واحد پژوهشی موعود
35. تکامل تاریخ از نظر قرآن چگونه است؟
با نظر و تأمّل در «قرآن کریم» پی می‌بریم که توجیه آن بر اساس تکامل تاریخ به شیوة انسانی، فطری است. از منظر قرآن کریم، از آغاز جهان همواره نبردی پیگیر و بی‌امان، میان گروه حقّ و باطل برپا بوده است. قرآن با اشاره به مبارزة افرادی، نظیر ابراهیم(ع)، موسی(ع)، عیسی(ع) و محمّد(ص) و پیروان مؤمن آنها از سویی و گروهی دیگر مانند نمرود، فرعون، جبّاران یهود و ابوسفیان و امثالهم بر تکامل تاریخی فطری، عملاً صحّه گذاشته که در این نبرد و ستیزها، گاهی حقّ و گاهی باطل پیروز شده؛ ولی البتّه این پیروزی و شکست‌ها بستگی به یک سلسله عوامل اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی داشته است.
از نظر قرآن، جهاد مستمرّ پیش‌برنده‌ای که از فجر تاریخ وجود داشته و دارد، ماهیت معنوی و انسانی دارد؛ نه مادّی و طبقاتی.
36. از دیدگاه اسلام، آیندة درخشان چه مشخّصاتی دارد؟
از نظر اسلام، آیندة درخشان ویژگی‌هایی دارد که به آنها اشاره می‌کنیم:
1. خوش‌بینی نسبت به آیندة بشریّت؛
2. گسترش عدالت؛
3. رابطة انسان با انسان؛
4. برقراری مساوات کامل میان انسان‌ها در زمینة قانون؛
5. بهره‌برداری از مواهب طبیعی و تقسیم بیت‌المال؛
6. بلوغ بشریت به خردمندی کامل؛
7. عمران و آبادانی در سطح عالم؛
8. برطرف شدن جنگ و خونریزی در سایة حکومت جهانی؛
9. آئین و روش جدید؛
10. گسترش توحید در کلّ جامعه.
37. آیا سیر تکاملی انسان‌ها آیندة درخشانی را نوید می‌دهد؟
شکّی نیست که در یک نظر ابتدایی، قرائن گواهی می‌دهد که دنیا به سوی فاجعه پیش می‌رود؛ ولی اگر خوب بنگریم، در افق‌های دوردست، نشانه‌های ساحل نجات به چشم می‌خورد.
از آن روز که انسان خود را شناخته، هیچگاه زندگی یکنواخت نداشته است؛ بلکه با الهام از انگیزة درونی، کوشش داشته که خود و جامعة خویش را به پیش براند. این نهاد بزرگ آرام نخواهد نشست و همچنان انسان را در مسیر تکامل‌ها به پیش می‌راند و نیروهایش را برای غلبه بر مشکلات و نابه سامانی‌ها و ناهنجاری‌های زندگی کنونی بسیج می‌کند و به سوی جامعه‌ای پیش می‌رود که تکاملات اخلاقی در کنار تکاملات مادّی قرار گیرد؛ به سوی جامعه‌ای که در آن، از جنگ و خونریزی‌های ویرانگر و ضدّ تکامل، اثری نباشد؛ به سوی جامعه‌ای که تنها صلح و عدل حاکم بر مقدّرات انسان باشد و روح تجاوزطلبی و استعمار که مهم‌ترین سدّ راه تکامل مادّی و معنوی اوست، در آن مرده باشد.
38. آیا نظام آفرینش، نویدبخش آینده‌ای درخشان برای جامعة بشری است؟
جهان هستی مجموعه‌ای از نظام‌ها است. وجود قوانین عمومی و منظّمی که در سرتاسر این جهان حکم‌فرماست، دلیل بر یکپارچگی و به هم‌پیوستگی این نظام است. مسئله نظم و قانون و حساب در پهنة آفرینش و یکی از اساسی‌ترین مسائل این عالم محسوب می‌شود.
آیا انسانی که جزئی از عالم است، می‌تواند یک وضع استثنایی به خود بگیرد و به صورت وصلة ناهمرنگی درآید؟
آیا جامعة انسانی می‌تواند با انتخاب هرج و مرج، ظلم و ستم، نابه‌سامانی و ناهنجاری، خود را از مسیر رودخانة عظیم آفرینش که همه در آن با برنامه و نظم پیش می‌روند، کنار بکشد؟
آیا مشاهدة وضع عمومی جهان، ما را به این فکر نمی‌اندازد که بشریت نیز خواه ناخواه باید در برابر نظام عالم هستی سر فرود آورد و قوانین منظّم و عادلانه‌ای را بپذیرد و به مسیر اصلی باز گردد و هم‌رنگ این نظام شود؟
نتیجه: نظام آفرینش، دلیل دیگری بر پذیرش یک نظام صحیح اجتماعی در آینده، در جهان انسانیت خواهد بود.
39. آیا قانون عکس‌العمل، نوید جامعه‌ای بهتر و متکامل را به ما می‌دهد؟
تنها در مباحث فیزیکی نیست که ما با قانونی به نام «قانون عکس‌العمل» روبه‌رو هستیم که اگر مثلاً جسمی با فشار معیّنی به دیوار برخورد کند، با همان نیرو و فشار به عقب رانده می‌شود؛ بلکه در مسائل اجتماعی، این قانون را محسوس‌تر می‌یابیم. آزمون‌های تاریخی به ما نشان می‌دهد که همواره تحوّل و انقلاب‌های وسیع، عکس‌العمل مستقیم فشارهای قبلی بوده است و شاید هیچ انقلاب گسترده‌ای در جهان رخ نداده؛ مگر آنکه پیش از آن، فشار شدیدی در جهت مخالف وجود داشته است.
این قانون به ما می‌گوید: وضع کنونی جهان، آبستن انقلاب است. فشار جنگ‌ها و بیدادگری‌ها، تبعیض‌ها و بی‌عدالتی‌ها، توأم با ناکامی و سرخوردگی انسان‌ها از قوانین فعلی، سرانجام واکنش شدید خود را برای از بین بردن یا کاستن این فشارها آشکار خواهد ساخت.
سرانجام، این خواسته‌های سرکوب شدة انسانی، در پرتو آگاهی روزافزون ملّت‌ها، چنان عقدة اجتماعی‌ای تشکیل می‌دهد که از نهانگاه ضمیر باطن جامعه، با یک جهش برق‌آسا خود را ظاهر خواهند ساخت و سازمان نظام کنونی جوامع انسانی را بر هم می‌ریزند و طرح نوینی را ایجاد می‌کنند؛ طرحی که در آن، نه از مسابقة کمرشکن تسلیحاتی خبری باشد و نه از این‌همه کشمکش‌های خسته‌کننده و پیکارهای خونین و نه از استعمار و استبداد و ظلم و فساد و خفقان و این بارقة دیگری است از آیندة روشنی که جامعة جهانی در پیش رو دارد.
40. آیا الزام‌ها و ضرورت‌های اجتماعی، جامعه را به زندگی آمیخته با صلح و عدالت سوق می‌دهد؟
مقصود از «الزام اجتماعی» آن است که وضع زندگی اجتماعی بشر به چنان مرحله‌ای برسد که احساس نیاز به مطلبی کند و آن را به عنوان یک ضرورت بپذیرد؛ ولی مهم آن است که نیاز واقعی جامعه آن‌قدر آشکار گردد که ضرورت بودنش را همه یا حدّاقل متفکّران و رهبران جامعه بپذیرند و این در درجة اوّل، بستگی به بالا رفتن سطح آگاهی و شعور اجتماعی مردم دارد و سپس با آشکار شدن نتایج نامطلوب در وضع موجود جامعه و عدم امکان ادامة راه، ارتباط پیدا می‌کند.
شاید بسیاری از مردم در قرون 17 و 18میلادی با مشاهدة پیشرفت‌های چشمگیر صنعتی، ترسیمی که از قرن بیستم داشتند، ترسیم یک بهشت برین بود؛ ولی باور نمی‌کردند که انسان صنعتی و ماشینی، زندگی مرفّه‌تری نخواهد داشت؛ بلکه پا به پای پیشرفت تکنولوژی، نابه‌سامانی‌های تازه و مشکلات جدیدتری پدید خواهد آمد و عفریت جنگ‌های جهانی سایة وحشتناک خود را بر کانون ماشین و صنعت خواهند افکند. مردم تازه می‌فهمند که چقدر زندگی آنها خطرناک شده است. آنها کم کم می‌فهمند برای حفظ وضع موجود و پیروزی‌های بزرگ صنعتی و تمدّن، مقرّرات گذشته هرگز کافی نیستند و باید تن به مقرّرات تازه‌ای داد.
زمانی فرا می‌رسد که وجود حکومت واحد جهانی برای پایان دادن به مسابقة کمرشکن تسلیحاتی و پایان دادن به کشمکش‌های روزافزون
قدرت‌های بزرگ و کنار زدن دنیا از لب پرتگاه جنگ، به عنوان یک ضرورت و واقعیت اجتناب‌ناپذیر احساس می‌گردد که باید سرانجام این مرزهای ساختگی و دردسرساز برچیده شود و همة مردم جهان زیر یک پرچم و با یک قانون زندگی کنند.
بنابر قانون «الزام اجتماعی»، عامل مؤثّر دیگری وجود دارد که با کاربرد نیرومند خود، مردم جهان را خواه ناخواه به سوی یک زندگی آمیخته با صلح و عدالت پیش می‌برد و پایه‌های یک حکومت جهانی را بر اساس طرح تازه‌ای مستحکم می‌سازد.
41. آیا برای ایجاد تحوّل در جامعه، احتیاج به اصلاحات تدریجی است یا انقلاب بنیادی؟
در مورد اینکه اصلاحات اجتماعی باید از چه راه انجام پذیرد، عقیدة واحدی وجود ندارد؛ بلکه جمعی طرفدار اصلاحات تدریجی هستند که به آنها «رفورمیست» می‌گویند و گروهی دیگر، «انقلابیون» هستند که هیچ دگرگونی اساسی‌ای را در وضع جوامع انسانی، بدون انقلاب ممکن نمی‌دانند و برخی دیگر می‌گویند: درجة فساد در اجتماعات متفاوت است، آنجا که فساد به صورت همه‌گیر و همه‌جانبه در نیامده، اصلاحات تدریجی می‌تواند اساس برنامه‌های اصلاحی را تشکیل دهد؛ امّا آنجا که فساد همه جا را فرا گرفت یا در بیشتر سازمان‌های اجتماعی نفوذ کرد، جز با یک انقلاب بنیادی نمی‌توان بر نابه‌سامانی‌ها چیره گشت.
شواهد زیادی مؤیّد نظر سوم است:
1. اصلاحات تدریجی همیشه بر شالوده‌ها و ضوابط و الگوهای سالم بنا می‌شود و در غیر این صورت، باید به سراغ الگوها و ضوابط جدید رفت و مسائل زیربنایی را در مسیر دگرگونی قرار داد؛
2. اصلاحات تدریجی غالباً از طریق مسالمت‌آمیز صورت می‌گیرد و این در صورتی اثر دارد که آمادگی فکری و زمینة اجتماعی وجود داشته باشد؛ ولی آنجا که این زمینه‌ها وجود ندارد، باید از منظق انقلاب که منطق قدرت است، استفاده کرد؛
3. در جامعه‌ای که فساد به ریشه‌ها نفوذ کرده، عناصر قدرتمند ضدّ اصلاح، تمام مراکز حسّاس اجتماعی را در دست دارند و به آسانی می‌توانند هر طرح تدریجی را از کار بیندازند؛ مگر آنکه با یک حملة انقلابی غافلگیر شوند؛
4. نیروهای عظیم اصلاحی و انقلابی را معمولاً نمی‌توان برای مدّت زیادی پرحرارت و پرجوش نگاه داشت و اگر به موقع از آنها استفاده نشود، ممکن است با گذشت زمان کارآیی خود را از دست بدهند؛
5. با مراجعه به تاریخ، به دست می‌آید اجتماعاتی که فساد در آنها بنیادی شده، خردمندان آن جوامع، خصوصاً انبیاء و اولیاء و مردان اصلاح‌طلب همواره روش انقلابی را در پیش گرفته‌اند.
در مورد اصلاح وضع عمومی جهان و برچیده شدن نظام کنونی که بر اساس ظلم و تبعیض بنا شده و احتیاج به جانشین شدن یک نظم عادلانه است، به طور حتم پدید آمدن یک انقلاب و دگرگونی عظیم را می‌طلبد؛ انقلابی وسیع و در همة زمینه‌ها.
42. چه نوع آمادگی برای رسیدن به حکومت عدل جهانی لازم است؟
ما هر قدر خوش‌بین و امیدوار باشیم، باید بدانیم رسیدن به مرحله‌ای از تاریخ که در آن، همة انسان‌ها زیر یک پرچم گرد آیند و کشمکش‌ها و بازی‌های خطرناک سیاسی و استعمارگری از بین برود، احتیاج به آمادگی‌های عمومی دارد؛ گرچه به جهت تحوّل‌ها و دگرگونی‌هایی که به سرعت در عصر اخیر پدید آمده‌اند، نباید آن را دور بدانیم؛ ولی در هر حال برای اینکه دنیا چنان حکومتی را پذیرا گردد، احتیاج به آمادگی‌هایی از قبیل موارد زیر است:
1. آمادگی فکری و فرهنگی، یعنی سطح افکار مردم جهان آن‌چنان بالا رود که بدانند مثلاً مسئلة «نژاد» یا «مناطق مختلف جغرافیایی» مسئلة قابل توجّهی در زندگی بشر نیست؛
2. آمادگی اجتماعی، یعنی مردم جهان باید از ظلم خسته شده و عدالت را از جان و دل طلب نمایند؛
3. آمادگی‌های تکنولوژی و ارتباطی؛ زیرا وجود صنایع پیشرفته نه تنها مزاحم یک حکومت عادلانة جهانی نخواهد بود، شاید بدون آن، وصول چنین هدفی محال باشد.
آری. اگر بنا بود همة کارها با «معجزه» صورت پذیرد، وجود چنین نظامی بدون وسایل پیشرفتة صنعتی قابل تصوّر بود؛ ولی مگر ادارة زندگی مردم جهان با معجزه ممکن است؟ معجزه، استثنایی است منطقی در نظم جاری طبیعت برای اثبات حقّانیت یک امر آسمانی؛ نه برای ادارة همیشگی نظام جامعه؛ زیرا این کار تنها باید بر محور قوانین طبیعی صورت بگیرد.
حکیمانه‌ها