خسرو آقایاری
در شهر جنب و جوش عجیبی به چشم می‌خورد. شور و هیجان بین مردم موج می‌زد. همه‌جا صحبت از پهلوان قمی بود. شایع شده بود که پهلوان نیرومندی از «قم» به «تهران» آمده و می‌خواهد با پهلوان پایتخت کشتی بگیرد. آنهایی که موفّق شده بودند پهلوان قمی را ببینند، با آب و تاب هیکل درشت و اندام ورزیدة او را برای مردم تشریح می‌کردند. در «بازارچة مروی» که پاتوق پهلوان پیر پایتخت، حاج رضاقلی بود، نقل و گفت‌وگو از همه‌جا بیشتر بود. یکی از کاسبان زیر بازارچه که شعبان را از نزدیک دیده بود، همسایه‌هایش را جمع کرده بود و برایشان صحبت می‌کرد:
دیروز صبح زود که رفته بودم کاروان‌سرای سنگی تا بار پشمی را که تازه رسیده بود، تحویل بگیرم، شعبان را آنجا دیدم. صبح کلّه سحر داشت ورزش می‌کرد.آدم نگو، دیو! مثل یک ستون بزرگ و زمخته! از هیبت و ترکیبش چی بگم؟ سیه مثل قیر! آدم اگه جگر شیر داشته باشه، زهره‌اش آب می‌شه اونو ببینه!
کاروانسرادار می‌گفت:
- از قم تا تهرون که اومده، دو تا قاطر گردن‌کلفت، زیر پاهاش تلف شدن. حاج رضاقلی اگه رستم دستان هم باشه، نمی‌تونه با شعبان طرف بشه.
در زورخانه‌ها هم، همه‌جا تب و تاب آمدن پهلوان شعبان سیاه و تقاضای کشتی او بود. همه در مورد کسی که باید با شعبان کشتی بگیرد، صحبت می‌کردند. درست بود که پهلوان حاج رضاقلی، پهلوان پایتخت بود، امّا او پیرمرد فرتوتی بود که هشتاد و پنج سال از عمرش می‌گذشت و با اینکه هنوز ورزش می‌کرد و قدرتمند بود، ولی کسی باور نداشت او بتواند با پهلوانی مثل شعبان که بسیار ورزیده و نیرومند بود، سرشاخ شود.
بالأخره انتظارها به پایان رسید و پهلوان شعبان سیاه بعد از چند روز استراحت و رفع خستگی، آن شب به «زورخانة مروی» آمد تا به همة صحبت‌ها خاتمه بدهد. پهلوانان و ورزشکاران شهر که خبردار شده بودند شعبان برای ورزش و تعیین تکلیف به زورخانة مروی آمده است، همه در آنجا جمع شده بودند. جمعیت از سر و کول هم بالا می‌رفتند و می‌خواستند اندام ورزیدة شعبان را تماشا کنند. پهلوان حاج رضاقلی با مو و ریش سفید و ابروان پرپشتش که تا روی چشم می‌ریخت، با ابهّت تمام در بین دوستانش نشسته بود. قدّ بلندش که حالا کمی خمیده به نظر می‌رسید و سینه‌های برجسته و بازوان درهم پیچیده‌اش که یادگار روزهای جوانی و نام‌آوری بود، هنوز هم در جمع جوان‌ها و پهلوانان، او را از دیگران، ممتاز و نمایان می‌کرد.
پهلوان، پیشاپیش ورزشکاران وارد گود شد. شعبان هم در حالی‌که تنکة ورزش پوشیده بود، وارد گود شد. به احترام پهلوان پیر، حاج رضاقلی، همه ساکت و چشم به دهان او دوخته بودند. حاج رضاقلی بعد از احترام و تعارف به پهلوان، تختة شنا را در وسط گود گذاشت و ورزش به میان‌داری او شروع شد. پهلوان پیر بود؛ امّا چون جوانان، چالاک و ورزیده می‌نمود. هشتاد و پنج بهار را پشت سرگذارده بود و همچنان شور و شوق پهلوانی را در سر می‌پروراند و همچون جوانان، سبک‌بال و سرمست شنا می‌رفت. شعبان زیرچشمی حریف دلاور خود را زیرنظر داشت و از این همه چالاکی متعجّب بود. خیلی‌ها بر پهلوان پیر خرده می‌گرفتند که با هشتاد و پنج سال سن، هنوز غرور پهلوانی دارد و سرمست بادة نام و نشان است. بعضی‌ها می‌گفتند حاضر نیست جایگاه خود را به دیگران بسپارد. آخر مگر بازوبند و نشان پهلوانی چه ارزشی دارد که با ریش و گیسوان سفید با پهلوانان نام‌آور و جویای نام گلاویز شوی و سرآخر یا آنها را بشکنی و ناامید و سرافکنده و خوارشان کنی یا اینکه خود فروریزی و حرمت پیری را پاس نداری؟
برای گرفتن میل، پهلوان حاج رضاقلی میان‌داری را به شعبان واگذار کرد و گفت:
- هرچی که باشه، پهلوان شعبان مهمان ماست و از راه دور بر ما وارد شده و احترام مهمان واجب است.
شعبان از مرشد رخصت گرفت و به وسط گود آمد. پیراهن گشادش را از تن بیرون آورد و به کناری انداخت و میل‌های سنگین را بر سر دست گرفت و شروع به ورزش کرد. تماشاچیان با دیدن بدن ورزیده و بی‌مانند او، مات و مبهوت مانده بودند. عضلات او به قدری قوی و برجسته بود که گویا پیکرتراشی کهنه‌کار، اندامش را از سنگ تراشیده است.
ورزش با شور و هیجان تماشاچیان پیش می‌رفت و هرچه به پایان نزدیک می‌شد، بر شور و التهاب مردم افزوده می‌شد.
هیچ‌کس نمی‌توانست پایان این کشتی را پیش‌بینی کند. پیرمرد پهلوانی که با هشتاد و پنج سال سن، هنوز هوای پهلوانی در سر دارد و حاضر نیست عنوانش را به کسی دیگر واگذار کند و پهلوان جوان و تنومندی که جز کسب عنوان جهان‌پهلوانی به چیز دیگری نمی‌اندیشد.
بالأخره ورزش به پایان رسید. پهلوان حاج رضاقلی، خاک کف گود را بوسید و بر دیدگان گذاشت و با صدای بلند گفت:
- اوّل و آخر مردان عالم ختم به خیر.
و جمعیت با صدای بلند آمین گفتند.
پهلوان پیر، دعا می‌کرد و ورزشکاران آمین می‌گفتند. بعد از دعا، حاج رضاقلی خطاب به مرشد گفت:
- حاج مرشد! شما و بقیة حاضران می‌دانید که پهلوان شعبان برای گرفتن کشتی با پهلوان پایتخت به شهر ما آمده و این مردم هم برای تماشای کشتی امشب در زورخانه جمع شده‌اند؛ امّا قبل از تعیین تکلیف، من با این پهلوان جوان صحبتی دارم.
بعد رو به شعبان کرد و گفت:
- پهلوان! می‌دانم که از راه دور و دراز با مشقّات فراوان برای کسب مقام پهلوانی به این شهر آمده‌ای؛ امّا همة بزرگترها می‌دانند که مقام پهلوانی، تنها به پیکر تنومند و زورآوری و شکست دادن حریفان نیست. درست است که من پیر و فرتوت شده‌ام، امّا همچنان نیرومندم و حاضر نیستم که بازوبند پهلوانی را به کسی بدهم که شایستة این مقام نباشد. پهلوان باید جوانمرد باشد و خصلت پهلوانی را در خود پرورانده باشد.
کمی تأمّل کرد؛ سر به زیر داشت و به شش گوشة گود نگاه می‌کرد و در فکر بود. بعد رو به شعبان کرد و گفت:
- پهلوان! اگر الآن من به تو بگویم که دیگر پیرم وحاضر به کشتی با تو نیستم و تو را هم شایستة مقام جهان پهلوانی نمی‌دانم و حاضر نیستم که بازوبند پهلوانی را به تو واگذار کنم، چه می‌گویی؟
شعبان درحالی‌که سر به زیر داشت و فکر می‌کرد، گفت:
- پهلوان! درست است که من سال‌های زیاد برای پهلوانی زحمت کشیده‌ام و از راه دور با امید و آرزو به این شهر آمده‌ام و هدفم رسیدن به مقام پهلوانی پایتختی است، امّا پهلوان! من ناجوانمرد و خام نیستم. اگر شما مرا لایق ندانید و نخواهید با من کشتی بگیرید و مرا دست خالی هم برگردانید، حاضر نیستم به بزرگتر از خود، ذرّه‌ای بی‌احترامی کنم. حفظ پیران وظیفة هر پهلوانی است.
پهلوان رضاقلی سری تکان داد و گفت:
- یعنی حاضری بدون هیچ ادّعا و بدون اینکه بازوبند پهلوانی را بگیری به شهرت برگردی؟
شعبان به چشم‌های حاج رضاقلی خیره شد و گفت:
- پهلوانی به بازوبند نیست. باید وجدان مردم و اعتماد و اطمینان پیران و بزرگترها به مقام پهلوانی فتوا بدهد. کسی نمی‌تواند به زور، قلب مردم را به دست بیاورد و پهلوان آنها باشد. من حاضرم همین حالا درحضور همة بزرگان شهر شهادت بدهم که در کشتی، از جهان پهلوان حاج رضاقلی، مغلوب شده‌ام و هیچ ادّعایی برای مقام پهلوانی پایتخت ندارم!
حاج رضاقلی نگاهی از سر مهر به شعبان انداخت و گفت:
- آفرین، آفرین، پهلوان! معلوم است که در پیش پیرْ استاد، معرفت آموخته‌ای و شایستة پهلوانی هستی. اینکه گذشتگان ما گفته‌اند پهلوانی به اندام تنومند نیست؛ بلکه به روح تقوا و پاکدامنی است، حقیقتی بزرگ است که با روح این ورزش آمیخته است. در طول هشتاد و پنج سال عمر، پهلوانان بسیاری را در این سرزمین دیده‌ام که هریک با سام نریمان و رستم دستان برابری می‌کردند؛ امّا از این میان، تنها آنهایی که به درس پیران و سنّت پاکدامنی و پهلوانی عمل کردند، نام‌آور شدند و هرکس که بر خلاف آن عمل کرد، کاری از پیش نبرد. گوش کنید تا داستانی را برایتان بگویم:
پیرمردان این شهر هنوز به خاطر دارند روزگار گذشته را که پهلوانی بی‌مانند از «خراسان» به تهران آمد، برای کشتی با پهلوان پایتخت. پهلوان خراسانی تمام پهلوانان شهر و دیارخود و شهرهای دیگر را به زمین زده بود. جوان بود و کوه‌پیکر، رستمی بود که یال و کوپالش، چشم هر بیننده‌ای را خیره می‌کرد. مثل این بود که سام نریمان دوباره جان گرفته و از خاک برخاسته است. آن روزها هرچند که من از امروز جوان‌تر بودم، امّا روزگار جوانی را پشت سر گذاشته بودم و بهار جوانی‌ام به خزان نشسته بود؛ ولی هنوز کسی را حریف خود نمی‌دانستم. بیست سال با تمام پهلوانان این مرز و بوم جنگیده بودم. بیست سال بود که زانوبند آئینه می‌بستم و هیچ‌کس نتوانسته بود زانوانم را به خاک برساند؛ ولی دیدار این پهلوان بی‌مانند خراسان، مرا اندیشناک کرده بود. می‌ترسیدم مقام و موقعیتم به خطر بیفتد. خیلی سخت است که بعد از این همه سال پهلوانی و دلاوری، کسی از گرد راه برسد و مقام تو را تصاحب کند. چاره‌ای نداشتم به پیر و مرشدم متوسّل شدم.
حاج دایی، کهنه‌سوار سالخورده‌ای که نگاهش اکسیر بود و آن‌چنان صفای باطنی داشت که در بین پهلوانان، به هر کس نظر محبّت داشت، در کشتی پیروز می‌شد. راز دلم را با کهنه‌سوار در میان گذاشتم و تردید و ترس از شکست و رسوایی را به او گفتم. مرشد پیر از من مهلت خواست تا حریف را ببیند و او را بسنجد. شب بعد حاج دایی به زورخانه آمد و گفت:
- پهلوان! حریف در عین جوانی و قدرت بی‌مانند، کهنه‌کار است و میدان‌دیده. کشتی‌های فراوانی گرفته و تجربه اندوخته. آنچه من دیدم و فهمیدم، تو حریف او نیستی. بهتر است چارة دیگری پیدا کنی.
شنیدن این حرف خیلی برایم سخت بود و پذیرفتن آن سخت‌تر! من جهان‌پهلوان «ایران‌زمین»، باید از کشتی گرفتن با جوانی می‌هراسیدم؛ امّا مطمئن بودم که حاج دایی در تشخیصش اشتباه نمی‌کند. به پیشنهاد مرشد پیر، روز بعد پهلوان خراسانی را محرمانه به خانه دعوت کردم و پس از پذیرایی به او گفتم که پیر شده‌ام و دیگر قدرت دوران جوانی را ندارم. از او خواستم که از این کشتی صرف نظر کند و در عوض، هدایایی را که به او می‌دهم، بپذیرد. پهلوان خراسانی هدایای مرا پذیرفت و عهد و پیمان بستیم که بی‌هیچ ادّعایی تهران را ترک کند.
روز بعد، رقیبان و دشمنان من، پهلوان خراسانی را در میان گرفتند و او را تحریک کردند که با من کشتی بگیرد. پهلوان خراسانی که دوباره به هوس پهلوانی پایتخت افتاده بود، هدایایم را پس فرستاد و طلب کشتی کرد.
ناراحت و مغموم به کهنه‌سوار مراجعه کردم. حاج دایی وقتی که موضوع را شنید، متفکّرانه سر به زیر انداخت و مدّتی را به سکوت گذراند و بعد سر بلند کرد و گفت:
- پهلوان! با این جوان خام کشتی بگیر و مطمئن باش که به راحتی او را شکست می‌دهی.
با تعجّب، سخن چند روز پیش مرشد را به یادش آوردم و شگفت‌زده دلیل تغییر رأیش را پرسیدم. مرشد پیر وقتی که تعجّب مرا دید، تبسّمی کرد و گفت:
- پهلوان! اصل این ورزش بر طهارت و پاکدامنی استوار است. هرکس که به سنّت پهلوانی و تقوا و پاکدامنی عمل کند، پیروز است و هرکس برخلاف آن عمل کند، هرچند که نیرومند باشد، طعم شکست را خواهد چشید. راستی و درستی و وفای به عهد، اصل اوّل جوانمردی و پهلوانی است. پهلوان خراسانی به عهد خود پشت پا زده و خُلف وعده کرده است. به همین علّت از تو شکست می‌خورد. برو و با او کشتی بگیر و از هیچ چیز نترس.
چند روز بعد با پهلوان خراسانی کشتی گرفتم و در برابر نگاه ناباورانة مردم او را شکست دادم.
این حکایت را گفتم تا همه باور کنند که پهلوانی تنها به قدرت جسمانی نیست. سال‌های زیادی است که منتظر پهلوان جوانمردی هستم که بازوبند پهلوانی را با اطمینان خاطر به او بسپارم. فکر می‌کنم تو شایستگی این مقام را داشته باشی. ادب و فروتنی خودت را نشان دادی؛ امّا پهلوان باید سرآمد دوران باشد. در این گود بیست نفر از پهلوانان و نوچه‌های ورزیدة من هستند. اگر بتوانی آنها را شکست بدهی، مثل این است که مرا شکست داده و شایستة بازوبند پهلوانی خواهی بود.
با اشارة پهلوان پیر، مرشد شروع به خواندن گُل کشتی کرد:
در معرکه‌ها درنگ می‌باید کرد
خون در جگر نهنگ می‌باید کرد
پوشند یلان زره به پیکار اینجا
جایی‌که برهنه جنگ می‌باید کرد
کشتی شروع شد. پهلوان شعبان سیاه، دلاورانه با بیست پهلوان کارآزموده جنگید و همه را شکست داد. پهلوان حاج رضاقلی که شیفتة قدرت بدنی و ادب او شده بود، بازوبند پهلوانی را از بازوان خود باز کرد و در حضور پیران و پهلوانان شهر، آن را بر بازوی پهلوان جوان بست.