هدیه اشرف‌زاده
مسئولیت‌پذیری، مفهومی است که انسان‌ها همواره در زندگی فردی و اجتماعی خود، با آن ارتباط دارند و مسئله‌ای مهم در موفّقیت انسان است و این، یک امر ذاتی نیست؛ بلکه در خانواده و روابط اجتماعی و تعاملاتی که فرد با دیگران دارد، امکان رشد پیدا می‌کند و والدین در این میان، نقش مهمّی در انتقال روحیة مسئولانه به کودک دارند.
مسئولیت‌پذیری، مهارتی است که باید آن را به کودکان آموخت تا در آینده، در زندگی اجتماعی دچار مشکل نشوند؛ امّا گاهی بعضی از والدین آن‌قدر به کودکشان مسئولیت می‌دهند و آن‌قدر سخت می‌گیرند که کودک را خسته و از دنیای کودکی جدا می‌کنند.
برای اینکه فرزندانمان بتوانند به خوبی از پس مسئولیتهای خود در زندگی برآیند، باید از دروان کودکی، حسّ مسئولیت‌پذیری را در آنان تقویت کرد.
به طور کلّی، مسئولیت‌پذیری، یعنی برعهده گرفتن انجام کاری و پذیرفتن نتایج آن. می‌توان مسئولیت‌پذیری را به دو بخش تقسیم کرد:
ـ مسئولیت‌پذیری شخصی و اجتماعی؛
ـ مسئولیت‌پذیری شخصی و خانوادگی.
این دو، وظایف اوّلیه‌ای هستند که بیشتر کودکان در سنین پایین خودشان می‌توانند انجام دهند؛ مثل مسواک زدن، شستن دست‌ها و لباس‌پوشیدن.
گاهی برخی والدین انجام این وظایف را کافی می‌دانند؛ امّا باید به کودکان وظایف دیگری را نیز محوّل کرد تا علاوه بر مسئولیت‌پذیری شخصی و خانوادگی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی را بیاموزند و در مقابل دیگران، احساس مسئولیت داشته باشند.
ما به عنوان پدر و مادر در این راستا، چه کارهایی می‌توانیم برای کودکانمان انجام دهیم؟
یکی از روش‌های مؤثّر آموزش، مسئولیت‌پذیری کودکان و واگذار کردن کارهای روزمرّه به آنهاست. کودکان دو، سه و چهارساله عاشق کمک کردن هستند؛ پس، از این ویژگی آنها استفاده کنید و آنها را دست کم نگیرید؛ البتّه در این زمینه، مرحلة رشدی کودک و
کارهایی را که می‌تواند انجام دهد، در نظر داشته باشید. به این ترتیب، می‌توانید با توجّه به توانایی فرزندتان، از همین سنین، اقدام به دادن وظایف خانه به آنها کنید. گاهی با دادن یک گلدان به کودک، می‌توانیم حسّ مسئولیت‌پذیری را در او ایجاد کنیم. از آنجا که در رسیدگی به یک گیاه، عوامل مختلفی، همچون زمان، مکان و سایر شرایط را باید در نظر گرفت؛ پرورش گیاه فعّالیت مناسبی در این زمینه است (آب زیادی داده نشود، کم آب داده نشود، نور زیاد و مستقیم نباشد و...).
در این‌صورت کودک نتیجة عمل خود را خواهد دید و با عبارت این گل زیبا نتیجة مراقبت‌ها و زحمت‌های توست، ممنون. او را تشویق کلامی کنیم.
در حین انجام یک مسئولیت توسط کودک، والدین قادر خواهند بود صفات اخلاقی دیگری، همچون شکیبایی، دوراندیشی، صداقت، همدلی و انعطاف‌پذیری، همکاری و... را نیز در کودک خود، تقویت کنند.
زمانی که به کودکی مسئولیتی می‌دهیم، اجازه دهیم اعمال کودک به طور منطقی و طبیعی رخ دهد و حین عمل، آن را تصحیح نکنیم.
البتّه این مسئله به روحیه و توانایی کودک بستگی دارد. باید در وهلة اوّل، کودک را به خوبی بشناسیم تا بتوانیم به او مسئولیت دهیم؛ چون اگر به کودکی که آمادگی پذیرش مسئولیت ندارد، مسئولیت دهیم، دچار مشکل می‌شود و اعتماد به نفسش پایین می‌آید؛ به عنوان مثال اگر انجام مسئولیت واگذار شده به کودک، خارج از توان او باشد و او خود را در انجام آن مسئولیت، ناتوان ببیند، هم‌زمان، اعتماد به نفس و مسئولیت‌پذیری کودک خدشه‌دار خواهد شد.
گاهی یک مسئولیت خاص در یک سنّ خاص، به افزایش اعتماد به نفس و مسئولیت‌پذیری کودک کمک می‌کند؛ امّا همان مسئولیت در سنّ دیگری توهین به حساب می‌آید.
مثلاً به یک کودک دو ساله می‌گویید: تا من آماده می‌شوم تو هم می‌توانی دکمه‌های لباست را ببندی؟
در حالی‌که همین پیشنهاد به یک کودک 7 ساله ممکن است برای کودک ناخوشایند باشد.
نباید مسئولیت را به آنها تحمیل کنیم؛ برعکس باید سعی کنیم حسّ مسئولیت‌پذیری را در کودکانمان به وجود بیاوریم؛ به این معنا که بهتر است کودک در پذیرش مسئولیت خود، آزاد باشد؛ امّا باید یادآور شد که به توانمندی کودک هم باید توجّه داشت. باید با توجّه به سنّ کودک، به او مسئولیت بدهیم و می‌توانیم از مسئولیتهای کوچکتر شروع کنیم؛ مانند جمع کردن مداد رنگی‌ها یا بردن نمکدان یا قاشق و چنگال برای پهن کردن سفره.
هرچند انجام کارهای کوچک روزمرّه توسط کودک به خودی خود، مفهوم ویژه‌ای از مسئولیت‌پذیری را برای او ایجاد و تثیبیت می‌کند، امّا آنچه که به عنوان هدف اصلی در طرح پرورش مسئولیت‌پذیری کودک باید مورد توجّه قرار گیرد، ایجاد حسّاسیت در کودک، در مقابل وضعیت‌ها و موقعیت‌هایی در زندگی است که مسئولیتی را متوجّه او می‌نماید.
کودک باید بتواند ارتباط منطقی بین پذیرفتن و انجام یک مسئولیت و برآورده شدن خواسته‌ها و نیازهای خود را دریابد.
کودک باید قادر باشد مسئولیت‌هایی را که متوجّه اوست، تشخیص دهد و بشناسد.
اگر مسئولیتی که به یک کودک یا نوجوان واگذار می‌شود، با دقّت و هدفمند انتخاب شده باشد، انجام مسئولیت توسط کودک، این فرصت را برای والدین فراهم می‌آورد که کودک خود را بهتر بشناسد و آگاهی خود را از توانایی‌ها و نقاط ضعف فرزند خود، افزایش دهند؛ به عنوان مثال، والدین ممکن است متوجّه شوند که کودکشان در انجام مسئولیتهای فردی، به خوبی عمل می‌کند؛ امّا در برقرار کردن روابط صحیح در یک گروه که مسئولیت مشترکی را به عهده دارند، ناتوان یا ضعیف است.
در صورت کوتاهی کودک در انجام مسئولیت، چه باید کرد؟
باید رفتار او را سنجید که آیا نمی‌تواند، نمی‌داند یا نمی‌خواهد؟
بعد کودک را از نتایج منفی و مثبت انجام دادن و ندادن مسئولیتش
آگاه کرد.
گاهی ممکن است ناشی از الگوبرداری و تقلید رفتار والدین باشد.
در کل، کودک باید از انتخاب خود، درس بگیرد.
بنابراین کاری کنید عواقب سهل‌انگاری یا اشتباهش را بپذیرد؛ به عنوان مثال اگر کودک مسئولیت جمع‌آوری و مرتّب کردن وسایل بازی خود را نمی‌پذیرد، اسبا‌ب‌بازی‌ها برای مدّت مشخّص متناسب با تحمّل کودک از دسترس او دور نگه داشته شوند و این کار نباید با پرخاشگری باشد؛ زیرا بروز خشم و عصبانیت فقط کارها را دشوار می‌کند. اگر فرزندتان تمایل ندارد کاری انجام دهد، به طور واضح و فقط یک‌بار دیگر، کاری را که قرار بوده انجام دهد، به او یادآوری کنید. بهتر است این یادآوری نیز همراه با شوخی باشد. مثلاً بگویید: لباس‌های ریخته‌شده کف اتاق صدایت می‌کنند. کی می‌خواهی جوابشان را بدهی؟
به تلاش او در برابر مسئولیت داده شده توجّه کنید و از سرزنش کردن او نیز بپرهیزید. سرزنش کردن سبب می‌شود کودک تصوّر کند هرگز نمی‌تواند شما را راضی نگه دارد؛ بنابراین دست از تلاش بر می‌دارد.
به یاد داشته باشیم با گذشت زمان، کودک در کارهایش مهارت پیدا می‌کند، بر آنها مسلّط می‌شود و از عهدة انجام کارها، بهتر بر‌می‌آید.
پذیرفتن مسئولیت همچنین نباید با احساس گناه یا بدهکاری یا اعمال زور و مبارزه همراه باشد؛ بلکه باید بدون فشار مالی یا عاطفی مطرح شود. اگر فردی احساس کند با زور او را مجبور به انجام کاری کرده‌اند، ممکن است او هم، چنین روشی را در پیش بگیرد؛ یعنی علاوه بر نپذیرفتن آن مسئولیت، سعی کند از طریق زورگویی یا لجبازی، به خواسته‌های خود برسد.
نکتة بسیار مهم دربارة مسئولیت این است که اجباری برای پذیرش درخواست وجود نداشته و در واقع، مسئولیت، انتخابی آگاهانه است؛ درست مثل قراردادی است که همة اجزای آن، برای طرفین مشخّص است.
بنابراین:
ـ مسئولیت‌پذیری مهارتی است که کودک باید کسب کند و در آن راستا، والدین به او کمک کنند؛
ـ آموختن وظایف شهروندی، یعنی مسئول بودن در قبال خود و دیگران، از خانواد آغاز می‌شود.
فراموش نکنید که :
ـ خودتان الگوی خوبی برای آنها باشید.
کودک باید قادر باشد مسئولیت‌هایی که متوجّه اوست، تشخیص دهد و بشناسد.