ارکان اربعة انتظار (3)

عبّاسعلی پرچی‌زاده

یکی دیگر از شاخص‌ترین افراد در «کربلا»، حرّ بن زیاد ریاحی است که بعد از تحّول و بصیرتی که در قلبش ایجاد شد، از قید خانه و خانواده‌اش که در زیر سلطة کامل ابن‌زیاد بودند، به راحتی درگذشت و با خودش نگفت خانواده‌ام بدون نفقه می‌شوند؛ چون ابن‌زیاد، مستمرّی من را قطع و خانه‌ام را مصادره خواهد کرد. اصلاً این فکرها را نکرد.

یکی دیگر از شهدای عالی‌مقام کربلا، زهیر بن قین، از تجّار بزرگ عرب بود. او در مسیر «عراق»، طوری حرکت و خیمه‌اش را برپا می‌کرد که با امام حسین(ع) برخورد نکند؛ امّا بعد از مواجه شدن با امام و ملاقات با ایشان، آن‌چنان جذب نور ولایت امام حسین(ع) شد که سر از پا نشناخت و از همة اموالش چشم پوشید و در کنار امام حسین(ع) در کربلا جهاد نمود و به درجة رفیع شهادت نایل آمد.

گر از جانب معشوق نباشد کششی

کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد

آری! مهم‌ترین عنصر در انتظار، اخلاص در انتظار فرج است؛ یعنی بدون چشم‌داشت از امام، منتظر ظهورش بودن است. یکی از شخصیت‌های بی‌نظیر در یاوری بدون چشم‌داشت از امام زمان خود، حضرت خدیجة کبری(س) است که در حسّاس‌ترین و دشوارترین و بحرانی‌ترین مقطع روزگار زندگی می‌کند. خدیجة کبری(س) می‌آید و پیغمبر(ص) را انتخاب می‌کند. اسلام خدیجة کبری(س) از روی اضطرار نبود که بعد از مسلمان شدن همه، ایشان هم مسلمان شوند. در سال‌ها قبل از بعثت پیامبر(ص)، خدیجة کبری(س) بیزار از بت‌پرستی بود و رقه‌بن‌نوفل مسیحی بشارت‌هایی به خدیجة کبری(س) می‌داد؛ لذا قبل از بعثت نیز بت‌پرست نبود، انتظار پیامبر(ص) را می‌کشید و لذا به عنوان اوّلین زن مسلمان در تاریخ به رسالت پیامبر(ص) ایمان آورد و در واقع، مقدّمات قبل از بعثت که در قلب خدیجه(س) بود، موجب شد تا ایمان بیاورد و لذا قبل از ازدواج با پیامبر(ص) موحّد بود و قبل از بعثت، لقب طاهره و پاکدامن داشت. در تاریخ نقل شده است که خدیجة کبری(س) خواستگاران ثروتمندی داشت و همه را رد کرد. با آنان طوری برخورد کرد که گویی قصد ازدواج ندارد؛ امّا وقتی گمشدة خود را در پیامبر(ص) می‌بیند، تمام آداب و رسوم را کنار می‌زند و خودش پیشنهاد ازدواج به پیامبر(ص) می‌دهد. او به پیامبر(ص) می‌گوید: «من به شما علاقه‌مند شدم؛ چون با من خویشاوندی و در قومت، شریفی و به امانت‌داری مشهوری و دارای اخلاق خوب هستی و راستگویی.»

این همسر فداکار تمام ثروت خود را در صرف نهضت پیامبر(ص)

نمود. او در کنار رسول (امام زمان خود) ماند و ثانیه‌های آخر زندگانی، آخرین دغدغة او تنهایی رسول اکرم(ص) بود. نقل می‌کنند در لحظات احتضار، دخترش، حضرت فاطمة زهرا(س) را در کنار خودش داشت و به دخترشان فرمودند: «از پدرت بخواه تا آن پیراهنی را که بر تن داشت و بر او وحی نازل می‌گردید، به عنوان کفن من قرار دهد.» فاطمه(س) از مادرشان پرسیدند: «چرا خودت این درخواست کوچک را از پیامبر(ص) نمی‌کنی؟» فرمودند: «نمی‌خواهم پیامبر(ص) فکر کند این لحظة آخر توقّع و انتظاری از او دارم؛ در حالی‌که من نگران پیامبر(ص) و تنهایی او هستم.» خدیجة کبری(س) همسری فداکار برای رسول اکرم(ص) است که تمام عمر و امکانات و ثروت خود را نثار اهداف نهضت پیامبر اکرم(ص) کرده. با این حال در لحظات آخر عمر شریف خود، از درخواست یک کهنه پیراهن، شخصاً و به طور مستقیم احراز می‌کند تا مبادا پیامبر(ص) تصوّر کند خدیجة کبری(س) در مقابل خدمات بی‌دریغش به ایشان، چشم‌داشت یا توقّع هرچند کوچک دارد.

در روزگار ما نیز شهدای عالی‌مقام انقلاب اسلامی و دوران پر افتخار دفاع مقدّس و همچنین شهدای مظلوم مدافع حرم در یاری و نصرت‌بخشیدن به امامانشان و نایب بر حقّش، یعنی ولیّ ‌فقیه زمانشان، بدون هیچ توقّع و چشم‌داشتی از جان شیرین خویش گذشتند.

شهید بزرگوار، محمّد‌علی‌رجائی(ره) می‌گفت:

نگویید ما برای انقلاب چه کردیم. بگویید انقلاب برای شما چه کرده است.

سردار رشید اسلام، شهید همدانی(ره)، در وصیت‌نامة خود نوشته ‌است:

اینها همه منتظران حقیقی امام زمان(عج) و نایب بر حقّشان بوده‌اند؛ چرا که پیش از آن، موفّق به جهاد با نفس و قطع تعلّقات دنیوی شده بودند.

بنابراین روشن شد چون انتظار یک عمل عبادی است، پس مثل هر عمل عبادی دیگر، شرط اوّل و لازم برای صحّت و قبولی آن، داشتن نیّت خالص در آن است که در حکم روح این عمل عبادی می‌باشد.

عنصر دوم در انتظار، مثل هر عمل عبادی دیگر1 تحصیل آمادگی و توانایی است که چون انتظار ظهور امام مهدی(عج) یک عمل بسیار بزرگ و در عین حال طولانی است که تمام زوایای فردی و اجتماعی عمر منتظر را در بر می‌گیرد؛ لذا آمادگی و انتظار، محدود به وقت و زمان خاصّی از زندگی وی نیست. بنابراین انسان منتظر باید همیشه در حال انتظار باشد و زبان حال او همیشه این دو بیت شعر است:

شیعه یعنی شوق یعنی انتظار

صاحب آئینه تا صبح بهار

شیعه یعنی صاحب پا در رکاب

تا که خورشید افکند از رخ نقاب

عنصر سوم در انتظار، داشتن پایداری و استقامت در این عمل عبادی است. در انتظار، تنها توجّه قلبی آمادگی کافی نیست. باید انسان منتظر به لوازم انتظار خود، مثل هر عمل عبادی دیگر که بدان مکلّف شده نیز، پایدار و استوار بماند. احادیثی که تشویق به انتظار نموده‌اند و فرموده‌اند که در عصر انتظار باید متخلّف به اخلاق اسلامی باشید و تقوا پیشه کنید. در واقع، اهمّیت اتقان و پایداری به عمل عبادی را بیان کرده‌اند. حضرت مهدی(عج) در دعایی چنین می‌فرمایند: «خدایا! ما را توفیق طاعت و دوری از معصیت روزی گردان و نیّت با خلوص و حقیقت و معرفت به آنچه نزد تو محترم است، عطا فرما و ما را به هدایت و استقامت کرامت فرما و زبان ما را به صدق و صواب و سخن حکمت، گویا ساز و دل ما را از علم و معرفت پرگردان و شکم ما را از غذای حرام پاک دار و دست ما را از ظلم به خلق و سرقت نگه‌دار و چشم ما را از نابه‌کاری و خیانت ببند و گوش ما را از شنیدن سخن بیهوده و غیبت بندگانت مسدود گردان.»2

بنابراین روایات و دعاهای مأثوره تأکید دارند که باید منتظران، نسبت به آنچه در انتظار، به آن مکلّف شده‌اند، پایدار و استوار باشند.3

آخرین و چهارمین عنصر در انتظار، به عنوان یک عمل عبادی، هدفمندی در انتظار است. مقصود از این هدف، غایت و مقصدی است که شخص منتظر، انتظار را برای رسیدن به آن تحمّل می‌کند. در واقع، عناصر سه‌گانة گذشته، عهده‌دار تحقّق‌بخشیدن این هدف می‌باشند و هدف انتظار، به عنوان یک عمل عباد به دو امر زیر تقسیم می‌شوند:

1. رضایت خداوند و تلاش خالصانه برای دست‌یابی به رضای او، از جملة اهداف انتظار، عبادات است. اعمال عبادی (از جمله انتظار) فقط وسیلة رسیدن به خداوند است؛

۲. هدف از انتظار، آمادگی برای حکومت جهانی حضرت‌مهدی(عج) است که خداوند وعدة تحقّق آن را داده. امام صادق(ع) فرموده‌اند:

«إِنَّ دَوْلَتَنَا آخِرُ الدُّوَلِ وَ لَمْ يَبْقَ أَهْلُ بَيْتٍ لَهُمْ دَوْلَةٌ إِلَّا مَلَكُوا قَبْلَنَا لِئَلَّا يَقُولُوا إِذَا رَأَوْا سِيرَتَنَا إِذَا مَلَكْنَا سِرْنَا بِمِثْلِ سِيرَةِ هَؤُلَاءِ وَ هُوَ قَوْلُ‏ اللهِ تَعَالَى‏ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِين‏؛4

برای ما دولتی است که خداوند هرگاه بخواهد، آن را می‌آورد.»5

حضرت نیز فرموده‌اند: «دولت ما آخر دولت‌هاست. تمام کسانی که باید به حکومت برسند، می‌رسند تا اینکه چون سیرة ما را ببینند، نگویند اگر ما مالک امر می‌بودیم نیز، چنین رفتار می‌کردیم.»

بنابراین فرد منتظر باید برای رضای خدا، آمادگی حضور در رکاب حضرت را در خود ایجاد نماید و بر لوازم این آمادگی، پایداری و استقامت ورزد و هدف منظور نهایی او در انتظار کسب رضای خدا و امام زمان(عج) باشد.6

در مطلع کلام گفتیم که «انتظار حقیقی، عبور از اسلام تبلیغی محض و ورود به سبک زندگی منتظران می‌باشد که ویژگی غالب و حاکم بر این زندگی منتظرانه، همان حاکم شدن فرهنگ انتظار در زندگی فردی و اجتماعی شخص منتظر است و از طرف دیگر، اشاره کردیم که فرهنگ انتظار از چهار رکن پیوسته و متّصل به یکدیگر تشکیل شده است که تنها پس از تحقّق و ساری و جاری شدن این ارکان اربعه در زندگی فردی و اجتماعی شخص منتظر، می‌توان گفت که سبک زندگانی وی، سبک زندگی منتظرانه است.

حال پس از توضیحات و مقدّمات نسبتاً طولانی، وقت آن رسیده است که به شرح هر یک از این ارکان اربعة انتظار بپردازیم که عبارتند از:

ـ رکن اوّل: امام‌باوری (معرفت و باور حقیقی به امام زمان(عج))؛

ـ رکن دوم: امام‌پیروی (تبعیت و پیروی کامل از فرامین امام زمان(عج))؛

ـ رکن سوم: امام‌شیفتگی (محبّت و مودّت کامل به امام زمان(عج))؛

ـ رکن چهارم: امام‌یاوری (نصرت و یاری دادن کامل به امام زمان(عج)).

رکن اوّل: امام‌باوری (معرفت و باور حقیقی به امام زمان(عج))

لازمة امام‌باوری، تعقّل و تفکّر می‌باشد. امام‌باوری، یعنی شناخت درست مقام و حقیقت جایگاه امام در نظام تکوین و نظام تشریع و نقش و تأثیر الهی امام در رساندن انسان‌ها به کمال نهایی. باید دانست که:

بسیاری از شبهات و سؤالاتی که در زمینة مهدویت و امام مهدی(عج) از جانب اشخاص مختلف، به‌ خصوص جوانان ما مطرح می‌گردد، به ‌دلیل آن است که شناخت درستی نسبت به مقام و جایگاه امام زمان(عج) در نظام هستی ندارند. اگر مقام واقعی و صحیح امام(عج) را به این نسل معرفی کنیم، اصلاً بسیاری از این سؤالات و شبهات مطرح نمی‌شود که آیا امام زمان(عج) وجود دارد یا ندارد؟ اگر وجود دارد، چرا این‌همه عمر می‌کند؟ و اصلاً چرا ظاهر نمی‌شود؟

روش ما این نیست که ثابت کنیم امام زمان(عج) وجود دارد یاخیر؛ بلکه نحوة بودن امام زمان(عج) را اگر درست بیان کنیم و توضیح دهیم آن‌وقت بسیاری از این سؤالات خود به خود منتفی خواهد‌ شد. اگر جوان ما بفهمد امامی که طبق این فقره از فقرات دعای نورانی ندبه:

«أَيْنَ‏ السَّبَبُ‏ الْمُتَّصِلُ‏ بَيْنَ الْأَرْضِ وَ السَّمَاءِ؛

کجاست موجب ربط زمین و آسمان؟!» و طبق آیة کریمة

«تَنَزَّلُ‏ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ‏ فِيها بِإِذْنِ‏ رَبِّهِمْ‏ مِنْ‏ كُلِ‏ أَمْرٍ تَنَزَّلُ‏ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ‏ فِيها بِإِذْنِ‏ رَبِّهِمْ‏ مِنْ‏ كُلِ‏ أَمْرٍ؛7

قلب مبارک او محلّ نزول و فرودگاه فرود روح و ملائکه در شب قدر می‌باشد.» به طوری‌که در آن شب (طبق عبارت: مِنْ‏ كُلِ‏ أَمْرٍ، در آیة مذکور) تمامی امور، اعمّ از مادّی و معنوی و ارزاق و اجلال برای امضا، به محضر مبارک آن حضرت تقدیم می‌گردد. آیا چنین شخصی با این جایگاه ویژه در تمام خلقت و نظام تکوین و تسریع که اجلال، یعنی اجل‌ها و عمر 7 میلیارد انسان در روی زمین با امضای مبارک او، برپا و استمرار پیدا می‌کند یا برچیده و قطع می‌گردد، دیگر چه جای آن است که جوان ما بپرسد: چرا امام زمان(عج) این‌قدر عمر کرده است؟

به این ترتیب می‌بینیم که بسیاری از شبهات و سؤالات جوانان ما در زمینة مهدویت و امام مهدی(عج) به دلیل عدم شناخت درست نسبت به مقام و جایگاه آن حضرت در نظام هستی است، ذکر نمود.

بنابراین در گام نخست در امام‌باوری، می‌بایست بسیاری از مفروضات غلط و ناصحیح در ذهن خود و دیگران را نسبت به امام زمان(عج) اصلاح کنیم و سپس از مرتبة علم حصولی و استدلالی و مباحث کلامی عبور نموده و به باور به حضور امام(عج) که حضور و شهود قلبی است، برسیم؛ چرا که باور، غیر از درک ذهنی است؛ همان‌گونه که در بحث توحید، ما نیاز به باور به خدا داریم و اینکه همة کارها تنها به دست خداوند است و اینکه عالم محضر خداست؛ این اعتقادات باید ملکة قلب انسان شود. امام خمینی(ره) در تفسیر عرفانی‌شان بر سورة حمد، مثال مرده و مرده‌شور را می‌زدند که عموم مردم از مرده می‌ترسند؛ امّا مرده‌شور که ممکن است فردی بی‌سواد هم باشد، به دلیل باور قلبی‌اش به اینکه از مرده کاری ساخته نیست، از مرده نمی‌ترسد و نزد مرده بودن، برایش چه در شب و چه به تنهایی، خوف و هراسی نمی‌آورد؛ در حالی‌که سایرین با وجودی که به حکم عقل و تجربه می‌پذیرند که نه شب بودن و نه تاریکی، مرده را زنده نمی‌کند و نه خلوت و تنهایی؛ امّا با وجود این، به دلیل آنکه این دریافت عقلی را به باور قلبی تبدیل نکرده‌اند، بر خلاف حکم عقلشان عمل نموده و از توهّم و قوّة خیالشان در این موضوع تبعیت می‌کنند.

انسان منتظر در گام بعدی با تعقّل و تفکّر در هدف نهایی از خلقت و آفرینش خویش که همان عبودیت و بندگی اختیاری (که هدف میانی از خلقت به تعبیر بسیاری از بزرگان معرفت می‌باشد) برای وصول به کمال و قرب الهی (هدف نهایی از خلقت به تعبیر بسیاری از بزرگان معرفت) است، به امام‌باوری، به عنوان استمرار نبوّت و نقش و جایگاه خاصّ امام زمان(عج) در رساندن انسان‌ها به کمال نهایی که همان قرب الهی است، می‌رسد؛ همان‌گونه که بنا بر اعتقادات شیعه، سعادت واقعی و دین‌داری حقیقی، تنها و تنها از مسیر معرفت و محبّت به اهل‌بیت پیامبر(ص) و تبعیت از فرامین و دستورات آنان حاصل می‌شود. تا آنجایی که اگر کسی عمل هفتاد پیغمبر را داشته باشد، امّا ولایت امیر مؤمنان(ع) و اولاد طاهرینش را نداشته باشد، هیچ عملی از او پذیرفته نخواهد شد. در این میان، بر معرفت نسبت به امام هر زمان، به عنوان راه رهایی از مرگ جاهلی تأکید شده است و حدیث متواتر و مشهور بین شیعه و اهل تسنّن که از نبیّ اکرم(ص) نقل فرموده‌اند که آن حضرت می‌فرمایند:

«مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَمْ‏ يَعْرِفْ‏ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً؛8

هرکس بمیرد، در حالی‌که امام زمان خویش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.»

منظور از جاهلیت در این روایت ، ایّام کفر و ضلالت قبل از اسلام است. لفظ جاهلیت در این نقل از حدیث، توصیف روشن‌تری یافته است. راوی گوید:

از امام صادق(ع) پرسیدم: آیا رسول خدا(ص) فرموده‌اند: «مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَمْ‏ يَعْرِفْ‏ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة؛ کسی که بمیرد و امامش را نشناسد به مرگ جاهلیت مرده است؟»

فرمودند: «آری.» عرض کردم: این جاهلیت به معنای جاهلیت ایّام نادانی قبل از اسلام است یا منظور جاهلیت، عدم آشنایی با امام می‌باشد؟ یعنی آیا جاهلیت چنین کسی در همة زمینه‌ها و مطلق بوده یا در محدودة خاصّ امامت بوده و به دیگر محدوده‌های دین لطمه نمی‌زند؟

امام فرمودند:« جَاهِلِيَّةَ كُفْرٍ وَ نِفَاقٍ‏ وَ ضَلَال؛9

جاهلیت او از سنخ جاهلیت کفّار، منافقان و گمراهان است.» یعنی جاهلیت مطلق بوده و گمراهی از امامت، مساوی با گمراهی در تمامی مبانی دین خواهد بود. علّامة امینی(ره) صاحب کتاب گران‌سنگ «الغدیر» می‌فرمود:

در سفری به «سوریه»، دانشمندان آن دیار، به دیدار من آمدند. در مجلسی از بزرگان اهل سنّت آن منطقه، یکی از آنان به من رو کرد و گفت: آیا در اسلام جز ولایت و امامت، اصلی دیگر وجود ندارد که تو فقط دربارة ولایت و غدیر و مفاهیم مربوطه می‌نویسی؟ آیا اسلام، توحید ندارد، معاد ندارد، نبوّت و قرآن و اخلاق و احکام ندارد؟ من هرچه فکر کردم که به این فرد سنّی در مجمعی از اهل سنّت، چه جوابی بدهم که دندان‌شکن باشد، چیزی به ذهنم نیامد. قلباً به حضرت امیرالمؤمنین(ع) متوسّل شدم که من در این جمع، زبان شما اهل‌بیت هستم. مرا یاری دهید تا بتوانم از منطق شما دفاع کنم.

به عنایت مولا به ذهنم رسید که به این حدیث شریف استناد کنم. لذا روایت: «مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَمْ‏ يَعْرِفْ‏ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً» را خوانده، مدارک آن را بیان کرده، معنایش را توضیح دادم و گفتم: این کار که فقط از ولایت می‌گویم و می‌نویسم، سلیقة من نیست؛ بلکه فرمایش رسول خدا(ص) در این حدیث است که کسی که ولایت ندارد، از توحید و نبوّت و معاد و قرآن و احکام بهره‌ای نمی‌برد؛ آنها هم ساکت شدند.10

پس علاوه بر معرفت اصل ولایت و شناخت حقّ اهل‌بیت(ع)، ما موظّف به معرفت و اطاعت و تسلیم در برابر امام زمانمان(عج) نیز هستیم و معرفت ولایت، ما را بی‌نیاز از معرفت آن حضرت نخواهد کرد.

محمّد بن تمام گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم، فلان کس از دوستان شما اهل‌بیت(ع) است... او به ولایت امیرالمؤمنین(ع) ایمان

داشته، ولی اوصیای آن حضرت را نمی‌شناسد. امام فرمودند:

« او گمراه است. او مانند کسی است که به نبوّت عیسی اقرار کرده، ولی نبوّت پبامبر اسلام(ص) را انکار کند یا نبوّت پیامبر اکرم(ص) را پذیرفته و نبوّت عیسی را انکار نماید. ما به خدا پناه می‌بریم از کسی که حجّتی از حجج الهی را انکار نماید.»

فرد دیگری نیز از امام صادق(ع) پرسید: کسی که به ائمّة قبل معرفت داشته، فقط امام زمان(عج) خویش را نمی‌شناسد، آیا چنین کسی مؤمن است؟

فرمودند: «خیر.»11

روای از امام صادق(ع) پرسید: فردی که به ولایت شما قائل بوده، از دشمن شما بیزار است، حلال و حرام شما را مراعات می‌کند و معتقد است که امامت با شما خاندان است و به خاندان دیگری تعلّق ندارد، ولی می‌گوید: «اینکه کدامیک از افراد این خاندان امام هستند، امری اختلافی است و اگر آنها به زودی اجتماع کرده، او را امام بنامند، من نیز به امامت او معتقد خواهم بود!» وضعیت او چگونه است؟

امام صادق(ع) فرمودند: «اگر بمیرد، به مرگ جاهلیت مرده است.»12

پی‌نوشت: