انفعال، ابتذال، انتحار

طیّ یکی دو سال اخیر، بارها موضوع «خودکشی» برخی مردان و زنان، در صدر اخبار حوادث جامعة شهری نشسته و ذهن و زبان مردم را به خود مشغول داشته است. واقعه وقتی دردناک و اسفبار می‌شود که خبر خودکشی دختران یا پسرانی جوان منتشر شده یا فیلم گفت‌وگوی آنان، پیش از پرتابشان از بلندای پلی در یک بزرگراه شهری بر صفحة تلفن‌های همراه، دست به دست شود.

مصادیق پروازی این‌چنین سیاه و مرگبار، در سایر نقاط جهان، حکایت از واقعه‌ای در ابعاد جهانی می‌کند؛ چنان‌که ذهن برخی جامعه‌شناسان و روان‌شناسان داخلی و خارجی را به خود درگیر ساخته و دربارة این وقایع، تحلیل‌های گوناگونی ارائه کرده‌اند.

پروژة «نهنگ آبی»، تنها یکی از عوامل مؤثّر در این وقایع شناخته شده و درباره‌اش داد سخن داده‌اند.

معلوم و مسلّم است که انسان معاصر در عصر حاضر، رویارو با مسئله‌ای این‌چنین دردناک است. موضوعی آشکار و از پرده بیرون افتاده که به دلیل تکثّر، نمی‌توان نادیده‌اش گرفت و درباره‌اش اندیشه نکرد.

انتشار فیلم کوتاهی از گفت‌وگوی دو دختر اصفهانی، که هر لحظه به لبة پرتگاه نزدیک و نزدیک‌تر می‌شوند، قلب‌ها را فشرد و همه را متأثّر و اندوهناک ساخت؛ در حالی‌که می‌شد سرزندگی را در سیمای آن دو نوگل دید؛ همانان که لحظاتی بعد در برابر دیدگان رهگذران در یک بزرگراه پرپر شده و از بین رفتند. اگر صدای آنان شنیده نمی‌شد، هر بیننده‌ای گمان می‌برد آن دو در حال رفتن به جشن تولّد یکی از دوستانشان، در میان جمعی شادمان و سرخوشند. آنها تحت تأثیر داروهای روان‌گردان نبودند و اگر چه از منظرهای مختلف این واقعه مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گرفته است؛ امّا واقعیت خودکشی به رغم همة برخورداری‌ها در میان بی‌دردی و در فصل جوانی، قابل انکار نیست و تعدّد واقعه نیز نشان می‌دهد که با موردی استثنائی و خلاف قاعده مواجه نیستیم. به قول شاعر باید گفت:

خبر آمد خبری در راه است

ناهنجاری ویژه‌ای که در رویکرد برخی جوانان به خودکشی خود را نشان می‌دهد.

آنچه که انسانی را تا منتها‌الیه جادة مرگ می‌کشد، «انفعال شدید»، «یأس شدید» و فقدان انگیزه‌ای برای ادامة حیات است.

آن هنگام که انسانی «فردا» را فراروی خود تیره و تاریک ببیند، در اوج انفعال، خود را به یکی از مهلکه‌ها درمی‌افکند:

1. ابتذال؛

2. انتحار.

اتّفاقی در درون یا اتّفاقی در بیرون، همچون نابه‌سامانی‌های محیط اجتماعی و... گاه چنان نهال تلخ بدبینی، پوچی و انفعال را آبیاری می‌کنند که لاجرم، شکوفة سیاه انتحار به بار می‌نشیند.

شکست در ماجرایی عاشقانه، سرخوردگی واسپس دویدن‌های تمام نشدنی در میان چالش‌های ناخواسته، تنها مصادیقی از اتّفاقاتی هستند که گاه فراروی انسانی رخ نموده و او را بر سر دو راهی تن دادن به ابتذال و خوش‌باشی نابخردانه یا انتحار مخیّر می‌سازد؛ لذا آنکه بیباکی و تهوّر تن دادن به

انتحار را در خود نمی‌بیند، تن به مرداب ابتذال می‌دهد تا آنچه را به عنوان رنج می‌شناسد، به دست تندباد فراموشی بسپارد.

انگیزة بودن و زندگی، همراه با شادمانگی را در آنکه فراروی خود، افقی تیره و تار می‌بیند، نمی‌توان دید. جوانی که درسینة خود، چاله‌ای و فرادست خود، پرده‌ای سیاه می‌بیند و قدرت مرتفع ساختن این دو را در خود نمی‌شناسد، لاجرم به یکی از دو گزینة سابق‌الذّکر روی می‌آورد. به عبارتی او مرگ را تحمّل‌پذیرتر از حیات قرین با چاله‌ای سیاه در سینه شناخته و بدان تن می‌سپارد.

نگارنده، همة توجّه خود را معطوف وجود برخی پروژه‌های مرگ‌آفرین، همچون «نهنگ آبی» در شبکه‌های مجازی نمی‌سازد؛ اگر چه آن را منکر نیست و بی‌تأثیر نمی‌شناسد؛ به عبارتی جملة حوادث اخیر را نمی‌توان معلول این‌گونه بازی‌ها و پروژه‌ها دانست؛ زیرا دلیلی و قرینه‌ای مشاهده نمی‌شود که همة آنانی که دست به انتحار زده‌اند، تحت تأثیر این پروژة شیطانی بوده‌اند.

در نگرش دینی و آموزه‌های توحیدی، جان آدمی، به دلیل علوّ شأن، متوجّه و معطوف حقیقتی نورانی است و در باطن خود، جویندة کمالاتی آسمانی و گریزان از همة آنچه پلیدی و کثیفی است.

«فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُون‏؛1

این فطرتی است که خداوند انسان‌ها را بر آن آفریده است؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست؛ این است آئین استوار؛ ولی اکثر مردم نمی‌دانند.»

به قول رسول خاتم(ص):

«كُلُّ‏ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَة؛2

همة تولّد یافته‌ها بر فطرت الهی به دنیا می‌آیند.»

و در این معنا، هیچ استثنائی نیست، این شرایط خانوادگی، اجتماعی و سایر عواملند که مولودی را از مسیر روشن و بر حق، خارج ساخته و به مغاک سیاه کفر و شرک و ضلالت درمی‌افکنند.

میل باطنی هر نوتولّدیافته‌ای، نیل به فراخنای آسمان نور و روشنایی و کمال مطلوب الهی است و هر چه به نوجوانی و جوانی نزدیک‌تر می‌شود، این میل در او شدّت می‌گیرد؛ مگر آنکه...

به عکس زنان و مردان میانسال و پیرسال، نوجوان وجوان، نگاهش به افق پیش رو و فرداست و به جز خاطراتی از بازی‌های کودکانه و زندگی در صحن خانه و خانواده، گذشته‌ای و تاریخی ندارد.

«فقدان هدایت و ارشاد لازم یا سرکوب میل باطنی»، قوّة خدادادی و میل باطنی کودک و نوجوان را در پس پرده برده و مجال عرض اندام را از آن سلب می‌نماید؛ به عبارتی دیگر، آن زمان که فرزندان زندگی ما، میان میل باطنی و فطری خود و جهان بیرونی (مناسبات و معاملات فردی و جمعی) هم‌خوانی و هم‌نوایی و مجانست را تجربه کنند، پروازی آرام، مؤثّر و پیش برنده را آغاز کرده تا دور دست عالم نور و روشنایی برکشیده می‌شوند؛ امّا اگر به هر نحو و نوع، در جان ایشان دستکاری اتّفاق بیفتد (در اثر تعلیمات و القائات مغایر با طلب جان) یا آنکه در جهان بیرونی، مطلوب جان در صورت مناسبات و معاملات سیاسی، احتماعی، اقتصادی و... فراروی آنها قرار نگیرد، آنان در چالشی بزرگ و تناقضی دهشتناک گرفتار آمده و فراروی خود، راهی جز غلتیدن به یکی از دو راه ابتذال یا انتحار نمی‌نگرند.

وقوع انفعال، نقطه عطفی است که فرزندان آدمی را بر سر دوراهی یادشده مستقر می‌سازد. این در حالی است که جان متعالی و فطرت الهی، هیچیک از این دو را پذیرا نیست و مطلوب نمی‌شناسد.

انتحار، تجربة مرگ طبیعی، واسپس حیات طیّبه و به مثابه پلی برای دست‌یابی به حیات باقی نیست و نمی‌بایست این دو، یعنی انتحار و مرگ را یکی دانست.

سرانجام انتحار، سقوط در مغاک سیاه جهنّمی و مرگ واسپس حیات پاک، صعود به مدارج عالی و متعالی است. عرض کردم دستکاری نابخردانه (و خلاف ناموس هستی که عین تعادل، زیبایی و تعالی است)، در جان انسان یا جهان که انسان‌ها در آن سیر و سفر می‌کنند، طریق پرسنگلاخی را پیشنهاد و مهیّا می‌کند که سرانجامش، جز سیاهی نیست.

می‌خواهم عرض کنم این مائیم که دانسته و ندانسته، نوجوان و جوان را راهی یکی از دو جادة سیاه می‌کنیم.

این تعلیمات و القائات دانسته و ندانستة ما یا جامعه و جهانی که ما ساخته و از آن لغزشگاهی برای سوق پیدا کردن آن بی‌گناهان به سوی هلاکت‌گاه پرداخته‌ایم، است که نوجوان و جوانی را به سوی پرتگاه هلاکت می‌کشد. این ما شامل همة اشخاص و عوامل شناخته و شناخته نشده‌ای می‌شود که در وقوع یکی از دو واقعه یا هر دوی آنها مؤثّر بوده یا هستند.

معلّمان حقیقی (انبیاء و اولیاء) همة همّتشان مصروف پاسخ‌گویی به طلب جان آدمی است و ایجاد زمینه‌ها و امکاناتی در جهان خارجی (متّکی و مبتنی بر نظام عادلانه) تا در هماهنگی و هارمونی چشم‌نوازی، جان و جسم فرزندان آدمی، سیر و سفری زیبا به سوی آینده‌ای الهی را تجربه کند و به هیچ‌روی در موقعیت انفعالی، زمینه‌ساز ابتذال یا انتحار قرار نگیرد.

مجاهدی که جهان خارجی دست‌ساز ظالمان را هم‌افق و هم‌سو با جهان باطنی خود نمی‌یابد، پای در میدان جهاد می‌گذارد تا شاید در اثر مجاهدت و حذف عوامل مزاحم و مانع، نوعی هماهنگی و تعادل در میان «جهان خارجی و عالم درونی» را تجربه کند و سیر و سفری عمومی را برای تجربة کمالات ظاهری و باطنی فراهم آورد.

بی‌سبب نیست که در تعلیمات آسمانی، همواره پنجره‌ای بر افقی روشن بر آدمی گشوده می‌شود؛ فصل رهایی و ظهور موعود، تا در گام نخست، انگیزة بودن و رفتن و سپس میل به مجاهدت برای دست‌یابی به آن مطلوب، در پیروان ایجاد شود و سپس فراخوانی برای سیر و سلوک در جاده‌ای که به آن عالم نورانی منتهی می‌شود.

همة تعلیمات آسمانی ادیان توحیدی در سه ساحت عقیدتی، اخلاقی و عملی، شامل اشارات فکری و اعتقادی به سوی آن مطلوب و فرهنگ، فرهنگی و ادبی برای رفتن و سرانجام دستوری برای بالا رفتن از نردبان

نورانی‌اند.

همة این معانی را در آموزه‌های موعود گرایانة مورد توجّه عموم ادیان توحیدی ملاحظه می‌کنید. به عبارتی منجی‌گرایی و مهدویت، جان جملة آموزه‌های دینی، منظور از آن آموزه‌ها و رهنمون به سوی آن عالم پاک است؛ عالمی که در آن، جسم و جان در هماهنگی تام، به آرامشی اثیری و بالنده می‌رسد. تصویر ارائه شده از «فردا»، در آموزه‌های مهدوی، همواره «روشن»، «هماهنگ» و «هم‌افق» با جان و فطرت آدمی، انگیزه‌دهنده و شورآفرین است تا هر انسان باورمند به آن آموزه‌ها، همة قوای جسمانی و روحانی را در کاری وارد کند که او را به سوی آن جاده سوق می‌دهد و بر آن می‌دارد تا در جاده‌اش، سیر و سلوک کند.

حقیقت آموزه‌های مهدوی مندرج در تعالیم وحیانی و کلام حضرات معصومان(ع) ذیل سه وجه یادشده، قابل شناسایی و دیدار است:

• پاسخ دهنده به طلب جان آدمی؛

• هدایت همة قوای ظاهری و باطنی به سوی آرمان ارائه شده؛

• و سرانجام سیر و سلوک تا دست‌یابی به حقیقت مطلوب و مطلوب حقیقی است.

ویژگی آرمانی و متعالی این آموزه سبب می‌شود که خستگی، وازدگی و انفعال بر لایه‌های درونی جان انسان راه پیدا نکند.

آموزه‌های حاصل از علم خودبنیاد جدید که فرزند بلافاصل تاریخ و تفکّر اومانیستی غربی است، از این ویژگی‌ها تهی است. علّت این امر هم معطوف به «رویکرد این جهانی» و سکولار غرب به عالم و آدم و ادبار به معاداندیشی ویژة تفکّر دینی است.

غرب مدرن، چاله و چالش حاصل از این ضعف در خانة جان انسان عصر مدرن را با «جعل ایدئولوژی» های پی‌در پی سیاسی، اجتماعی و جعل «اسطوره‌ها و قهرمانان» زمینی در عرصه‌های مختلف ورزشی، هنری و... جبران می‌کند. ایدئولوژی‌ها مرام‌هایی هستند که مرگ این حوزة فرهنگی و تمدّنی الحادی را به تأخیر انداخته و هر دم انگیزه‌ای و امیدی برای تجربة جهانی آکنده از برخورداری، پیشرفت و رفاه به بدنة نحیف آن القاء می‌کند و مجال بروز احساس نیاز به دین کامل و جست‌وجوی آن را می‌پوشاند و اسطوره‌های جعلی، الگویی و مدلی برای بودن و زیستن را فراروی مردم قرار می‌دهد تا میل کمال‌طلب شخصی انسان‌ها را تشفّی داده و آنها را با مشغول شدن به سراب، از جست‌وجوی آب‌زلال بازدارد. بدین‌وسیله، انرژی مردم تخلیه و همة فرصت‌ها از دست آنها ربوده می‌شود تا زمان تجربة پیری و بازنشستگی و مرگ فرا رسد.

مجموعة سرگرمی‌های حیوی و شهوی نو به نو در غرب، هماره بر طلب جان آدمی، خاکستر ریخته، مجال بیداری و هوشیاری لازم را از آن بازمی‌ستاند؛ امّا در میان ساکنان سرزمین‌های شرقی و اسلامی، وضع دیگری است.

آنان طیّ قریب به دویست سال اخیر، در جایی میان آسمان و زمین سیر می‌کنند، نه شرقی شرقی و نه غربیِ غربی‌اند.

باقی‌مانده‌های آثار و آداب حوزة فرهنگ دینی، آنان را به سوی آسمان و لهیب شهوت جهان مدرن غربی، آنان را به سوی زمین می‌خواند. در موقعیّتی نه این و نه آنی، که از آن، با عنوان «غرب‌زدگی» یاد می‌شود. تفصیل این وضع فرصتی دراز می طلبد.

وضع و موقعیت نوجوانان و جوانان، در این میانه از همه آشفته‌تر و قابل تأمّل‌تر است.

پوشیده نیست که نقل ماجرا‌های سال‌های گذشته، «نشخوار سالخوردگان» است. این گروه اجتماعی، همة حواسّ خود را معطوف به گذشته و به نقل خاطرات رفته مشغول می‌سازند و گاه از آن‌همه گذشتة با افتخار و بی‌افتخار، ایده‌ای و آرمانی برای نوجوانان و جوانان می‌سازند.

این در حالی است که این گروه پرانرژی و تنومند در جسم، رویکردی به آینده و چشمی به فردا دارد و در جان، آرمانی می‌طلبد و مهیّاست همة جوانی‌اش را پای آن هزینه کند.

جوان، حامل فطرتی پاک، امّا فاقد تجربة تاریخی کافی است؛ از این‌رو در گذشته سیر نمی‌کند و چشم به فردا دارد. به همین دلیل، اگر فراروی خود آینده را روشن، امیدآفرین، برانگیزاننده و البتّه دست‌یافتنی نبیند، مبتلای انفعال شده و پاهایش از رفتن بازمی‌ماند و چنان‌که معلّمان، پدران و مربّیان خود را جملگی در زمرة «نشخوارکنندگان خاطرات و آرزوهای سپری شده» ملاحظه کند، از آنان روی برمی‌گرداند.

در جامعة امروزین ایران اسلامی، عموم متصدّیان امور اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، نشخوار‌کنندة خاطرات عصر گذشته‌اند. از این‌رو، مدام از گذشته سخن گفته، برایش نغمه‌ می‌سرایند و از هر پیشامدی، بهانه‌ای برای تزئین کردن قاب خاطرات خود بهره می‌جویند. وضع، وقتی اسفبار می‌شود که این جماعت، اراده کنند خاطرات و ماجراهای رفته را که از آن‌همه، جز آلبومی مملوّ از عکس باقی نمانده، برای نوجوانان و

جوانان، به مثابه «آرمانی» نورانی، هیجان‌‌آفرین و برانگیزاننده بسازند. امری که در حقیقت، همة توان و قوّة آرمانی و برانگیزانندگی خود را از دست داده و در میان مجموعة «واقعیت‌ها و تجربه‌ها»، صدها پیرایه نیز بر آن‌همه آوریخته است، از موضوعات و قهرمانان واقعی و سپری شده، به هیچ‌وجه آرمانی برای فردا برکشیده نمی‌شود، آن‌هم ملکوک به صدها لکّه و متّهم به صدها تهمت و از همه مهم‌تر آنکه، مربوط به «عصری سپری شده»‌اند و جوانان قادر به برقراری نسبت با آن‌همه نیستند و خود را در آن شریک نمی‌شناسند و از سوی آنان انگیزه و انرژی‌ای دریافت نمی‌کنند که بتوانند با بال آن به سوی فردا پرواز کنند. در نتیجه جمعیتی از این جوانان، آن تمنّا و طلب آرمانی را در فضای مجازی جست‌وجو می‌کنند تا در میان مجموعه‌ای از بازی‌ها و سرگرمی‌هایی که عموماً غرب یهودی‌زده آن‌همه را فرارویشان قرار داده است و در وضعی انفعالی، خود را در باتلاق شهوات و لذّات غرقه ‌سازند تا خاکستری بر اخگر سرخ درون سینة خود ریخته باشند، جریانات سیاسی، اجتماعی شبه‌فرقه‌ای و فرقه‌های نوظهور برآمده از هواجس نفسانی نیز در این شرایط، دامگاهی فراروی جوانان طالب آرمان و انگیزه قرار می‌دهند و بسیاری را در خود می‌گیرند.

این سخن به این معنی نیست که می‌بایست همة تجربه‌های پدران و آموزه‌های گذشتگان ترک شود.

آموزه‌ها و حقایق وحیانی، پشتیبان و تکیه‌گاهی برای سیر و سفر در آینده‌ است و گذشته‌های پرافتخار و تجربة کهنسالان در زندگی، به مثابه آینه‌ای عبرت‌آموز برای سیر و سلوک.

کدامین راننده را می‌شناسید که در حین رانندگی در جاده، به تمامی چشم به آینه دوخته و عقب سر را بنگرد؟ رانندگان با نگاه به آینده، گذشته را می‌نگرند تا مصونیّت یابند و رو به جلو می‌رانند تا به مقصد برسند.

در فرازهایی از کتاب «استراتژی انتظار»، بیان کردم که بخش مغفول‌ماندة حیات فرهنگی مسلمانان به نحو عام و شیعیان به نحو خاص که می‌تواند مجال تجدید حیات فرهنگی را سبب شده و پاسخ‌گوی طلب جان جوانان شود، در گفتمان مهدوی قابل شناسایی است.

«گفتمان مهدوی»، واجد پتانسیل و انرژی نهفتة بسیاری است که با پشتیبانی بسیاری از آیات، احادیث و روایات رسیده از حضرات معصومان(ع) می‌تواند عموم گروه‌ها و طبقات اجتماعی و به ویژه جوانان را از آبشخور خود سیراب کرده و پرتوان به سوی فردای تعریف شده، یعنی «عصر ظهور» کبرای حضرت ولیّ‌عصر(ع) هدایت کند. حصن حصینی که آنان را از همة دام‌های چیده شدة ابلیس و جنودش مصونیت می‌بخشد.

گفتمان مهدوی با تکیه بر تجربه و علم چند هزارسالة انبیاء و اصیاء، نسبتی که با جان و سرشت آدمی دارد، با دارا بودن رویکردی جوان‌پسند به فردا (آینده) و فرهنگی غنی برای کشف تعریف بودن و زیستن در عصر غیبت و انتظار، بهترین و پاسخ‌گوترین پاسخ سؤال و طلب انسان مبتلا در دریای ابتلائات و شبهات است؛ در حالی که به تمامی از آن غفلت می‌ورزیم.

برای این گفتمان، ساحات مختلفی می‌توان برشمرد که از برخورد مناسبتی آکنده از احساس و شعر و شاعرانه‌ها، آغاز و به ساحت گفت‌وگو از استراتژی کلان برای اصلاح‌گری معاملات و مناسبات عمومی مستعضفان ختم می‌شود، این‌همه در حالی‌است که در خود و با خود، هستی‌شناسی ولایی ویژه‌ای را در حوزة تفکّر و نظریّه‌پردازی دارد.

این حوزة فرهنگی مغفول، توانایی پاسخ‌گویی به طلب جسم و جان انسان‌ها در همة مناسبات و معاملات فردی و جمعی، نیازهای حیات در ساحات دنیوی، برزخی و قیامتی را داراست.

حال باید پرسید: چگونه است که مجال و امکان لازم برای هدایت مستضعفان این سرزمین و به ویژه نوجوانان و جوانان تشنه‌کام معرفت و آگاهی به سوی این «هویّت» حقیقی فراهم نیامده و در مقابل، فضای فراخی برای متمسّک شدن مردم به هویّت‌های جعلی و دست‌ساز یهودیان ایجاد شده است.

دور از انتظار نیست که در وقت مسکوت و مغفول‌گذاردن این بخش مهم از گسترة مباحث اعتقادی و نظری خاصّ شیعی و در میان دریای موّاج ابتلائات و فتنه‌های رهزن، جمعی از جوانان منفعل و ره‌گم‌کرده به دام ابلیس افتاده و خودکشی را تنها راه خلاص خود بشناسند.

مؤسّسة فرهنگی موعود، طیّ 22 سال گذشته، همة همّت خود را در کار وارد ساخته تا ضمن آرائة گونه‌های مختلفی از آثار و محصولات و گشودن ابواب گفت‌وگو از حضرت موعود در وجوه مختلف، جمع بزرگی از مسئولان و متولّیان را متوجّه و متذکّر این معانی شود و خطراتی که جوانان و جامعة جوان شیعی ما را تهدید می‌کند، یادآوری نماید.

همة سابقه و لاحقة موعود، پشتیبان این ادّعاست.

ما، ایران را شیعه خانة امام زمان(عج) و همة موجودی مادّی و فرهنگیان را به عنوان امانات آن امام عزیز می‌شناسیم و همة صاحبان قلم و امضا را مسئول در برابر آن امام عالی مقام و همة آنچه که بر سر شیعیان و مستضعفان می‌آید، می‌شناسیم و در همة حوادث سوء رفته و در حال گذار، سهیم می‌دانیم. باشد تا روزی همة ما در پیشگاه آن ولیّ ارجمند و برگزیدة خداوند، حجّت لازم برای اعمالمان را اقامه کنیم.

والسّلام.

سردبیر

پی‌نوشت‌ها: