تاریخی دارد؟
البتّه باید توجّه داشت اگرچه این سیاست برای خاندان رسول خدا(ص) اعمال شده است، امّا با توجّه به الهام‌بخشی اهل‌بیت(ع) برای شیعه،
باید خطّی باشد که آن را رها نکرد و نسبت به پبمودن آن اهتمام داشت؛ به خصوص آنکه به تبع اهل‌بیت(ع) شیعیان آنها نیز مورد تعقیب و در خطر نابودی قرار داشتند و شیعه بودن برای مدّت‌های طولانی جرم تلقّی می‌شد و اگر کسی را با این عنوان می‌یافتند، خطر مرگ برای او وجود داشت. بنابراین ممکن است حرکت امام کاظم(ع) صرفاً در راستای ازدیاد نسل پیامبر(ص) نبوده باشد؛ بلکه الگویی برای شیعه هم باشد که همیشه تاریخ در اقلیت و فشار اکثریت بوده و حتّی برای شیعه، حقّ خیات هم قائل نبودند.
• آیا اِعمال این سیاست جمیعیتی توانست خواست و هدف امام کاظم(ع) را تأمین کند و هم خاندان رسالت و هم شیعه را از خطر برهاند؟ چگونه؟
نتیجة اتّخاذ این سیاست، این بود که حضرت موسی بن جعفر(ع) با فرزندان متعدّد (بنابر روایات از ایشان، 37 فرزند باقی‌مانده است) در سرزمین‌های اسلامی منشأ اثرات بی‌بدیل شدند؛ زیرا این امامزادگان به سرعت در سراسر عالم اسلام، به ویژه در «ایران» از نظر جغرافیایی پخش شدند و برای فرار از جور خلافت عبّاسی، به جاهایی پناه بردند که بیشتر مردم آنها به اهل‌بیت(ع) معرفت داشتند و این نشان می‌دهد، حرکت حضرت نتیجه‌بخش و مثبت بوده است؛ چنان‌که امروز بخش اعظم سادات، از نسل حضرت موسی بن جعفر(ع) هستند و نسب سادات موسوی، همگی به ایشان می‌رسد و همین موضوع از توفیق اقدام حضرت حکایت دارد؛ یعنی اگرچه ایشان تحت تعقیب و نظارت دستگاه خلافت جور بود و با اینکه سال‌های طولانی در زندان به سر بردند، امّا نسل پاکی که از ایشان بر جای مانده است، تا امروز گسترش یافته و ان‌شاءالله تا پایان جهان هم باقی خواهد ماند؛ در حالی‌که از آن خلفای ستمگر که قدرت و اختیار را در دست داشتند، کسی را نمی‌یابی که خود را به آن خاندان منتسب کند.
• این سیاست حضرت کاظم(ع) با آن همه فشار و خفقان سیاسی، اجتماعی چطور توانست خدعة عبّاسی را خنثی سازد؟ به عبارت دیگر، این سیاست حضرت با چه سیاست‌های بعدی همراه بود که توانست مقصودشان را محقّق کند؟
فرزندان امام کاظم(ع) به دلیل ناامنی وطنشان، یعنی «مدینه» و نیز به دلیل تحت تعقیب بودن و نداشتن آزادی عمل، در «نجف»، بزرگترین پایگاه تشیّع برای بقا و ادامة راه پدر بزرگوارشان در سطح جهان اسلام آن روزگار، پخش شدند و بیشتر آنها به دلیل ارادت ایرانیان به خاندان پیامبر(ص)، به ایران آمده و در مناطق «فارس»، «قومس» (سمنان امروزی)، «قم»، «ری»، «سبزوار» و... پراکنده و از تیررس دستگاه خلافت پنهان شدند؛ هرچند بعضاً به شهادت هم رسیدند و این‌چنین، تداوم نسل با فرزندآوری آنها، این مسیر را ادامه داد و سادات در ایران، به خصوص از نظر شمار رو به افزونی رفت؛ به گونه‌ای که مناطق عربی را تحت تأثیر قرار داد و می‌توان گفت عمدة نسل امام کاظم(ع) در ایران، زیست کرده و از دنیا می‌رفتند و فرزندان آنها در ایران اقامت داشته‌اند.
• آیا می‌توان این حضور را پاسخی مستدل و تاریخی به برخی شبهات دربارة چرایی تعدّد امامزادگان در ایران اسلامی، دانست؟
بله. اگر چه برخی از روی غرض و برای سست کردن باورهای دینی مردم نسبت به امامزادگان، چنین شبهاتی را مطرح می‌کنند، امّا این قطعیت دارد. پس از آنکه وجود مبارک امام رضا(ع) توسط مأمون به ایران فرا خوانده شده و شمار زیادی از برادران و برادرزادگان حضرت هم، به ایران آمدند، نسلی با برکت در ایران بر جای گذاشتند. البتّه ممکن است اندک مواردی از بقاع متبرّکه سندیت نداشته باشد؛ امّا عمدة امام‌زادگانی که در ایران هستند، از نظر شجره، هیچ تردیدی دربارة آنها وجود ندارد و نمی‌توان به خاطر چند مورد احتمالی، این حضور گسترده و قطعی را انکار کرد...
• وقتی تاریخ اسلام و سیرة ائمّه(ع) برای بیدارگری و بقای اسلام را مرور می‌کنیم، با صلح حسنی، ولایت‌عهدی رضوی و... برخورد می‌کنیم، آیا می‌توان سیاست جمعیتی حضرت موسی(ع) را هم‌راستا با این سیاست‌ها و میزان تأثیرش بر حفظ و بقای اسلام را هم‌وزن آن اقدام‌ها دانست؟
بی‌گمان همین‌طور است. امام مجتبی(ع) بسته به شرایط، با پذیرش صلح و واگذاری حاکمیت به دشمن اسلام، خطّ اصیل اسلام را حفظ کرده و اجازه نمی‌دهند معدود شیعیان از بین بروند و این پاسخ خود حضرت در برابر انتقاد برخی شعیان تندرو و مخالف صلح بوده است که گفتند چرا اجازه دادید معاویه بر دنیای اسلام مسلّط شود؟ و امام حسن(ع) در پاسخ آنها فرمودند:
«مثل من و شما، مثل موسی و خضر است. خضر کارهایی می‌کرد که موسی حکمتش را در نمی‌یافت. یکی از حکمت‌های من برای پذیرش صلح جلوگیری از کشتار شما، تنها شیعیان پدرم است و این همان چیزی است که دشمن می‌خواست.»
یا حرکت امام حسین(ع) به تعبیر امام‌خمینی(ره) اسلام را بیمه کرد و از خطر نابودی رهاند. بنابراین اقدام امام کاظم(ع) برای جلوگیری از نابودی نسل پیامبر(ع) و مسلمانان حقیقی که الگوی دیگران باشند، بود؛ به عبارت بهتر، اگر امام کاظم(ع) از این طریق اقدام به ازدیاد نسل نمی‌کردند و شمار شیعه افزایش نمی‌یافت، با آن جنایات دستگاه خلافت، قطعاً نسل پیامبر(ص) با خطر نابودی رو‌به‌رو می‌شد و شیعه هم دیگر الگویی (منظور امامزادگان) برای تابعیت نمی‌یافت؛ چنان‌که در جریان قیام فخ، حدود 200 تن از فرزندان رسول خدا(ص) به شهادت رسیدند و پیش از آن هم شمار فراوانی از نسل پیامبر(ص) به فاصلة کوتاهی از این قیام به شهادت رسیده بودند. همچنین نقل است پس از عاشورای حسینی، همة مردم مرتد شده بودند؛ جز سه، پنج یا هفت نفر. از این‌رو، امام سجّاد(ع) زحمات فراوان کشیدند تا شیعه را پرورش دهند. بنابراین، اگر امام‌کاظم(ع) این سیاست را در پیش نمی‌گرفتند، چیزی از نسل پیامبر(ص) باقی نمی‌ماند.
• امروز که شیعه در معرض نسل‌کشی و خطر نابودی، به ویژه توسط گروه‌هایی، مانند «داعش» قرار دارد، الهام از این سیره و عمل به آن،
چقدر می‌تواند راه‌گشا بوده و نقشة دشمن و مزدورانش را نقش برآب کند؟
با کمال تأسّف باید گفت، شیعه و پیروان مذهب حقّ اهل‌بیت(ع) در سال‌های اخیر، آماج کینه‌توزی، هم از سوی دشمنانی، مانند استکبار جهانی به سرکردگی «آمریکا» و صهیونیسم بین‌الملل قرار گرفته است؛ چنان‌که هرگز جنایات صهیونیست‌ها علیه شیعیان مظلوم «لبنان» را در جریان تجاوزهای مکرّر فراموش نمی‌کنیم که به قتل‌عامّ هزاران نفر از آنها انجامید و هم از دیگر سو، مورد هجمة تکفیری‌های سلفی و وهابّی که به صراحت خود را دشمن شیعه معرفی می‌کنند، قرار دارد. آنها به پیروان کوردل خود القا می‌کنند هر کس هفت شیعه را بکشد، به بهشت می‌رود و این‌گونه در «عراق»، «سوریه»، «یمن»، «بحرین» و مناطق شیعه‌نشین «عربستان» بدترین جنایات را در حقّ شیعه روا می‌دارند و درصدد نابودی نسل پیروان اهل‌بیت(ع) هستند.
متأسّفانه اعمال سیاست نابه‌جای کاهش و کنترل جمعیت در کشور، در سال‌های گذشته در کنار مشکلات اقتصادی، سبب شده است از این نظر در کشور با مشکل رو‌به‌رو باشیم و خطر پیری، نسل آيندة کشور را تهدید کند. از این‌رو، باید به عنوان تکلیف و با دیدة ازدیاد پیروان مکتب اهل‌بیت(ع) مقابل این دشمنان کینه‌توز، به افزایش نسل مبادرت کرد و مسئولان امر هم، شرایط را برای زندگی مردم و امکان ادارة فرزندان بیشتر فراهم کنند تا دغدغة داشتن فرزند با شرایط سخت زندگی، مانند اجاره‌نشینی و هزینه‌های بالای بزرگ کردن فرزند، مانع از افزایش نسل شیعه نشود؛ البتّه مردم هم به عنوان شیعة ائمّه(ع) باید بدانند با تلاش و با هدف افزایش پیروان امیرالمؤمنین(ع) و اهل‌بیت(ع)، خدا هم به آنها عنایت و کمک می‌کند که این وعدة بر حقّ خداوند تعالی در قرآن کریم است:
« نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ»1
پی‌نوشت:
پانویس‌های این مقاله
- ۱