نقش حضرت زهرا(س) در تبیین راه تشیّع و دفاع از آن

مریم حکمت‌نیا

حركت انقلابي حضرت زهرا(س) و دفاع مقدّس ایشان از صراط مستقيم الهي و ولايت رهبران بر حقّ اسلامي، از همان روزهاي اوّليه وفات پيامبر خدا(ص) شروع شد. آنگاه كه پيامبر(ص) دار فاني را وداع نمودند و مسلمانان، تاري به نام خلافت گرد خويش تنيدند و از پذيرش رهبري حضرت علي(ع) سر باز زدند، رهاورد شوراي سقيفه، اختلاف شديد مهاجران و انصار بود كه به پيروزي مهاجران و خلافت ابوبكر انجاميد.

تمام اين حوادث زماني تحقّق يافتند كه حضرت علي(ع) همراه چند تن از ياران به غسل و كفن پيامبر(ص) مشغول بودند. در اين موقعيت، تنها مشكل خليفة جديد، حضرت علي(ع) و ياران ایشان بود؛ زيرا مي‌دانست كه

حضرت علي(ع) هرگز به چنين عملي تن نخواهند داد و اين مهم جز با تهديد و تخويف به دست نخواهد آمد.

ظاهراً هنوز اين تهديدها عملي نشده بودند كه صداي گرية حضرت فاطمه(س) در «مدينه» پيچيد. اين صدا دقيقاً با قلب مؤمنان رابطه برقرار كرد. گويا حضرت فاطمه(س) مي‌خواستند با زبان قلب‌ها مردم را متوجّه حقّ مسلوب سازند.

پرداختن فاطمة زهرا(س) به گريه در حوصلة اين نوشتار نمي‌گنجد؛ آن نيز خطبه‌اي غرّا و جهادي است بزرگ؛ خطبه‌اي كه بر نفوس مردم اثري عميق نهاد و ذهن‌ها را از پرسش‌هاي گوناگون آكنده ساخت؛ پرسش‌هايي كه سرانجام به يك پاسخ روشن مي‌رسيدند: ناخشنودي فاطمه(س) كه خشنودي‌اش خشنودي خداوند است و غضبش غضب خدا.

مسلمانان در جهت پايان‌بخشيدن به گرية حضرت فاطمه(س) بسيار كوشيدند؛ ولي تلاششان ناكام ماند و اشك‌هاي اعتراض دخت رسول خدا(ص) همچنان بر دامن پاكشان فرو مي‌ريختند. اين وضعيت تا غصب «فدك» و بيرون راندن كارگزاران حضرت فاطمه(س) از آن منطقه ادامه يافت.

در اين موقعيت، حضرت فاطمه(س) احساس كردند تمام درهايي كه پيامبر(ص) به فرمان خدا بر روي همگان بسته و تنها بر حضرت علي(ع) و حضرت فاطمه(س) گشوده بود، بر آن دو بسته و بر ديگران گشوده شده‌اند؛ حقوق معنوي ایشان و رهبري بر حقّ الهي كه خداوند تنها به همسر و فرزندانشان عطا فرموده بود، در جامعة اسلامي جديد، ضايع و تباه گشته‌اند و حقوق مادّي كه مي‌توانستند تا حدّي ایشان و خاندانشان را در دعوت و تبليغ مردم ياري دهند و بار ديگر امّت را به جريان صحيح اسلامي بكشند، از دست رفته‌اند.

ديگر زمان گريه سرآمده بود؛ زيرا اسلام را خطري ديگر تهديد مي‌كرد. آنها پس از غصب خلافت، احكام اسلامي را نيز زير پا نهادند و انديشة تحريف آيات «قرآن» را در سر مي‌پروراندند. اسلام به بياني صريح‌تر و فصيح‌تر نياز داشت تا مسلمانان، حقايق را با بياني گوياتر و رساتر از گريه بشنوند و دريابند. از اين‌رو، خِمار بر سر نهادند، جلباب پوشيدند و در ميان گروهي از بستگان و زنان قومشان به راه افتادند. راه‌رفتن ایشان درست بسان راه‌رفتن پدرشان بود و گام‌هايشان قدم‌هاي پيامبر(ص) را در اذهان زنده مي‌كردند.1

دخت گرانقدر رسول خدا(ص) در ميان گروهي از مهاجران و انصار بر ابوبكر وارد شدند. پرده‌اي بين ایشان و مردان آويختند و مجلس مهيّا گشت و حضرت جلوس نمودند. ابتدا آهي از دل سوخته بركشيدند و به دنبال آن، صداي گرية مردم فضاي مسجد را پر كرد. ایشان پس از اينكه گريستند و گرياندند و قلب‌ها را به تپش در آورده و براي پذيرش حق نرم ساختند، خطبة تاريخي و غرّاي خود را آغاز كردند.

حضرت زهرا(س) در سخنراني خويش، بنابر عادت خطباي اسلامي، پس از حمد و ثناي پروردگار و درود بر محمّد و آل محمّد(ع) به طرح موضوعات اساسي پرداختند. سخن خويش را ابتدا از اهمّيت امامت و ولايت آغاز كردند و مقدّمه‌اي بسيار جالب كه حاوي وعظ و حكمت است، بر آن افزودند.

حضرت فاطمة زهرا(س) مانند يك رهبر مقتدر اجتماعي و سياسي، وظايف و مسئوليت‌ها را بر حسب توانايي افراد و به تناسب استعدادها و موهبت‌هاي الهي كه در درجات متفاوت به اشخاص عطا شده‌اند، تقسيم مي‌كنند. بدين سان، فرق آشكار انساني را كه در صف امّت قرار گرفته، با انساني كه خداوند او را براي امامت انتخاب كرده است، يادآور مي‌شوند و بيان مي‌دارند كه هر يك از آنها، مسئوليتي مربوط به خود دارند. اين نظام الهي است كه كوچکترين تغيير در آن، جابه‌جا كردن جايگاه امّت با امامت يا تغيير و تبديل مسئوليت‌ها خروج از دين است و نظام را مختل خواهد كرد:

«شما اي بندگان خدا! پرچم‌هاي امر و نهي او، حاملان دين و وحي او و امين خدا بر خودتان و تبليغ‌كنندة او به امّت‌ها هستيد. زعيم و رهبر حقّ الهي در ميان شماست و آن عهدي است كه خدا بر شما عرضه كرده و بقيه‌اي است كه آن را براي شما جانشين قرار داده است.»2

جامعة زنده و پيشرفته جامعه‌اي است كه در آن، همة افراد در جاي خود قرار داشته، مسئوليت ويژة خويش را انجام دهند. به عبارت ديگر، جامعة سالم بايد از نظمي همچون پيكر سالم برخوردار باشد؛ هر عضوي در جايگاه مخصوص خود باشد و هر سلولي وظيفة خود را انجام دهد. تشريع اسلامي دقيقاً بر پاية قانون تكوين بنا نهاده شده و در واقع، چهرة ظاهر و بارز تكوين است؛ همان چيزي كه خداوند آن را در «قرآن» فطرة مي‌نامد و مي‌فرمايد:

«خلقت الهي كه خداوند مردم را بر آن خلقت آفريده است. خلقت خدا تغيير و تبديلي ندارد. آن همان دين استوار است.»3

پيامبران الهي جملگي براي پياده كردن اين قانون در ميان بشر، مبعوث گشته و براي يادآوري همان فطرت، رسالت خود را آغاز كرده‌اند. همان‌گونه كه در خلقت الهي تغيير و تبديلي نيست و هر عضو و دستگاه و سلولي در اين بدن جاي خود و كار خود را دارد، در تشريع اسلامي و نظام پروردگار نيز هر انساني را جايي است و صاحب هر صفت، روحيه و استعدادي را مقامي و مسئوليتي مقرّر كه خروج از آن مكان، خروج از نظام تشريع شمرده مي‌شود و خيانت به همان امانتي محسوب مي‌گردد كه آسمان‌ها، زمين و كوه‌ها آن را حفظ كردند؛ ولي انسان ظلوم جهول، به آن خيانت ورزيد.

خروج از اين قانون تكوين و نظام خدايي سبب معلوليت جامعة اسلامي گشته، آن را در معرض هلاكت و مرگ قرار مي‌دهد. اگر زماني دستگاه تنفّس انسان بخواهد كار دستگاه گوارش را انجام دهد و از اداي وظيفة خود سر باز زند، در اين پيكر كوچك چه پيش خواهد آمد؟ حال دقّت كنيد اگر امّتي بخواهد كار امام را انجام دهد، چه اتّفاقي مي‌افتد؟ اين بدان معناست كه گروهي از سلول‌هاي پيكر انسان، جاي سلول‌هاي مغزي را بگيرند. بي‌ترديد، در اين موقعيت، بدن از نظم طبيعي خارج شده، كارهايش مختل مي‌گردند.

در نظام الهي، وظايف انسان‌ها در جامعه به دستور خداوند تبارك و تعالي تقسيم مي‌گردند و اگر وظايف و مسئوليت‌ها از جانب غير خدا معيّن گردند يا اشخاص را غير خدا برگزيند، چنين نظامي، نظام شرك خواهد بود كه دقيقاً در مقابل نظام توحيد و اسلام قرار دارد. خداوند خود گوياي اين امر است:

«پروردگار توست كه آنچه بخواهد، مي‌آفريند و برمي‌گزيند. آنها حقّ

انتخاب ندارند. خداوند منزّه است از آنچه آنها شرك مي‌ورزند.»4

در خطبة حضرت زهرا(س)، جملة اوّل ايشان مكان و جاي امّت را در دين مبين اسلام معيّن مي‌كند:

«اي بندگان خدا! شما پرچم‌هاي امر و نهي الهي و حاملان دين و وحي او هستيد. از طرف خدا، امين بر خودتان و تبليغ‌كنندگان او به ديگر امّت‌هاييد.»5

پس امّت در رابطه با دين الهي و در جامعة اسلامي چهار وظيفه دارد:

1. قبول امر و نهي خدا و تحقّق‌بخشيدن به آنها در وجود خود؛

2. مسئول بودن در قبال حفظ دين و وحي خداوند؛

3. امين بر نفوس يكديگر بودن؛

4. تبليغ دين.

با اين بيان، چنان‌كه پيداست انتخاب خليفه كه مسلمانان در صدر اسلام به آن قيام كردند، كاملاً از حيطة مسئوليت آنان خارج بود و بايد به دست خداوند متعال انجام مي‌گرفت.

حضرت زهرا(س) در آغاز سخن، مي‌خواهند به صورتي مرموز، مردم را مورد سؤال قرار دهند كه اوّلاً «انتخاب خليفه» از جانب امّت به پيروي كدامين امر الهي صورت پذيرفته است؟ در حالي كه خداوند به اين عمل دستوري نداده است، امّت چگونه مي‌تواند به آن عمل دست يازد؟ آيا اين عمل با بندگي حقّ متعال مغاير نيست؟ و وقتي عملي با انگيزة الهي و به امر خدا انجام نپذيرد، از دين خدا نيست.

در واقع، بايد گفت: مسلمانان براي اين عملشان هيچ سند شرعي نداشتند؛ چنان‌كه حضرت زهرا(س) در خطبة دوم خود، در منزل خويش براي بانوان «مدينه» فرمودند:

«كاش مي‌دانستم به كدامين سند استناد كردند؟ يا با كدامين اساس و پايه‌اي اين امر را بنا نهادند؟ يا به كدام آويزه چنگ زدند؟ و بر كدام ذرّيه‌اي روي آورده، بر آن استوار گرديدند؟ چه بد رهبري است و بد ياوري است! در ازاي عمل ستمكاران، بد جزايي خواهد بود!»6

ثانياً، حضرت فاطمه(س) با تحديد مسئوليت امّت در چهار وظيفة مزبور، به همه مي‌فهماند كه انتخاب خليفه، از حيطة مسئوليت آنها خارج است و بايد به دست خدا انجام گيرد؛ زيرا «گزينش» درست مانند «خلق كردن»، از حقوق الهي است و به دست خداوند صورت مي‌گيرد:

«وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ مَا يَشَاء وَيَخْتَارُ مَا كَانَ لَهُمُ الْخِيَرَة»7

با اين بيان، مسلمانان با انتخاب خليفه، به حقّ خداوند، تعدّي كردند و تعدّي به حقّ خدا شرك و از ظلم‌هاي غير مغفور است.

مسلمانان نيز نيك مي‌دانستند در اين كار دستوري از جانب خدا ندارند. عمر بن خطّاب كه خود پاية اساسي آن را بنا نهاد و نخستين بيعت‌كننده با ابوبكر بود، مي‌گويد:

«حقيقتاً كه بيعت ابوبكر كار بي‌اساس و بي‌شالوده‌اي بود كه خداوند، ما را از شرّ آن حفظ كند.»

سپس مي‌گويد:

«آگاه باشيد! هر كس براي بار ديگر مثل آن را انجام داد، او را بكشيد.»8

عبارات خطبة حضرت فاطمة زهرا(س) در اين قسمت، ایشان را شخصيتي غضبناك مي‌نماياند؛ گويا بر امّت، سخت خشم گرفته‌اند؛ چرا كه عمل اصحاب را پس از پيامبر خدا(ص) نخستين عملي مي‌دانند كه بدون اساس الهي بنا شده و كوچكترين انگيزة الهي ندارد. حضرت فاطمه(س) خوب درك مي‌كنند كه با اين گام انحرافي، اسلام، چهرة اصلي خويش را به مرور از دست خواهد داد و از آن جز نام باقي نخواهد ماند. از اين‌رو، با تمام قوا مي‌خواهند اعوجاجي را كه در خطّ اصيل اسلام پديد آمده است، اصلاح كنند و زمام امّت پدرشان را به دست خداوند بسپارند تا مسلمانان به ريسمان محكم اسلام چنگ زنند و دين پدرشان مصونيت يابد.

در نظر حضرت فاطمه(س)، امّت زماني مي‌تواند ايمانش را حفظ كند كه تحت حكومت و رهبري الله زندگي كند. ایشان معتقدند رهبري الله هرگز از ميان انسان‌ها رخت برنمي‌بندد و هنوز هم در جامعه وجود دارد و حتّي با فوت پيغمبر(ص) نيز خاتمه نمي‌يابد:

«آيا مي‌گوييد: ديگر محمّد(ص) مرد؟ پس حادثة بزرگي است كه ضعف و سستي حاصل از رحلت پيامبر(ص) بيشتر شده، شكاف پديد‌آمده از هجران او فراخ‌تر گشته و پيوندهاي محكم شده در عصر رسول خدا(ص) گسسته‌اند. با غيبت او، زمين تيره و تار شد، خورشيد و ماه گرفتند و ستارگان در مصيبت وي پراكنده شدند و آمال و آرزوها بي‌ثمر ماندند و كوه‌ها فرو ريختند و حدود و حريم الهي ضايع گشتند و ارزش‌ها نيز مُردند. به خدا قسم! اين انديشة شما دردي بزرگتر و مصيبتي گران‌تر است كه مانند آن هرگز فرود نيامده و بلايي زودگذر نخواهد بود. خبر اين بلاي طولاني و مصيبت عظيم را كتاب خداي متعال قبلاً در گرداگرد خانه‌هاي شما، در شبانگاهان و صبحگاهان شما اعلام كرده بود... گذشته از اينها، حوادث و جريان‌هايي كه پيش از او، بر پيامبران و فرستادگان خدا فرود آمده بودند، خود قانوني قطعي و قضايي حتمي‌اند. «محمّد(ص) نيست؛ مگر فرستاده‌اي از فرستادگان خدا كه پيش از او نيز پيامبران ديگري آمده و رفته‌اند. پس اگر او بميرد يا كشته شود، شما به همان گذشته و آيين جاهليت خويش برمي‌گرديد! كه هر كس به عقب برگردد، به خدا ضرري نمي‌رساند و خداوند شاكران را پاداش خواهد داد.»9

اينكه مردم معتقد باشند با از بين رفتن حضرت محمّد(ص) و رحلت وجود مباركشان، رهبري الهي از روي زمين برداشته شده و از اين به بعد به عهدة مردم گذاشته شده، در واقع، اين اعتقاد همانا بازگشت به گذشتة پيش از اسلام و رجوع به جاهليت است، غيبت نور از زمين و غلبة تاريكي بر جهان است. ما چه زماني مي‌توانيم به استمرار زعامت الهي اعتقاد داشته باشيم و فوت پيامبر خدا(ص) چيزي از دين و ايمان ما نكاهد؟ يقيناً آنگاه كه الله را رهبر حقيقي و دائم خويش بدانيم و در انتخاب رهبر و امام يا خليفه به انتخاب او چشم بدوزيم، با اين معنا، امامت، استمرار و تداوم رهبري خدا در جامعه است.

گذشته از اين، در جايي ديگر از خطبه، حضرت زهرا(س) امامت را عهدي معرفي مي‌كنند كه دربارة آن، ميثاق گرفته شده است:

«رهبر حقّ الهي در ميان شماست. او همان عهدي است كه خداوند بر شما عرضه كرده و بقيه و استمرار رسالت محمّدي است كه براي شما به جا گذاشته. او كتاب گوياي الهي و «قرآن» راستگو و نور فروزان و

روشنايي درخشان است.»10

يا مي‌فرمايند:

«شيعيانش به حال او غبطه مي‌خورند، پيروي او به بهشت رهنمون مي‌شود و گوش در گروي سخنان او نهادن، به نجات و كاميابي مي‌رسد.»11

در مطالبي كه گفته شدند، ملاحظه مي‌شود كه حضرت زهرا(س) فقط دربارة ضرورت وجود رهبري و انتخاب آن از جانب خدا سخن به ميان آوردند؛ بدون اينكه نامي از آن امام همام ببرند و عمل امّت را استنكار كردند و بيان داشتند كه اين رهبر از جانب خدا در بين مردم بود و نيازي به انتخاب خليفه وجود نداشت. حال ببينيم كه آيا دخت گرامي رسول خدا(ص) و حجّت حق، نامي از آن امام همام نيز در خطبه‌شان مي‌برند يا نه؟

رهبر برگزيدة خدا كيست؟

حضرت زهرا(س) پس از بيان مطالب ياد شده، براي آماگي اذهان عمومي، مقدّمه‌اي مشحون از حكمت و موعظة حسنه مي‌آورند. ابتدا به فلسفة تشريع احكام و قوانين الهي اشاره مي‌كنند و حكمت الهي را در وضع احكام و اختيار رهبران بازگو مي‌فرمايند:

«خداوند متعال ايمان را براي پاك كردن شما از شرك فرض نمود و نماز را براي دور بودن از تكبّر، زكات را براي پاكي نفس و تكثير روزي، اطاعت و پيروي از ما را براي برقراري نظام دين، امامت و رهبري ما را براي ايمني از پراكندگي و تفرقه و جهاد را براي عزّت و سربلندي اسلام قرار داد.»12

ايشان به وسيلة اين جمله‌هاي كوتاه و دقيق، معاني بي‌شماري را به ما گوشزد مي‌نمايند:

1. رهبري و امامت ما با قراردادهاي بشري نبوده و مانند نماز، روزه، حج و زكات از جانب خداوند مقرّر شده است؛

2. پيروي از اهل بيت عصمت و طهارت(ع) بيهوده نيست. خداوند آن را مقرّر فرموده تا نظام او در زمين و در ميان جامعة بشري هميشه و به طور مستمر و زنده بماند؛ همان‌گونه كه امامت آنها را براي ايجاد وحدت در جامعه و اجتناب از اختلاف و تفرقه تقدير نموده است؛ همان تفرقه‌اي كه مسلمانان از لحظة اوّل فوت پيامبر(ص) در آن واقع شدند و دايرة آن به تدريج گسترده‌تر شد و سرانجام، به قتل عثمان انجاميد.

دختر پيامبر خدا(ص)، قوانين عامّ الهي و فرمول‌هاي دقيق اجتماعي و ديني را به مردم مي‌گويند و با بيان اين قوانين، روشن مي‌كنند همان‌گونه كه اسلام بدون جهاد ذليل است و انسان بدون ايمان، مشرك، جامعه و ملّت محمّدي هم بدون اطاعت و پيروي از اهل بيت(ع) فاقد نظم اجتماعي است و مسلمانان بدون زعامت و رهبري آنها، وحدت خويش را از دست خواهند داد؛ دقيقاً بدان سان كه بعدها اتّفاق افتاد و تاريخ و از آن مهم‌تر، اوضاع كنوني مسلمانان جهان گوياي آن است؛

3. حضرت زهرا(س) سخن كساني را كه گفته‌اند عقيده به امامت را غير مسلماناني همچون عبدالله بن سبأ در ميان شيعه اشاعه داده‌اند، ردّ و نقض مي‌كنند؛ زيرا حضرت فاطمة زهرا(س) زماني كلماتي امثال «عهدٌ مقدّم» و «بقيةُ الله» و «طاعتنا نظاما لِلملّة» و «امامتُنا امانا لِلفُرقِة» را به كار مي‌برند كه اثري از عبدالله بن سبأ و امثال او در ميان مسلمانان وجود نداشت؛ زيرا حضرت فاطمه(س) بيش از 75 يا 95 و به قولي 9 ماه پس از پدر گرانقدرشان زندگي نكردند. پس اين جملات كه بازگوكنندة عقيدة شيعه است، اساسي كاملاً اسلامي دارند؛

4. با اين دو جمله، امامت جايگاه خاصّ خود را در جامعة اسلامي مي‌يابد؛ چرا كه اگر امّت اعضا و جوارح پيكر اسلام را نمايش دهد، امامت، سر و مغز آن خواهد بود. اگر امّت ممثّل جسد جامعه باشد، امامت روح و عقل آن خواهد بود و اهل بيت رسالت(ع) سلول‌هاي مغزي آن؛ زيرا نظام وجود به وسيلة عقل پابرجاست و اطاعت و پيروي جز از عقل، چيزي را نشايد.

حضرت فاطمة زهرا(س) در حكم يكي از سلول‌هاي مغزي اسلام، با پيكر اسلام آشنا هستند و مي‌دانند چه خطري آن را تهديد مي‌كند. در واقع، دشمن، تمام وجود اسلام را هدف ضربات خود قرار داده است؛ ولي هرگز نمي‌تواند تمام آن را يك‌باره نابود سازد؛ مگر با هدف قرار دادن رأس و مركزيت آن پيش از هر عضو ديگر. از اين‌رو، حضرت فاطمه(س) در اين فراز از سخنانشان توقّف نمي‌كنند؛ بلكه پيش‌تر و بيشتر پيش مي‌روند تا واقعيت را واضح‌تر بيان كنند و عناصر اصلي اهل بيت(ع) را معرفي و ضمير «نا» را در «طاعتنا» و «امامتنا» مشخّص و محدّد سازد. بدين منظور، چنين ادامه مي‌دهند:

«هان اي مردم! بدانيد كه من فاطمه‌ام و پدرم، محمّد(ص) است. سخن اوّل و آخرم را مي‌گويم. در گفتن، غلط نگويم و در عمل، راه خطا نپويم. به راستي، براي شما پيامبري از بين خودتان مبعوث گشته كه رنج شما بر او دشوار است و بر هدايت شما سخت حريص و بر اهل ايمان دلسوز و مهربان. اگر از منسوبانش جست‌وجو كنيد و او را بشناسيد، خواهيد ديد كه او تنها پدر من است؛ نه پدر زن‌هاي شما و تنها برادر همسر من است؛ نه برادر مردان شما و چه زيباست منسوب شدن به او!»13

حضرت فاطمة زهرا(س) با بيان «إعلَموا أنّي فاطمة» خود را معرفي مي‌كنند. ایشان يگانه معيار و ميزان محبّت خدا و پيامبر(ص) در ميان مردم بودند. دوستي ایشان، دوستي پيامبر(ص) و كينة ایشان، كينة حضرت محمّد(ص) بود. اكنون همان حضرت فاطمه(س) در مقابل آنها ايستاده‌اند و نارضايتي خود را از آنها ابراز مي‌كنند.

از اين گذشته، پيامبري كه اين قوم ادّعاي پيروي‌شان را دارند، آيا پدر شخصي غير از حضرت فاطمه(س) هستند؟ آيا برادر شخصي غير از حضرت علي(ع) هستند؟ اينكه پيامبر(ص) در ميان آن همه مردم مسلمان، فقط حضرت علي(ع) را برادر خويش اعلام مي‌كنند، چه معنايي دارد؟ آيا گزينش ایشان همان گزينش الله نيست؟ «وَمَا يَنطِقُ عَنِ الْهَوَي إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَي»14

از اين ويژگي حضرت علي(ع) كه بگذريم، مجاهدت‌هاي ایشان در راه حضرت محمّد(ص)، خود بهترين دليل صلاحيت ایشان در احراز مقام ولايت الله است. همسرشان، حضرت فاطمه(س) در وصف مجاهدت‌هايشان چنين مي‌فرمایند:

«هرگاه گرگان عرب آتشي افروختند، خداوند آن را خاموش گردانيد يا هرگاه شاخ شيطاني برمي‌آمد يا مشركي دهان مي‌گشود، [پيامبر] برادرش، علي(ع) را در بيخ گلوي آنها مي‌افكند و او بر نمي‌گشت تا آنگاه كه بال‌هاي دشمن را در زير گام‌هاي خود پايمال كند و آتش آن جنگ‌ها را با شمشيرش خاموش گرداند؛ در حالي كه او در راه خدا خستگي مي‌كشيد و در كار خدا كوشش فراوان مي‌كرد؛ نزديك‌ترين فرد به رسول الله بود و سيّد رهبران الهي به شمار مي‌آمد، در خيرخواهي و نيكي آستين بالا زده، مجدّانه مي‌كوشيد و در مسير حق از سرزنش سرزنشگران بيم نداشت. در آن حال، شما در رفاه زندگي به سر مي‌برديد، در تن‌آسايي و خوش‌گذراني و بي‌اعتنايي به امور دين و امن و امان روزگار سپري مي‌كرديد، منتظر شنيدن حوادث و اخبار ناگوار دربارة ما بوديد، از جنگ كناره مي‌گرفتيد و هنگام مبارزه فرار مي‌كرديد... .»15

با توجّه به اين سخنان حضرت زهرا(س)، حضرت علي(ع) يگانه قهرمان جنگ‌هاي پيامبر(ص) و خاموش‌كنندة آتش فتنه‌هاي عرب با شمشير برّان خويش بودند. ایشان در مقابل شديدترين مشكلات آن زمان، سينه‌شان را سپر مي‌كردند و به خاطر دين خدا و حفظ پيامبر اكرم(ص) خود را در رنج و سختي مي‌افكندند؛ امّا ديگران چه؟ مخاطبان فاطمة زهرا(س) كه به نام مسلمان در «مسجد پيامبر(ص)» نشسته بودند، چگونه؟

«شما در لبة پرتگاهي از آتش بوديد؛ آب ناخالص هر آشامنده و طعمة هر طمعكار، آتش‌پارة هر انسان عجول و پايمال قدم‌ها، آب تيره و آلوده به بول شتران مي‌آشاميديد و پوست چهارپايان را غذاي خود مي‌ساختيد. ذليل و رانده شده بوديد و مي‌ترسيديد مردم اطرافتان، شما را بربايند. پس خداوند به وسيلة محمّد(ص) شما را نجات بخشيد.»16

در چنين وضعيتي، پيامبر(ص) رسالت خويش را از نخستين گام، همراه حضرت علي(ع) آغاز كردند. حضرت علي(ع) مردم را به پيامبر(ص) فرا خواندند و پيامبر(ص) به خدا. حضرت علي(ع) تنها كسي بودند كه اين قوم به وسيلة ایشان از تاريكي جهل، ناداني، فقر و بي‌فرهنگي به نور محمّد(ص) هدايت شدند. مجاهدت‌هاي حضرت علي(ع) بود كه به آنها آگاهي و بينش داد. ایشان بودند كه با دشمنان پيامبر(ص) جنگيدند و زمينة پذيرش دعوت حق را براي مردم آماده ساختند.

در واقع، حضرت علي(ع) تنها راهي بودند كه مردم را به پيامبر(ص) رساندند؛ درست بدان سان كه پيامبر انسان‌ها را به خدا رساندند.

سخنان حضرت فاطمة زهرا(س) نشان مي‌دهد كه تنها قرب حضرت علي(ع) و خويشاوندي و دامادي ایشان با پيامبر(ص) نيست كه ايشان را لايق رهبري مي‌گرداند؛ بلكه صفات و ويژگي‌هاي روحي و اخلاقي وي نيز در اين امر خطير دخالت دارند؛ گذشته از اينكه ایشان عهد پروردگاري و كتاب ناطق خداوندي هستند.

حضرت زهراي مرضيه(س) به اين وسيله مي‌توانند عواملي كه حضرت علي(ع) را شايستة مقام رهبري گردانده است، در سه چيز خلاصه كنند:

1. انتخاب خدا؛

2. انتخاب پيامبر(ص)، قرابت و برادري او با رسول خدا(ص)؛

3. صفات والا و مجاهدت‌هايشان در راه اسلام.

همين سان، به راه بودن حضرت علي(ع) نيز اشاره دارند؛ زيرا وقتي حضرت علي(ع) مردم را به پيامبر(ص) دعوت كرده و آنها تنها به وسيلة دعوت‌ها و مجاهدت‌هاي حضرت علي(ع)، پيامبر(ص) را شناخته و دعوت ایشان را درك كرده‌اند، پس ایشان راه حضرت محمّد(ص) هستند و قبول كردن پيامبر(ص) جز از طريق پيروي حضرت علي(ع) ميسور نيست. از اين‌رو، حضرت زهرا(س) شكّي ندارد كه امّت با ترك رهبري حضرت علي(ع) از راه اسلام و صراط هدايت الهي خارج گشته است؛ هر چند تا حدّي احكام و مناهج اسلامي را انجام دهد و نماز و روزه به جاي آورد؛ زيرا منهاج حق و روش صحيح، زماني مؤثّر است كه در راه حق انجام پذيرد. روش صحيح، آنگاه كه در راه صحيح نباشد، بهره‌اي ندارد و به تعبير ديگر، مقبول درگاه احديت نيست. عمل به دستورهاي پيامبر عظيم الشّأن(ص) بدون قرار گرفتن در راه ایشان، هرگز انسان را به بهشت نمي‌رساند.

حضرت زهرا(س) با اين بينش وارد بحث شده، قومشان را به شدّت سرزنش مي‌كنند. ایشان ترازويي دقيق در «مسجد پيامبر(ص)» به پا داشته و امّت را در پيش از اسلام و پس از آن و آنگاه پس از رحلت پيامبر(ص) مي‌سنجند و وضع اسلام را در حال و آينده بررسي مي‌كنند:

«پس وقتي خداوند براي پيامبرش خانة پيامبران و مأواي برگزيدگانش

را اختيار نمود، در ميان شما خار نفاق روييد و لباس دين كهنه شد. آنان كه [در زمان حيات پيامبر(ص)] از نوميدي سكوت كرده بودند، زبان به سخن گشودند. گمنامان خوار و ذليل به عرصة ظهور آمدند. نرْ شترِ راه باطل، صدا در گلو انداخته، در ميادين شما مغرورانه به جولان پرداخت و شيطان، سر خويش از مخفيگاهش بيرون آورد و بر شما بانگ برداشت و شما را جواب‌گوي دعوتش يافت و فهميد كه شما هنوز به او ارج و احترام مي‌نهيد و چشم در افتخارات شيطاني داريد. سپس شما را به نهضت و قيام فرا خواند و سبك‌بالتان يافت؛ شما را به خشم آورد، خشمگينتان ديد. پس غير شتر خودتان را داغ نهاديد و علامت زديد و بر غير آبشخور خودتان وارد گشتيد. اينها همه در زماني صورت پذيرفتند كه عهد پيامبر(ص) نزديك بود و زخم ما عميق و هنوز جراحت‌هاي [غم هجران پيامبر(ص)] مداوا نگشته و پيامبر دفن نشده بود، پيش تاختيد و گمان كرديد كه [بدين وسيله] از فتنه و آشوب جلوگيري مي‌كنيد؛ «در حالي كه به واقع در فتنه فرو افتاديد و جهنّم بر كافران احاطه دارد.»

آري. همه چيز پس از پيامبر(ص) عوض شد و رنگ ديگري به خود گرفت. آن كس كه در گذشته (در حال حيات رسول الله(ص)) زبانش بسته بود، زبان گشود و سخنور گشت. احمقان گذشته نوابغ شدند. آنان كه در تمام تاريخ قبيله‌شان نشاني از فخر و عزّت مشهود نبود، به يُمن وجود اهل بيت پيامبر(ع) و تلاش‌ها و مجاهدت‌هاي آنان اسلام آوردند و با تمسّك به اسلام، ارج و ارزشي يافتند و كار به جايي رسيد كه همان‌ها بر اهل بيت پيامبر(ع) فخر مي‌فروختند و مغرورانه و متكبّرانه از كنار آنان مي‌گذشتند و مانند نيشتري بر قلب اهل بيت(ع) فرود مي‌آمدند و آن‌قدر اين مسئله اوج گرفت و دشمني‌ها با فرزندان پيامبر(ص) تشديد گرديد كه حتّي آنها را از ارث پيامبر(ص) محروم کرد.

حضرت زهرا(س) با بيان اين تغييرات عميق، در تاريخ ثبت مي‌كنند كه آنچه پس از پيامبر(ص) به صورت اسلام عرضه شد، اسلام نيست؛ زيرا رهبري مردم به دست خواران قوم افتاده و اسلام از راه اصيل و جريان صحيح خويش منحرف گشته است.

در خطبة دوم نيز به بانوان مدينه چنين مي‌فرمايند:

«واي بر آنها! آيا كسي كه به حق هدايت مي‌كند، شايستة پيروي و اطاعت است، يا آنكه نمي‌تواند خودش را هدايت كند؛ مگر آنكه هدايت شود؟ شما را چه مي‌شود؟ چگونه حكم مي‌كنيد؟ بر شما متأسّفم و من مي‌بينم كه امر برايتان مبهم شده است. آيا به اجبار شما را بدان وادارم؛ در حالي كه آن را نمي‌پسنديد؟»17

پر واضح است كه منظور حضرت زهرا(س) از اين جملات، اعتراض به خلافت ابوبكر است؛ زيرا او خود پس از رسيدن به خلافت، در منبر قرار گرفت و عليه خود چنين اعتراف كرد:

«من شيطاني دارم كه گاه گاهي بر من مستولي مي‌شود. پس هر گاه عصباني شدم، از من دور شويد و هر گاه ميل به باطل كردم، مرا اصلاح كنيد.»18

حضرت زهرا(س) در جواب بانوان مدينه كه به عيادتشان آمده بودند، زبان به سخن گشودند و آشكارا بر مردان مدينه خشم گرفتند و بر خلافت حضرت علي(ع) تصريح فرمودند:

«واي بر آنها! چه سان خلافت را از لنگرگاه رسالت برجنباندند و از پايه‌هاي نبوّت و دلالت و مكان هبوط حضرت جبرئيل روح الامين و شخصيّت آگاهِ آشنا به امور دنيا و دين جا به جا كردند؟ آگاه باشيد! كه اين همان زيان و خسارت كاملاً روشن است. چه چيزي را از علي(ع) ناپسند شمردند؟ به خدا قسم! ناروا داشتند از او سختي شمشيرش را و بي‌اعتنايي او را به مرگ و نيروي مقاوت و پايداري‌اش را و شدّت كيفر و آسيب حمله‌هايش را و خشم و غضب پلنگ‌گونه‌اش را در راه خدا. به خدا قسم! اگر افرادي از راه روشن روگردان مي‌شدند و از قبول حجّت و دليل واضح سر باز مي‌زدند، علي(ع) آنها را به آن راه باز مي‌گرداند و به پذيرش آن حجّت وادارشان مي‌كرد... و آنها را به سرچشمه‌اي زلال و سرشار وارد مي‌كرد... و خود از دنيا آرايه‌اي زائد برنمي‌گرفت... و اگر اهل آبادي ايمان مي‌آوردند و تقوا مي‌ورزيدند، درهاي بركت را از آسمان و زمين به رويشان مي‌گشوديم؛ ولي تكذيب كردند و ما آنها را به سزاي عملكردشان گرفتار كرديم.»19

مشاهده مي‌شود كه حضرت زهرا(س) با براهين روشن و منطقي، از حقّ اهل بيت(ع) در خلافت كه برگزيدگان خاصّ خدايند، دفاع مي‌كنند و در واقع، از حقّ خدا دفاع مي‌كنند؛ زيرا انتخاب رهبري، حقّ خالص خداست كه در آن زمان، به تعيين شخص حضرت علي(ع) و فرزندان ایشان تصريح شده بود و در عصور بعد، به تعيين وصفي از طريق ائمّة اطهار(ع) اعلام شده است.

پی‌نوشت‌ها: