امتیازات ویژة پیامبر اکرم(ص)

محمّدرضا دیانت

ماه محرّم و صفر را پشت سر گذاشتیم، با اندوه و ناله، اشک ریختیم و دل را جلا دادیم و با یاد و نام با عظمت اباعبدالله‌الحسین(ع) بزرگ شدیم، از خزان غفلت به برکت اشک‌های محرّم و صفر به بهار رسیدیم و اکنون وقت آن است که در این بهار، به یمن رویش دوبارة خود، سجدة شکر به جای آوریم و این بهار را قدر بدانیم و بندگی کنیم.

ماه ربیع‌الاوّل، به جهت اینكه آثار رحمت خداوند در آن هویداست، همان‌گونه كه از اسم آن پیداست، بهار ماه‌ها می‌باشد. در این ماه، ذخایر بركات خداوند و نورهای زیبای او بر زمین فرود آمده است؛ زیرا میلاد رسول خدا(ص) در این ماه است و می‌توان ادّعا كرد از اوّل آفرینش، زمین رحمتی مانند ایشان به خود ندیده است؛ چراكه او داناترین مخلوقات خداوند و برترین آنها و سرورشان و نزدیك‌ترین آنها به خداوند و فرمانبردارترین آنها از او و محبوب‌ترینشان نزد او می‌باشد. این روز نیز برتر از سایر روزهاست و گویا روزی است كه كامل‌ترین هدیه‌ها، بزرگترین بخشش‌ها، شامل‌ترین رحمت‌ها، برترین بركت‌ها، زیباترین نورها و مخفی‌ترین اسرار در آن، پی‌ریزی شده است.

علاوه بر هفدهم ماه، روزهای مختلف دیگری نیز از این ماه با یاد رسول خوبی‌ها گره خورده است؛ از جمله: لیلةالمبیت، روز ازدواج رسول خدا(ص) با حضرت خدیجة کبری(س)، ورود پیامبر(ص) به «مدینه» و معراج پیامبر(ص).1

به یمن و میمنت این ماه، در این مقاله و نوشتار مختصر، برآنیم تا از فضایل و ویژگی‌های اختصاصی پیامبر اکرم(ص) نکاتی را به صورت خلاصه بیان کنیم:

پیامبران صفات مشترکی دارند. این صفات عبارتند از: دعوت به توحید، تقوا، رفع اختلاف‌ها، پیکار ضدّ شرک و جهل و تقلید، انذار و تبشیر و عصمت. این موارد از جمله صفات عملی آنها به شمار می‌رود. در صفات معنوی و کمالات روحی نیز میان آنها اشتراک‌هایی، مثل مخلص بودن، صابر بودن، توحید در خشیت، صادق بودن و امانت‌داری وجود دارد.

آنچه مسلّم است، همة پیامبران الهی در مقام و منزلت واحدی نیستند؛ بلکه جایگاه‌های گوناگونی در پیشگاه الهی دارند. خداوند در این خصوص می‌فرماید:

«..وَ لَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلَی بَعْضٍ وَآتَیْنَا دَاوُودَ زَبُورًا؛2

... ما بعضی از پیامبران را بر بعضی دیگر برتری دادیم و به داوود، زبور بخشیدیم.»

و نیز می‌فرماید:

«تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ...؛3

بعضی از آن رسولان را بر بعضی دیگر برتری دادیم...»

در روایات نیز بر این موضوع تأکید شده است. امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«بزرگ پیامبران و رسولان پنج نفرند و آنها پیامبران اولوالعزم هستند و آسیای نبوّت و رسالت بر محور وجود آنها دور می‏زند. آنها نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و محمّد بودند که درود خدا بر آنها و بر تمام پیامبران باد»4

پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند:

«خداوند پیامبرانش را بر فرشتگان مقرّب و مرا بر تمام پیامبران و رسولان برتری داد.»5 پس در بین انبیاء، اختلاف مقام و تفاضل درجات وجود دارد و پیامبر اسلام(ص)، آخرین و برترین پیامبر خدا، دارای ویژگی‌ها، احکام و صفات خاصّی است که باعث برتری ایشان نسبت به سایر انبیاء شده است.

فضایل اختصاصی رسول خدا(ص)

1. شهادت مطلق

قرآن کریم دربارة احاطة انسان کامل بر جهان امکان، به رسول خدا(ص) می‌فرماید:

«فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهيدٍ وَ جِئْنا بِكَ عَلی‏ هؤُلاءِ شَهيداً؛6

در قیامت، ما از هر امّتی شاهدی می‌آوریم که شاهد اعمال ، عقاید و اخلاق آنها باشد و تو را شاهد کل، بر پیامبران و امّت‌هایشان می‌آوریم و اولیّن و آخرین، زیر پوشش شهادت تو به سر می‌برند.»

2. خاتمیت و شخصیت جهانی

از جمله‌ اوصاف و خصایصی که تنها به پیامبر اکرم (ص) اختصاص دارد و همة مفسّران و اندیشمندان اسلامی‌ نیز دربارة آن اتّفاق نظر دارند، خاتمیت ایشان است. قرآن ‌کریم می‌فرماید: «مَّا کَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِکُمْ وَلَکِن رَّسُولَ اللهِ وَخَاتَمَ النَّبِیِّینَ وَکَانَ اللهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا؛7

محمّد(ص) پدر هیچیک از مردان شما نبوده و نیست؛ ولی رسول خدا و ختم‏کننده و آخرین پیامبران است و خداوند به همه چیز آگاه است!»

این آیه گرچه برای اثبات این مطلب کافی است، امّا دلیل خاتمیت پیامبر اسلام(ص) منحصر به آن نمی‌باشد؛ بلکه آیات و روایات دیگری به این موضوع اشاره دارند؛ از جمله:

«...وَأُوحِیَ إِلَیَّ هَذَا الْقُرْآنُ لأُنذِرَکُم بِهِ وَمَن بَلَغَ... ؛8

... این قرآن بر من وحی شده، تا شما و تمام کسانی را که این قرآن به آنها می‏رسد، بیم دهم... .»

وسعت مفهوم تعبیر «وَ مَن بَلَغَ»، رسالت جهانی قرآن و پیامبر اسلام(ص) را از یک سو و مسئلة خاتمیت ایشان را از سوی دیگر روشن می‌سازد.

3. اوّلین مسلمان و اوّلین صادر

«اوّل المسلمین» از ویژگی دیگر پیامبر اکرم(ص) است که اکثر مفسّران بر اختصاص آن بدان حضرت، اتّفاق نظر دارند. خداوند به پیامبرش دستور می‌دهد که بگو: «من اوّلین مسلمانم»:

«لاَ شَرِیکَ لَهُ وَبِذَلِکَ أُمِرْتُ وَأَنَاْ أَوَّلُ الْمُسْلِمِینَ؛9

همتایی برای او نیست و به همین مأمور شده‏ام و من نخستین مسلمانم!»

منظور از «اوّل المسلمین»، اوّلین ذاتی است که احیاناً از آن، به اولویت رتبی یاد می‌شود.

خداوند دربارة هیچ پیامبری، تعبیر «اوّل المسلمین» ندارد، حضرت ابراهیم(ع) با اینکه سابقة زمانی داشت و سرسلسلة انبیای ابراهیمی(ع) بود، نفرمود که من اوّلین مسلمانم. نوح(ع) که شیخ‌‌الانبیاء و نیز آدم(ع) که ابوالبشر است، هیچیک این جملات را نفرمودند و تنها کسی که قرآن از او، به عنوان «اوّل المسلمین» یاد می‌کند، رسول خدا(ص) است. معلوم می‌شود این اولویت، زمانی و تاریخی نیست؛ زیرا اگر اولویت زمانی بود، هر پیغمبری نسبت به قوم خویش، «اوّل المسلمین» بود و انبیای پیشین نیز به طریق أولی می‌توانستند مصداق این اولویت باشند. از اینکه خدای سبحان، تنها به پیامبر اسلام(ص)

فرمود: «بگو مأمورم که «اوّل المسلمین» باشم.» برای آن است که وی اوّلین صادر یا اوّلین ظاهر است؛ یعنی در رتبة‌ وجودی او هیچ‌کس قرار ندارد؛ چنان‌‌که آن حضرت در قیامت، اوّلین کسی است که محشور می‌شود.10

فیض کاشانی معتقد است: «إِنَّهُ أَوَّلُ مَن أَجَابَ فِی المِیثَاقِ؛ حضرت نخستین کسی است که در عالم ذر و گرفتن عهد و میثاق، لبّیک گفته است. پس اسلام آن حضرت، مقدّم بر اسلام همة خلایق است.»11

اینکه بعضی گفته‌اند، مقصود این است که آن حضرت، اوّلین مسلمان از این امّت است، به این دلیل که اگر مراد اسلام در همة قرون بوده باشد، اوّلین مسلمان ابراهیم(ع) است و دیگران تابع او هستند، حرف صحیحی نیست؛ زیرا اسلام در آیة شریفه مقیّد به اسلام این امّت نشده است. پس وجهی برای تقیّد آن نیست.12

4. اعطای کوثر

کوثر هدایای ویژه‌ای است که خداوند از میان انبیای الهی تنها به پیامبر اسلام(ص) عطا نموده است و تمام مفسّران در این‌باره، اتّفاق نظر دارند. خداوند برای تسلّی خاطر آن حضرت در برابر انبوه حوادث دردناک و زخم زبان‌های مکرّر دشمنان می‌فرماید:

«إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ؛13

ما به تو کوثر [= خیر و برکت فراوان‏] عطا کردیم.»

کوثر وصفی است که از کثرت، گرفته شده و به معنی خیر و برکت فراوان است. در اینکه منظور از کوثر چیست، اقوال متعدّدی وجود دارد. بعضی آن را نهری در بهشت و برخی آن را «حوض کوثر» می‌دانند که متعلّق به پیامبر(ص) است. گروهی آن را به نبوّت و قرآن و دیگران نیز به کثرت اصحاب و یاران، کثرت فرزندان، ذریّه و شفاعت تفسیر کرده‌اند؛ امّا اینها مصداق‌های روشنی از این مفهومند و کوثر به معنای خیر کثیر و نعمت فراوان می‌باشد.14 یکی از روشن‌ترین مصادیق کوثر، وجود مبارک حضرت فاطمة زهرا(س) است؛ زیرا نسل و ذریّة پیامبر اکرم(ص) به ‌وسیلة همین فرزند گرامی در جهان انتشار یافت؛ نسلی که هم فرزندان جسمانی پیغمبر(ص) بودند و هم آئین و تمام ارزش‌های اسلام را حفظ کرده و به آیندگان ابلاغ نمودند.

5. وجوب نماز شب

از دیگر موارد و احکامی که تنها مخصوص پیامبر اکرم(ص) است و تمام مفسّران بر آن اتّفاق ‌نظر دارند، وجوب نماز شب است. پیامبر اسلام(ص) تمام تکلیف‌هایی را که مسلمانان داشتند، باید اجرا می‌کردند؛ امّا ایشان تکالیف دیگری هم داشتند که مخصوص آن حضرت بود. یکی از آنها، وجوب خواندن نماز شب و تهجّد بود که در برخی آیات به آن اشاره شده است:

«یَا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلاً نِصْفَهُ أَوِ انقُصْ مِنْهُ قَلِیلاً أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً؛15

ای جامه به خود پیچیده! شب را، جز کمی، به پاخیز! نیمی از شب را یا کمی از آن کم کن یا بر نصف آن بیفزا و قرآن را با دقّت و تأمّل بخوان.»

«وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ عَسَی أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَّحْمُودًا؛16

و پاسی از شب را (از خواب برخیز و) قرآن (و نماز) بخوان! این یک وظیفة اضافی برای توست. امید است پروردگارت تو را به مقامی در خور ستایش برانگیزد.»

در برابر این تکلیف، خداوند پاداش بزرگی به پیامبرش می‌دهد و آن داشتن مقام محمود یا مرتبه‌ای بلند و پسندیده است و طبق روایات، منظور از مقام محمود، شفاعت است که پیامبر(ص) در روز قیامت برای بخشیده شدن گناهان کبیرة امّت خود از آن استفاده خواهند کرد. از آنجا که این کلمه مطلق آمده است، شاید اشاره به این باشد که ستایش همگان را از اوّلین و آخرین متوجّه او می‌کند. در روایات اسلامی، اعمّ از روایات اهل‌بیت(ع) و اهل تسنّن، مقام محمود را به عنوان مقام شفاعت کبرا تفسیر کرده‌اند؛ چراکه پیامبر اکرم(ص)، بزرگترین شفیع در عالم دیگر است و آنها که شایستة این شفاعت باشند، مشمول این شفاعت بزرگ خواهند شد.

6. عبد مطلق

از صفات دیگری که به پیامبر اکرم(ص) اختصاص دارد، عبد مطلق است. بعضی از انسان‌ها تحت تدبیر اسمای جزئیّة حقّ هستند؛ مثلاً بعضی در حقیقت، عبدالرّزاق، عبدالباسط، عبدالقابض، عبدالکریم و عبدالجلیل هستند؛ امّا پیامبر اعظم(ص) عبد هست و پروردگار مدبّر، مربّی شخص وی که نهایت مرتبه را داراست و در قوس صعود، مقامی برتر از مقام مربوبیّت شخص رسول اکرم(ص) نیست.

خداوند وقتی می‌خواهد تعبیر عبد را نسبت به سایر انبیاء به کار ببرد، همراه با ذکر نام آنها به کار می‌برد؛ مثلاً می‌فرماید:

«وَاذْکُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِیمَ وَإِسْحَقَ وَیَعْقُوبَ أُوْلِی الْأَیْدِی وَالْأَبْصَار»؛17

«وَاذْکُرْ عَبْدَنَا أَیُّوبَ...»؛18

«وَاذْکُرْ عَبْدَنَا دَاوُودَ ذَا الْأَیْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ»؛

امّا پیامبر خاتم(ص) را بدون نام ذکر می‌کند و عبد مطلق، به آن فرد کامل اطلاق می‌فرماید: «فَتَبَارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَی عَبْدِهِ لِیَکُونَ لِلْعَالَمِینَ نَذِیرًا»؛19

نه قبل از کلمة‌ عبد، نام مبارک پیامبر(ص) را می‌برد و نه بعد از آن تا بگوییم، نام آن حضرت محذوف به قرینه است و نیز نمی‌فرماید «عَبدَنا» که ناظر به کثرت باشد، بلکه می‌فرماید «عَبْده» که ناظر به مقام وحدت است و این کلمه از «عبدالله» نیز بالاتر است؛ زیرا این عبودیت، حاکی از هویّت مطلقه بوده که بالاتر از مقام الوهیّت است.20

این آیات گویای انصراف این واژه به کامل‌ترین فرد آن است که رسول خدا(ص) باشد. این خود فضیلت غیرقابل انکاری برای آن حضرت نسبت به دیگر انبیای الهی است. خداوند سبحان، بندة مطلق در همة عصرها را رسول اکرم(ص) می‌داند. از این‌رو، حضرت آدم(ع) و پیامبران بعدی زیر لوای این عبد مطلق هستند. همة‌ پیامبران و معصومان(ع) تحت لوای عبد مطلق خداوند، یعنی رسول اکرم (ص) بوده و به عبارتی، رسول خدا(ص) سیّد‌الأوّلین و الآخرین است؛ چنان‌که می‌فرماید:

«أَنَا سَیِّدُ وُلدِ آدَمَ وَ لاَ فَخرَ، أَنَا خَاتَمُ‌ النَّبِیِّینَ، وَ إِمَامُ المُتَّقِینَ وَ رَسُولُ رَبِّ ‌العَالَمِینَ.»21

7. برکت ولادت

ولادت پیامبر مهربانی‌ها که زمینة بعثت و رسالت آن حضرت بود، آثار فراوانی در زمین برجای گذاشت که در کتاب‌های تاریخی بیان شده است. آسمان نیز از این مولود پربرکت بی‌تأثیر نبود؛ چنان‌که در قرآن کریم آمده است:

«وَ أَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَديداً وَ شُهُباً وَ أَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهاباً رَصَداً؛22

و اينكه [برای كسب خبر] به آسمان نزديك شديم. پس آن را پر از نگهبانان نيرومند و تيرهای شهاب يافتيم و اينكه ما در آسمان، برای شنيدن [خبرهای ملكوتی و سخنان فرشتگان‏] در نشستگاه‏هايی می‏نشستيم؛ ولی اكنون هر كه بخواهد استراق سمع كند، شهابی را در كمين خود می‏يابد!»

شياطين قبلاً به آسمان‌ها می‏رفتند و استراق سمع می‌كردند و مطالبی را كه در ميان فرشتگان منعكس بود، احياناً به دوستان خود منتقل می‌ساختند؛ امّا با تولّد و ظهور پيامبر اسلام(ص) استراق سمع به كلّی قطع شد و آن ارتباط خبری از ميان رفت و وجود مبارک رسول خدا(ص) دست ناپاکان را از معارف بلند آسمانی کوتاه کرد.

پی‌نوشت‌ها: