یکی از مهم‌ترین ابزار «ایالات متّحده» برای گسترش نفوذ خود در عرصه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جوامع دیگر، توسّل به رسانه‌ها است؛ رسانه‌هایی که عمدتاً مرکز اصلی سیاست‌گذاری و منابع اصلی خبری‌شان، «کاخ سفید»، «پنتاگون»، «وزارت خارجه» و «آژانس اطّلاعاتی» آمریکاست. مقالة پیش‌رو، نگاهی به امپریالیسم رسانه‌ای و خبری و بحث‌هایی از همین دست دارد.
مقدّمه
انسان معاصر نمی‌تواند خود را بی‌نیاز از اخبار محیط زندگی و دنیایی که او را احاطه کرده است، بداند و ناگزیر به این واقعیت خواهیم رسید که مبادلة اخبار و اطّلاعات و بهره‌گیری از ابزارهایی که این مسئله را امکان‌پذیر می‌سازد، تا چه حد اهمّیت دارد و تا چه میزان قادر است زمینه‌های فکری فرستنده را در گیرندة آن به وجود آورد. در این مرحله است که به مفاهیمی، چون امپریالیسم خبری و تراست‌های مطبوعاتی بر می‌خوریم که پیوسته در تلاش هستند تا این هدف را تحقّق بخشند؛ بنا‌براین، چندان دور از ذهن جلوه نمی‌کند اگر گفته شود، لشکر تبلیغاتی، زمینه‌ساز هجوم قوای نظامی‌است. خبرگزاری‌ها و رسانه‌های جمعی جهانی، با اتّکا به قدرت تکنولوژیکی خود، به ارائة چهره‌ای مخدوش از برخی حکومت‌ها، فرهنگ‌ها، اقوام یا اذهان می‌پردازند و به شکل سیستماتیک، در جهت‌دهی به افکار عمومی جهانی و شکل‌گیری عقاید، گرایش‌ها و رفتارهای مورد نظر خود تلاش
می‌کنند.
نظام رسانه‌های عالمگیر
در دنیای کنونی، رسانه‌های عالمگیر که غالباً در جهت منافع ایالات متّحده حرکت می‌کنند، روزبه‌روز بر دامنه و نوع فعّالیت‌های خود می‌افزایند؛ به طوری که جوامع سنّتی و ریشه‌دار شرق و غرب را نیز سخت متأثّر از خود ساخته‌اند. بی‌شک تداوم چنین جریانی در گروی گسترش و تقویت بیشتر رسانه‌ها است؛ رسانه‌هایی که به طور پنهانی در خدمت سیاست‌ها و اندیشه‌های دولتمردان غربی هستند. تا پیش از دهه‌های هشتاد و نود، نظام رسانه‌های داخلی با رادیوها و تلوزیون‌های محلّی و نیز نشریات محلّی شناخته می‌شد. در همین دوره بود که بازارهایی برای فیلم‌ها، برنامه‌های تلویزیونی، موسیقی و کتاب شکل گرفت و شرکت‌های آمریکایی را بر آن داشت تا این بازار را به دست گیرند؛ امّا ناگهان شرایط تغییر کرد. در حالی‌که تا همین چند سال پیش، نظام رسانه‌ای عمدتاً نظامی داخلی بود، در عرض چند سال، بازار رسانه‌های تجارت‌مآب عالمگیر شکل گرفت و به نوعی نظام رسانه‌ای انحصاری انجامید. اینترنت هم به نحوی فزاینده، در حال تبدیل شدن به بخشی مهم از نظام رسانه‌ای و ارتباطی است. اگرچه ادّعا می‌شود گسترش اینترنت، می‌تواند در بسیاری جهات از انحصار رسانه‌ای شرکت‌ها بکاهد، امّا اینترنت به تنهایی نمی‌تواند از عهدة چنین کاری برآید. تا میزانی که اینترنت در حال تبدیل به بخشی از نظام تجارت‌مآبانه حاکم است، به نظر می‌رسد که بر میزان کنترل آن توسط شرکت‌ها نیز افزوده می‌شود.
امپریالیسم رسانه‌ای
امپریالیسم رسانه‌ای را باید شکل مدرنی از امپریالیسم قلمداد کرد که شاکله‌ها و بنیان‌های آن در دهة 1950م.، مشخّصاً در «آلمان غربی» و پشت دروازه‌های کمونیسم و در بحبوحة جنگ سرد توسّط ایالات متّحده بنا شد. آمریکا با افراشتن آنتن‌های متعدّد رادیویی و تلویزیونی در شهر «برلین»، در قلب سرزمین سرخ کمونیستی رسوخ می‌کرد؛ بدون اینکه نیازی به مداخلة نظامی داشته باشد و پس از گذشت دو دهه، میوة آن را چید.
با اطّلاعات و کنترل آن می‌توان به همه‌چیز دست یافت. برخی نظریه‌پردازان ارتباطات بیان کرده‌اند که امروز، جهان در دست کسی است که رسانه‌ها را در اختیار دارد.
امپریالیسم خبری
امپریالیسم خبری و ابزار‌های سلطه بر افکار عمومی جهان، یکی از جلوه‌های امپریالیسم در جهان است. امپریالیسم خبری نیز در حقیقت به معنای سلطه‌جویی انحصاری در شریان‌های خبررسانی جهان است. خبرگزاری‌هایی که در قرن نوزدهم، شارل هاوس در «فرانسه»، ژولیوس رویتر در «انگلستان» و برنارد ولف، در آلمان بنا نهادند، هم‌اکنون تبدیل به سازمان‌های پیچیده و غول‌پیکر شده‌اند که نبض اختیار دنیا را در دست دارند و با وارد آوردن شوک‌های خبری، اساس و بنیان بسیاری از کشورها را دچار تزلزل می‌کنند.
بازار خبری هدایت شده
بحث امپریالیسم خبری، بخشی از کارکرد امپریالیسم رسانه‌ای به شمار می‌آید؛ زیرا در این بخش، به طور تخصّصی، امپریالیسم بر روی حجم، نوع، محتوا، کیفیت، کمیت، زمان و مکان یک خبر کار می‌کند؛ امّا در بحث امپریالیسم رسانه‌ای، ما شبکه‌ای از رسانه‌های مکتوب و غیرمکتوب، همچون مجلّات، شرکت‌های تبلیغاتی و چاپ و نشر، شبکه‌های رادیویی و تلوزیونی، ماهواره، اینترنت و مطبوعات زنجیره‌ای را داریم که تحت سیطرة یک فرد یا یک ایدئولوژی خاص اداره می‌شود و کارکرد آن علاوه بر بیرون راندن رقبا، اثرگذاری بر مخاطبان جهانی و القاء آرا و نظرات خاص است.
هم‌اکنون در جهان، بیش از 120 خبرگزاری فعّال دارند؛ ولی هیچیک از آنان، به عنوان رقیبی برای غول‌های خبری مطرح نیستند. چهار خبرگزاری مسلّط بین‌المللی، «آسوشیتدپرس»، «یونایتدپرس»، «رویتر»، «فرانس‌پرس»)، شبکه‌های خبری غالب، مانند «بی.بی.سی» و «سی.ان.ان»، تأسیسات ماهواره‌ای، صدها روزنامه و هزاران پایگاه خبری و تبلیغاتی، همگی ارزش‌های مشترک غربی را منتشر و تلاش می‌کنند ارزش‌های مقاوم در برابر خود را در هم بکوبند. این شرایط آن‌چنان نابرابر و غیرعادلانه است که نمی‌توان آن را بازار پیام، اطلاق کرد.
رسانه‌های جمعی در غرب و به‌ویژه در آمریکا، مظاهر آزادی را به تصویر می‌کشند؛ امّا در واقع، برجسته‌ترین نقش آنها، بسیج حمایت مردمی برای منافع خاصّ خارجی و گاهی داخلی است که بر دولت و بخش خصوصی حاکم است. به طور مثال، مراکز عمدة کسب خبر برای
خبرگزاری‌های آمریکایی، کاخ سفید، پنتاگون و وزارت خارجه است. هم اکنون، پنتاگون دارای یک سازمان اطّلاعات مردمی است با چندین هزار کارمند، وظیفه دارد با صرف میلیون‌ها دلار، نگذارد مردم آمریکا در مورد افراد یا گروه‌های ناراضی در آمریکا اطّلاعات کسب کنند.
آژانس اطّلاعات آمریکا، با بودجة سالانه چند میلیارد دلاری، مسئولیت تنظیم و اجرای سیاست‌های فرهنگی امپریالیسم آمریکا برای کشورهای دیگر را به عهده دارد. کنگرة آمریکا، پخش و توزیع تولیدات فرهنگی و خبری این نهاد را در داخل آمریکا ممنوع کرده است. ادوارد اس.هرمن و نوآم چامسکی، اعتقاد دارند که آنچه در اخبار وسایل ارتباط جمعی آمریکا وجود دارد، یک بازار هدایت‌شدة خبری است؛ نه یک بازار آزاد خبری.
آنچه تا کنون گفته شد، مربوط به امپریالیسم خبری در رسانه‌های عصر اوّل (رادیو، تلوزیون و روزنامه) بود. حال می‌خواهیم به این بپردازیم که آیا امپریالیسم خبری در رسانه‌های جدید (ماهواره و اینترنت) وجود دارد؟ یا اینکه چون در این رسانه‌ها، مخاطبان بین‌المللی شده‌اند و چند صدایی وجود دارد، امپریالیسم خبری از بین رفته است؟!
اینترنت و امپریالیسم
اینترنت، پدیدة جدید دنیای ارتباطات است که علاوه بر مزایای آن، با خود، ابزار گوناگون برای ارتباط، تعامل و تبادل فرهنگی یا تهاجم و سیطرة فرهنگی به همراه آورده است. سایت‌های خبری، وبلاگ‌های خبری و تحلیلی، گروه‌های اینترنتی، فضاهای گفت‌وگوی مجازی، هرکدام فضایی را ایجاد می‌کنند که در آن، تبادل اخبار و اطّلاعات صورت می‌گیرد.
از طرفی، غالب ترافیک جهانی اینترنت به زبان انگلیسی است و اینها، همه، دلیل معرفی اینترنت به عنوان جدیدترین و شوم‌ترین عامل امپریالیسیم سایبر است. همچنین، اکثر هاست‌ها و وب‌سایت‌های جهان در آمریکا و به زبان انگلیسی هستند. بیشتر نرم‌افزارها و اکثر موتورهای جست‌وجوگر نیز انگلیسی زبانند و اینترنت فرصت مناسبی را برای کشورهای توسعه یافته (خصوصاً آمریکا) فراهم کرده است که فرهنگ کشورهای جهان سوم را تسخیر کنند. نگرانی‌ها آنجا عمیق‌تر می‌شود که آمریکا اصرار بر مدیریت و مالکیت اینترنت دارد؛ چرا که با هر گونه تغییری که در آن، نقش اصلی نداشته باشد، مخالفت می‌ورزد.