بندگی از کوی ولایت می‌گذرد!

مرتضی مهدوی یگانه

عالم ولایی، پیمان ولایی

نگاه عقلی و علمی در کنار آموزه‌های دینی، بیانگر این حقیقت است که این عالم، عالم ولایی است؛ یعنی عمود اصلی خیمة خلقت، انسان کامل یا امام و حجّت الهی است و عالم بر گرد ولایت او می‌چرخد. هر فیض و عنایتی که از سوی خدا به انسان برسد، به واسطة این محور و این عمود خیمة آفرینش است.

از این سو، انسان مؤمن نیز اگر بخواهد در صراط مستقیم الهی گام بردارد و به سوی سعادت و نیک‌بختی در دنیا و آخرت جهت‌گیری کند، باید او نیز بر گرد محور ولایت بگردد و ولایی شود.

در نوشتار پیشین، این مطلب را قدری تبیین کردیم و روشن شد که انسان ولایی یا مؤمن حقیقی، کسی است که با امام خود، عهد و پیمانی ولایی دارد و در پیوند با اوست که می‌تواند هماهنگ با عالم حرکت کرده و مسیر صراط مستقیم را بپیماید.

ولایت، باطن توحید و عبودیت

در این نوشتار، بر این حقیقت گران‌سنگ تأکید می‌شود که میثاق ولایت یا پیمان ولایی، چیزی جز همان پیمان بندگی خداوند و باطن آن نیست. خداوند در «قرآن»، به انسان‌ها یادآوری فرموده که قبلاً (پیش از عالم دنیا) با آنان عهد و پیمان بندگی بسته است:

«أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَني‏ آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبينٌ وَ أَنِ اعْبُدُوني‏ هذا صِراطٌ مُسْتَقيم‏؛1

ای فرزندان آدم! مگر با شما عهد نبستم شیطان را مپرستید؟! زیرا وی دشمن آشکار شماست و اینکه مرا بپرستید و صراط مستقیم همین است.»

پیمان بندگی چگونه محقّق می‌شود؟

نکتة بسیار مهم در این مقام، آن است که توحید و بندگی خدا، تنها و تنها با محوریت ولایت انسان کامل (رسول و امام)، فعلیت و تحقّق می‌پذیرد و از مقام ثبوت، به مقام اثبات می‌رسد. از این‌روست که امامان معصوم(ع) در تبیین این حقیقت تأکید کرده‌اند که پیمان بندگی خدا، همراه با پیمان نبوّت و ولایت بوده ‌است. عالمان و محدّثان

اهل سنّت نوشته‌اند:

حذیفه از نبیّ مکرّم اسلام(ص) روایت کرده ‌است که ایشان فرمودند:

«لَوْ يَعْلَمُ‏ النَّاسُ‏ مَتَى‏ سُمِّيَ عَلِيٌّ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَا أَنْكَرُوا فَضْلَه؛

اگر مردم می‌دانستند که علی در کجا و کی، امیرالمؤمنین نامیده شد، فضائلش را انکار نمی‌کردند؛

سُمِّيَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ آدَمُ بَيْنَ الرُّوحِ وَ الْجَسَدِ؛

او، آنگاه امیرالمؤمنین نامیده شد که آدم، بین روح و جسد قرار داشت(هنوز آفریده نشده بود)؛

و حینَ قَالَ: أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ‏ قَالَوا بَلَى؛

و همان هنگام که خداوند (در عالم ذّر) فرمود: «آیا من پروردگار شما نیستم؟» همه گفتند: آری. تویی پروردگار ما؛

فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَا رَبُّكُمْ وَ مُحَمَّدٌ نَبِيُّكُمْ وَ عَلِيٌّ أَمِيرُكُم؛2

خداوند فرمود: «منم پروردگار شما و محمّد پیامبرتان و علی امیر شماست.» «امیرکم» یعنی علی امیرالمؤمنین است.

از اینجاست که می‌گوییم تفسیر حقیقی کتاب خدا را از معصومان(ع) باید گرفت. آنچه قرآن بدان پرداخته، فقط همان پیمان بندگی است و اینکه خداوند فرموده: «ألست بِرَبِّکُم»؛ امّا اینکه پیمان بندگی خدا از کوی ولایت می‌گذرد و عهد ولایت، باطن همان پیمان بندگی است و اینکه در روز الست، در عالم ذر، خداوند به جز پروردگاری خود، از بندگانش عهد نبوّت و ولایت نیز گرفته است، در ظاهر قرآن نیامده و آن را معصومان(ع) باید بیان کنند و کسانی که برای فهم دقیق و کامل قرآن به سوی ایشان نمی‌روند، نه مراد خداوند را درخواهند یافت و نه موفّق به طیّ راه بندگی و وفا به عهد عبودیت خواهند شد.

اینکه برای فهم صحیح و عمیق قرآن باید به عترت مراجعه کرد، در خود قرآن و روایات، سرفصلی گران‌قدر و مفصّل است. امام صادق(ع) در نامه‌ای به اصحاب خود، مسائل فراوانی، از جمله این حقیقت را متذکّر شدند:

«وَ هُمُ‏ الَّذِينَ‏ مَنْ‏ سَأَلَهُمْ‏ ...أَرْشَدُوهُ؛

معصومان هستند که هرکس از آنان طلب علم کند، او را راهنمایی خواهند کرد؛

وَ هُمُ الَّذِينَ لَا يَرْغَبُ عَنْهُمْ وَ عَنْ مَسْأَلَتِهِمْ وَ عَنْ عِلْمِهِمُ ... إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ فِي عِعِلْمِ اللَّهِ الشَّقَاءُ فِي أَصْلِ الْخَلْق؛ 3

و آنان که از اهل بیت و از گدایی علمی و سؤال از ایشان روی بر‌می‌تابیدند، ... همانانند که در علم ازلی خداوند، چنین گذشته که چیزی جز شقاوت و بدبختی در بنیان خلقت آنان رقم نخورده‌ است.»

از اینجا روشن می‌شود که یکی از دلایل اینکه خداوند همة حقایق را در ظاهر قرآن فرو نفرستاده، این است که باید مردم به مفسّران حقیقی و سرچشمة علوم قرآن، یعنی اهل بیت(ع) رجوع کنند. در این بحث نیز خداوند در مورد پیمان بندگی و موادّ و مفادّ آن، تنها به نخستین حلقة این زنجیره، یعنی پیمان بندگی بسنده فرموده و دیگر از عهد نبوّت و ولایت سخن نگفته‌است؛ امّا پیامبر یا امام معصوم(ع) می‌فرماید: «خداوند در آن ساحت، بر نبوّت پیامبر(ص) و ولایت اهل بیت(ع) نیز تأکید کرده و عهد و میثاق گرفته است.» در واقع، عهد ولایت، باطن همان عهد عبودیت است. بنابراین در «آیة 60 سورة یاسین»، در باطن آن ، این حقایق نیز نهفته است که: «ای فرزندان آدم! آیا من از شما پیمان نگرفتم که مرا بپرستید و نبوّت محمّد و ولایت اهل بیت او را بپذیرید (که پرستش من جز با این ارکان سه‌گانه) محقّق نمی‌گردد؟!»

حقیقت پیمان فطرت نیز همین است

از اینجا، حقیقت پیمان فطرت نیز به خوبی آشکار می‌گردد. خداوند در «آیة 30 سورة روم» می‌فرماید:

«فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتي‏ فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْديلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ؛

(دین حضرت حق، همان فطرت است) فطرتی که خداوند همة مردم را بر آن سرشته و هیچ تبدیل و جایگزینی در آن راه ندارد و همین است دین استوار الهی.»

دربارة این آیه، اوّلاً در روایات آمده است که فطرت، همان اسلام است و خداوند همگان را در عالم میثاق، همان‌گونه که فرمود «ألَستُ بِربِّکُم»، بر آن سرشته است. بنابراین، همان میثاق بندگی و میثاق نبوّت و ولایت(باهم) است. از این‌رو، امام صادق(ع) دربارة همین آیه فرمودند:

«على التَّوحيدِ و مُحَمَّد الرّسول و علي أَميرِ المُؤمنين(ع)»4

بنابراین خداوند در فطرت همة انسان‌ها این حقایق را سرشته است که پروردگار آنان خداست و نبیّ مکرّم اسلام پیامبر و علی(ع) نیز امام آنان است و ایشانند که مردمان را به عهد و پیمان بندگی، راهنمایی و فطرت آنان را شکوفا و سعادت همگان را تضمین می‌کنند.

دقّت و تأمّل در این زنجیرة سه حلقه‌ای (توحید، نوبّت و ولایت) ما را به این حقیقت رهنمون می‌سازد که هر حلقة بالاتری، اگرچه در مرتبتی مقدّم‌تر و اصلی‌تر قرار دارد، امّا به سان یک مخروط، هر مرحلة پایین‌تر، تفصیل مرحلة بالاتر و مرحلة بالاتری، اجمال پایین‌تر است.

بر این اساس، حلقة دوم، یعنی نبوّت، تفصیل توحید است و ولایت، تفصیل توحید و نبوّت. به تعبیر دیگر، تحقّق هر مرحلة بالاتر در عالم و در میان جامعه (یا همان مقام اثبات) توسط مرحله یا مراحل پایین‌تر صورت می‌پذیرد؛ یعنی حقایق توحید توسط نبوّت و شخص نبیّ و آرمان‌ها و اهداف توحید، نبوّت و ولایت شخص ولیّ؛ به تعبیر سوم، راه رسیدن به هر مرحلة بالاتر، مرحلة پایین‌تر است. از این‌رو، توحید از کوی نبوّت و توحید و نبوّت از کوی ولایت می‌گذرند. به همین دلیل، پیامبر خدا(ص) فرمودند:

«من شهر علمم و باب آن علی است.»5

و نیز امام باقر(ع) فرمودند:

«بِنَا عُبِدَ اللهُ وَ بِنَا عُرِفَ‏ اللهُ وَ بِنَا وُحِّدَ الله‏ ؛6

خداوند به واسطة ما شناخته، عبادت و به یگانگی پرستیده می‌شود.»

در همین ساختار است که وقتی از بالا به پایین می‌نگریم، ابتدا توحید نگریسته می‌شود و اصل، همان است و دو مرحلة بعدی (نبوّت و ولایت)، فرع آن است. از این‌روست که دربارة آیة فطرت که ذکر آن گذشت، امام صادق(ع) فرمودند:

«فَطَرَهُمْ‏ عَلَى‏ التَّوْحِيد»؛7 یعنی فطرت، همان توحید است و خداوند همه را بر معرفت الهی و توحید خود سرشته است.

همین امام همام در حدیث دیگری می‌فرمایند: «هِیَ‌ الوِلایَه»؛8 یعنی منظور از فطرت انسانی، همان ولایت است. این حقیقت وقتی روشن می‌شود که از پایین به بالا بنگریم. در این صورت، حتّی تحقّق توحید نیز به وسیلة ولایت صورت می‌گیرد. بر اساس این حقیقت، دلایل بسیاری می‌توان تبیین کرد.

از جملة دلایل، حدیث امام صادق(ع) است که فرمودند:

«نَحْنُ‏ أَصْلُ‏ كُلِ‏ خَيْرٍ وَ مِنْ فُرُوعِنَا كُلُّ بِرٍّ فَمِنَ الْبِرِّ التَّوْحِيدُ وَ الصَّلَاةُ وَ الصِّيَام؛9

ما [اهل بیتیم] ریشه و اصل هر خیری و خوبی و از فروع ماست. تمام نیکی‌ها و از جملة این فروع است: توحید، نماز، روزه و ...»

دلیل دیگر، احادیثی است که بر عدم قبولی طاعات از منکران ولایت و بر جهنّمی بودن آنان دلالت می‌کند. علمای اهل سنّت روایت کرده‌اند: رسول خدا(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

«لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ اللهَ مِثْلَ‏ مَا قَامَ‏ نُوحٌ‏ فِي‏ قَوْمِهِ‏، وَ كَانَ لَهُ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَباً فَأَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللهِ، وَ مُدَّ فِي عُمُرِهِ حَتَّى يَحُجَّ أَلْفَ عَامٍ عَلَى قَدَمَيْهِ، ثُمَّ قُتِلَ مَظْلُوماً بَيْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَةِ، ثُمَّ لَمْ يُوَالِكَ يَا عَلِيُّ لَمْ يَشَمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَ لَمْ يَدْخُلْها؛10

اگر بنده‌ای خدا را قدر رسالت نوح عبادت کند و مثل کوه احد طلا در راه خدا انفاق نماید و آن‌قدر عمر کند که هزار حج پیاده انجام دهد و بعد از (هزار بار) سعی بین صفا و مروه در آنجا مظلومانه کشته شود، امّا ولایت تو را یا علی! نداشته باشد، رایحة بهشت را استشمام نخواهد کرد و به آن داخل نمی‌شود.»

در حدیث دیگری دارد:

«فَلَا يُبَالِي‏ مَاتَ‏ يَهُودِيّاً أَوْ نَصْرَانِيّا؛11

چنین شخصی را باکی نباشد؛ یهودی بمیرد یا نصرانی (مسلمان نخواهد مرد).»

روشن است که این شخص به توحید و نبوّت و معاد اعتقاد دارد که خدا را عبادت کرده است؛ امّا چون ولایت ندارد، هیچ ندارد. با این نگاه و تحلیل معرفتی، آنچه امام صادق(ع) دربارة فطرت توحیدی و ولایی در آیة فطرت فرموده‌اند، به راحتی و عالمانه قابل جمع است.

یک نکتة قابل توجّه

معلوم شد پیمان توحید و ولایت و فطرت در عوالم قبل از دنیا، از انسان‌ها گرفته شده است. پس آنچه در این دنیا، سخن از عهد و پیمان است، چه پیمانی می‌باشد؟

حقیقت این است که آنچه در دنیا واقع می‌شود، تنها «تجدید عهد» و یادآوری آن است؛ به عنوان مثال، در دعای روز عید غدیر چنین می‌خوانیم:

«بارالها! همان‌سان که مرا در آغاز خلقتم، از اهل اجابت دعوت و پیمان خویش دربارة ولیّ خویش، علی(ع) قرار دادی که ولایت او

را بپذیرم، پس عنایت و لطفی دیگر کردی تا آن پیمان را دیگر بار تجدید و هربار در هر عید غدیر، آن را تکرار فرمودی که متذکّر آن شوم و یک‌بار دیگر عهدم را تجدید نمایم. لطفی دیگر فرما که آن را تا آخر عمر، حفظ کنم و با وفای به همان، از دنیا بروم... .»12

همچنین در «دعای عهد» که هرروز خوانده می‌شود، چنین می‌خوانیم:

«اللَّهُمَّ أُجَدِّدُ لَهُ فِي‏ هَذَا الْيَوْمِ‏ وَ فِي‏ كُلِ‏ يَوْمٍ‏ عَهْداً وَ عَقْداً وَ بَيْعَة؛13

بارالها! من امروز و در هر روز با امام زمانم، عهد و عقد و بیعتم را تجدید می‌کنم.»

بنابراین، اصل عهد و پیمان قبلاً بسته شده و ما به این دنیا آمده‌ایم که به آن وفا کنیم؛ امّا وفای به آن، نیاز به یادآوری و تأکید دائمی هر روزه با امام عصر(عج) دارد.

نگاهی به زیارت امام عصر(عج)

قبلاً دربارة زیارت امام عصر(عج) در «سرداب مقدّس» سخن گفتیم و ملاحظه کردیم این عهد و پیمان چه موادّ و مفادّی دارد. در آنجا، این فراز قابل توجّه است:

«أُشْهِدُكَ يَا مَوْلَايَ بِهَذَا، ظَاهِرُهُ كَبَاطِنِهِ، وَ سِرُّهُ‏ كَعَلَانِيَتِه؛

ای مولای من! تو را گواه می‌گیرم بدین عهد و پیمان که ظاهر آن، همچون باطن و نهانش، همچون عیان آن است.»

در این عبارات، دو بار بر یکسانی ظاهر و باطن این عهد و میثاق تأکید شده است. آیا این فقط یک تکرار و از صنایع ادبی است یا رازی در آن نهفته است؟

پاسخ این است که اگرچه در ظاهر بعید نیست از زیبایی‌های کلام و از صنایع ادبی باشد، امّا در باطن، شاید اشاره به حقیقتی باشد که در این نوشتار گذشت؛ یعنی پیمان توحید و بندگی است. پس ظاهر آن به‌سان باطنش می‌باشد و هیچیک بدون دیگری قوام و دوام ندارد.

ممکن هم هست اشاره به اسلام راستین و اسلام، ظاهری داشته باشد؛ یعنی هم در اسلام ظاهری مسئله امامت و ولایت بسیار مهم است؛ چنان‌که آیات و روایات بر آن دلالت دارند؛ آن‌گونه که تمام ادای رسالت پیامبر اکرم(ص) بدان وابسته است (آیة 3 سورة مائده).

و هم در اسلام ناب علوی که اساساً جز ولایت اهل بیت(ع)، چیز دیگری نیست. بنابراین نهان و سرّ این عهد و پیمان، مانند عیان آن است؛ یعنی اساساً اسلام در ظاهر و باطن خود، جز بر ولایت معصومان(ع) و عترت نبوی، استوار نیست.

حاصل نوشتار

- خدای متعال قطعاً از خلقت ما، هدف و غایتی والا داشته است؛

- برای این منظور، قبل از عالم دنیا، نسبت به این هدف بزرگ، از ما عهد و پیمان گرفته است؛

- وفای به این عهد و پیمان (پیمان فطرت و بندگی الهی) تنها با میثاق ولایت امکان‌پذیر است و بدون آن، نه توحیدی در کار است، نه عبادتی و نه وفا به عهد فطرت و توحید؛

- تمام عالم، ولایی است و بنابراین، خلقت هر انسانی از آغاز، تا در این دنیا و تا قیامت نیز، ولایی است و بر گرد ولایت امام معصوم(ع) می‌چرخد؛

- لازمة پای‌بندی به میثاق توحید، یادآوری و تجدید آن، به طور مرتّب و دائمی با این امام و در یک سخن، همواره ولایی بودن انسان است.

پی‌نوشت‌ها: