ارکان اربعة انتظار (4)

عبّاسعلی پرچی‌زاده

نکتة مهم در این بحث این است که بنا بر روایات، انکار یکی از ائمّه(ع)، در حکم انکار جمیع آنها و در حکم انکار رسول خدا(ص) بوده است و چنین کسی قطعاً گمراه و منحرف خواهد بود.1

شاعر بزرگ اهل‌بیت(ع) سیّد حمیری (173م.) شیعه، ولی از پیروان کیسانیه بود؛ یعنی بعد از امام حسین(ع) به امامت برادر آن حضرت، محمّد حنیفه معتقد بود. او با وجود همة اشعاری که در حقّ اهل‌بیت(ع) داشت و مبارزة ادبی که با دشمنان آنان می‌نمود، خبردار شد که امام صادق(ع) او را کافر نامیده‌اند. نزد آن حضرت آمده، عرض کرد:

آیا من، با همة محبّتی که به شما داشته و با دشمنان شما مخالفت می‌نمایم، آیا من هم کافرم؟ امام فرمودند:

«وَ مَا يَنْفَعُكَ‏ ذَاكَ‏ وَ أَنْتَ كَافِرٌ بِحُجَّةِ الدَّهْرِ وَ الزَّمَان؛2

در حالی‌که تو به امام زمانت، ایمان نداری، اعتقادت به ولایت ائمّة قبل و محبّت تو به ما و دشمنی با دشمنان، برای تو سودی نخواهد داشت.»

آنگاه حضرت او را به سر قبر ابن‌حنیفه بردند، ابن‌حنیفه زنده شد، به امامت امام صادق(ع) اعتراف کرد و سیّد حمیری از اعتقاد سابق خود دست برداشته، اثنی‌عشری شد و قصیدة «رائیة» خود را سرود.3

امام صادق(ع) فرمودند:

«مَنْ‏ أَقَرَّ بِالْأَئِمَّةِ مِنْ‏ آبَائِي‏ وَ وُلْدِي وَ جَحَدَ الْمَهْدِيَّ مِنْ وُلْدِي كَانَ كَمَنْ أَقَرَّ بِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ وَ جَحَدَ مُحَمَّداً ص نُبُوَّتَه؛4

کسی که به امامت پدران من اقرار نموده، امامت فرزندان(معصوم) مرا نیز بپذیرد، ولی مهدی را که از فرزندان من خواهد بود، انکار کند، مانند کسی است که نبوّت جمیع انبیاء را پذیرفته، نبوّت پیامبر اکرم(ص) را انکار نماید.»

رسول اکرم(ص) نیز فرمودند:

«مَنْ‏ أَنْكَرَ الْقَائِمَ‏ مِنْ‏ وُلْدِي‏ فِي زَمَانِ غَيْبَتِهِ فَمَاتَ فَقَدْ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة؛5و6

کسی که در ایّام غیبت مهدی از فرزندان من، او را انکار نماید و بمیرد، به مرگ جاهلیت (یعنی غیرمسلمان و کافر و گمراه) از دنیا رفته است.»

سفارش همة انبیای الهی این است که سعی کنید مسلمان بمیرید؛ چنان‌که قرآن کریم از زبان خلیل حق‌تعالی و یعقوب(ع) نقل کرده است که به فرزندان خود سفارش کردند سعی کنید مسلمان بمیرید.:

«يا بَنِيَّ إِنَّ اللهَ اصْطَفی‏ لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون؛7

پسرم همانا خداوند این دین را برای شما برگزیده است؛ پس نمیرید مگر آنکه مسلمان باشید.»

خدای سبحان به مؤمنان نیز سفارش می‌کند تا می‌توانید تقوا پیشه کنید و همّت شما این باشد که مسلمان بمیرید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون‏؛8

ای کسانی که ایمان آوردید! از خدا آن‌گونه كه حقّ پرواكردن از اوست، پروا كنيد و زينهار! جز مسلمان نميريد.»

پس همه موظّفند که مسلمان بمیرند. از آنجا که مرگ، عصارة زندگی است و هر کسی آن‌گونه می‌میرد که زندگی کرده است، اگر مرگ کسی جاهلی باشد، معلوم می‌شود زندگی او جاهلانه بوده است؛ چون ممکن نیست کسی زندگی عاقلانه داشته باشد باشد، ولی به مرگ جاهلیت بمیرد. بنابراین اگر کسی امام زمانش را نشناسد، مرگش، مرگ جاهلی خواهد بود؛ حیات او نیز حیاتی جاهلانه خواهد بود. البتّه ممکن است کسی به صورت ظاهر در خدمت «قرآن کریم» باشد، در «مسجد پیامبر اکرم(ص)» و حتّی پشت سر یا جای او نماز بخواند، ولی حیاتش، حیات جاهلی باشد؛ چنان‌که صدیقة کبری، فاطمة زهرا(س) در احتجاج خود، خطاب به این‌گونه افراد فرمودند:

«أَفَحُكْمَ الْجاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَ مَنْ‏ أَحْسَنُ‏ مِنَ‏ اللهِ‏ حُكْماً لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ‏ أَ فَلَا تَعْلَمُونَ؟9 بَلَی قَدْ تَجَلَّی لَكُمْ كَالشَّمْسِ الضَّاحِيَةِ أَنِّي ابْنَتُهُ؛9

آیا حکم جاهلیت را طلب می‌کنید و خواستار آن هستید؟ برای کسانی که اهل یقین هستند، داوری چه کسی از داوری خدا بهتر است؟آیا نمی‌دانید من چه کسی هستم؟ بله. برای شما مثل آفتاب نورافشان، روشن است که من دختر آن بزرگوار (رسول اکرم(ص)) هستم.»

پیامبر اکرم(ص) به حضرت علی(ع) فرمودند:

«مَنْ مَاتَ وَ هُوَ يُبْغِضُكَ يَا عَلِيُّ مَاتَ مِيتَةَ الْجَاهِلِيَّة؛10

هرکس که بغض تو را داشته باشد، به مرگ جاهلیت خواهد مرد.»

امیرالمومنین(ع) از خالد بن‌یزید و چند نفر دیگر خواست که دربارة جملة معروف در خطبة غدیر:

«مَنْ‏ كُنْتُ‏ مَوْلَاهُ‏ فَعَلِيٌّ مَوْلَاه‏»11 که از رسول خدا(ص) شنیده بودند، شهادت بدهند؛ امّا آنها ابا کردند و شهادت ندادند. علی(ع) هر کدام را به شکلی نفرین کردند. راجع به خالدبن‌یزید فرمودند:

«لَا أَمَاتَكَ‏ اللهُ‏ إِلَّا مِيتَةَ الْجَاهِلِيَّة؛12

خداوند تو را جز به مرگ جاهلیت بمیراند.»

حضرت ثامن‌الحجج، علیّ‌بن‌موسی‌الرّضا(ع) در جواب نامة هارون بعد از وصفی که از عترت طاهره(ع) کردند، فرمودند:

«هرکس که بمیرد و آنها را به اسمشان و اسم پدرانشان نشناسد و ولایت آنها را تولّی نکند (یعنی نپذیرد و گردن ننهد) به مرگ جاهلیت مرده است.»

در بسیاری از روایات آمده است: کسی که بمیرد و امام نداشته باشد، «مَنْ‏ مَاتَ‏ بِغَيْرِ إِمَامٍ‏ مَاتَ‏ مِيتَةً جَاهِلِيَّة؛13

هرکس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است.»

رسول خدا(ص) با طرح روایت فوق در واقع، پیام‌رسان این مطلب هستند که دین پیامبر(ص) بدون شناخت جایگاه و مقام امام زمان(عج) کارایی لازم را ندارد که انسان را از مرگ جاهلیت نجات دهد و به سوی توحید راهنمایی کند.

آنچه موجب می‌شود بتوانیم از قرآن و سنّت پیامبر(ص) بهرة لازم را ببریم، شناخت امام زمان(عج) و سیره و سخن ایشان است و روایت فوق خبر از آن دارد که با وجود اینکه امام زمان(عج) زنده است، می‌توان از برکات قرآن و پیامبر(ص) و ائمّه(ع) استفاده کرد و مطابق زمانه از اسلامی که در زندگی نقشی فعّال دارد، بهره‌مند گشت و در همة حوادث روزگار خود، حاضر و مؤثّر بود و از سرمایة توحیدی اسلام استفادة لازم را نمود.14

آن‌قدر شناخت امام زمان(عج) - چه از نظر مقام و چه از نظر مصداق - مهّم است که پیامبر خدا(ص) می‌فرمایند: بدون شناخت امام، زندگی مسلمانان توحیدی نیست تا مرگ آنها توحیدی باشد و معلوم است هرکسی نمی‌تواند عذر آورد که شرایط تاریخی امکان شناخت امام را به او نداده است؛ زیرا مسئله مهم‌تر از آن است که شرایط تاریخی آن

را به حاشیه براند. به همین جهت، حضرت امام باقر(ع) می‌فرمایند:

«مَنْ‏ مَاتَ‏ وَ لَيْسَ‏ لَهُ‏ إِمَامٌ‏ فَمَوْتُهُ‏ مِيتَةٌ جَاهِلِيَّةٌ وَ لَا يُعْذَرُ النَّاسُ حَتَّی يَعْرِفُوا إِمَامَهُم؛15

هرکس بدون امام بمیرد، مرگ او چون مردن مردم جاهلیت است و هرگز عذر مردم در نشناختن امام پذیرفته نیست.»

حضرت روشن می‌کنند که هیچ عذری در شناختن امام، مورد قبول نمی‌باشد؛ بی‌سواد بودن یا کارهای مهم و حسّاس داشتن، روستایی بودن یا شهری بودن، هیچ‌کدام نمی‌تواند توجیهی باشد تا انسان امام زمانش را نشناسد و از نمونة عینی دین‌داری غافل باشد. آن‌قدر شناخت امام مهم است که حضرت در ادامة روایت می‌فرمایند که اگر انسان در شرایطی که امام خود را نشناخته از این دنیا برود، دیگر ظهور حضرت جلو بیفتد یا به تأخیر بیفتد، ضرری برای آن فرد ندارد؛ مثل آن است که در کنار حضرت قائم در خیمة حضرت زندگی می‌کند. چون با شناخت امام توانسته جهت‌گیری خود را در همة تاریخ تصحیح کند و در آن صورت گویا با همة اولیاء و انبیاء زندگی کرده است.

ابوبصیر از حضرت صادق(ع) از آیة «يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثيرا...؛16

به هرکس که حکمت داده شد حقیقتاً خیر کثیر داده شده است.»

می‌پرسد، حضرت مصداق حکمت و خیر کثیر را در «مَعْرِفَةُ الْإِمَامِ وَ اجْتِنَابُ الْكَبَائِرِ؛17 شناخت امام و دوری از گناهان» معرفی می‌کنند و از این طریق متذکّر برکات شناخت امام می‌شوند.

یک وقت انسانی در شرایطی است که نمی‌تواند اوّل وقت نماز بخواند، نماز ظهر را به تأخیر می‌اندازد و باز از او قبول می‌شود؛ ولی یک وقت می‌گوید چون کار داشتم، نتوانستم اعتقاد توحیدی خود را درست کنم. این را از او قبول نمی‌کنند؛ چون جهت‌گیری کلّی او به چنین اعتقادی بستگی دارد. شناخت امام زمان(عج) از نوع تصحیح اعتقاد است و به همین جهت امام باقر(ع) می‌فرمایند: «معذور نیستی که کوتاه بیایی.» یعنی نمی‌توانی برای نشناختن امام زمان(عج) چیزی را مهم‌تر بدانی و آن را جلو بیندازی؛ زیرا تا امام زمانت را نشناسی، وارد جرگة دین‌داری نشده‌ای. این تأکیدات نشان می‌دهد شناخت و ارتباط با امام زمان(عج) بسیار ارزشمند است و‌ از سرّ قرآن و نماز و روزه و حج با نظر به مقام و سیرة امام(ع) ظهور می‌کند و موجب سعادتمندی انسان می‌شود. اگر امروز عباداتمان برکت لازم را ندارد، به جهت در حاشیه بودن وجود مقدّس امام زمان(عج) از امور است و محروم بودن از آن معرفتی که باید نسبت به آن حضرت داشت؛ معرفتی که بالاتر از معرفت به یک فرد و تاریخ تولّد او است؛ معرفت به یک حقیقت آسمانی است که با حضور او در زندگی انسان‌ها، زمین به آسمان متّصل می‌شود و ارتباط حضوری با حقایق جای ارتباط حصولی و حسّی را می‌گیرد. حضرت صادق(ع) در جواب ابابصیر می‌فرمایند:

«مَنْ مَاتَ وَ هُوَ عَارِفٌ لِإِمَامِهِ لَمْ يَضُرَّهُ تَقَدَّمَ هَذَا الْأَمْرُ أَوْ تَأَخَّر؛18

اگر کسی امام زمان خود را شناخت و مرگش فرا رسید،‌ دیگر جلو و عقب افتادن ظهور امام زمان(عج) به او ضرر نمی‌زند.»

با اینکه این‌قدر ظهور امام زمان(عج) برکت دارد، می‌بینیم بشر در دوران طولانی غیبت حضرت، به یک هزارم برکات ظهور هم نمی‌رسد و به آن دسترسی ندارد؛ با این همه، امام(ع) می‌فرمایند:

«اگر امام زمانت را شناختی و قبل از ظهور، در زمان غیبت حضرت، رحلت کردی، به درجه‌ای از کمال رسیده‌ای که آن غیبت برای تو محرومیت نیست»؛ زیرا آن شناخت بهره‌هایی برای انسان دارد که آن محرومیت را جبران می‌کند؛ امّا نکتة اصلی اینجاست که می‌فرمایند:

«مَنْ مَاتَ وَ هُوَ عَارِفٌ لِإِمَامِه کَانَ كَمَنْ هُوَ مَعَ الْقَائِمِ فِي فُسْطَاطِه ؛19

اگر کسی در حالی رحلت کرد که امامش را شناخته است، مثل کسی است که در خیمة امام زمان(عج) در کنار حضرت قائم می‌باشد.»20

دقّت و توجّه به محتوای ادعیه‌ای که به خواندن آنها در دوران غیبت سفارش بسیار شده است نیز، انسان را به اهمّیت شناخت امام و حجّت الهی هدایت می‌کند؛ چنان‌که در یکی از دعاهای معروف و معتبر که شیخ صدوق(قدس سرّه) آن را در کتاب «کمال الدّین» به نقل از زراره از امام صادق(ع) آورده است، می‌خوانیم:

«... قال: يَا زُرَارَةُ إِذَا أَدْرَكْتَ هَذَا الزَّمَانَ فَادْعُ بِهَذَا الدُّعَاءِ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي نَفْسَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي نَفْسَكَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِيَّكَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي رَسُولَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي رَسُولَكَ لَمْ أَعْرِفْ حُجَّتَكَ اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي حُجَّتَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي حُجَّتَكَ ضَلَلْتُ عَنْ دِينِي‏؛21

بارالها! خودت را به من بشناسان که اگر خودت را به من نشناسانی، رسولت را نخواهم شناخت. بارالها! رسولت را به من بشناسان که اگر فرستاده‌ات را به من نشناسانی، حجّت تو را نخواهم شناخت. بارالها،! حجّت خود را به من بشناسان که اگر حجّتت را به من نشناسانی، از دینم گمراه می‌گردم.»

«اللَّهُمَّ لَا تُمِتْنِي مِيتَةً جَاهِلِيَّةً وَ لَا تُزِغْ قَلْبِي بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنِي‏...؛22

خداوندا! مرا به مرگ جاهلیت نمیران و دلم را - از حق - پس از آنکه هدایتم فرمودی، منحرف نگردان...»

مؤلّف محترم کتاب «مکیال المکارم» مقصود از معرفت امام(عج) را که در روایات، مورد تأکید قرار گرفته است، چنین شرح می‌دهد: بدون تردید مقصود از شناختی که امامان ما - که درودها و سلام‌های خداوند بر ایشان باد! - ما را نسبت به امام زمانمان امر فرمودند، شناختن آن حضرت است؛ آن‌چنان که هست؛ به گونه‌ای که این شناخت سبب سالم ماندنمان از شبهه‌های دشمنان و ملحدان و مایة نجاتمان از گمراه ساختن احترازکنندگان شود و چنین شناختی جز به دو امر حاصل نمی‌گردد:

یکی: شناخت شخص امام(عج)، به تمام و نسب؛

دوم: شناخت صفات و ویژگی‌های او و باید دانست به دست آوردن این دو شناخت، از اهمّ واجبات می‌باشد.»23

البتّه امر دومی که در کلام یاد شده به آن اشاره شده در عصر ما، از اهمیّت بیشتری برخوردار بوده و در واقع این نوع شناخت است که می‌تواند در زندگی فردی و اجتماعی منتظران، منشأ اثر و تحوّل باشد؛ زیرا اگر کسی حقیقتاً به صفات و ویژگی‌های امام عصر(عج) و نقش و جایگاه آن حضرت در عالم هستی و فقر و نیاز خود نسبت به او واقف شود، هرگز از یاد و نام آن حضرت غافل نمی‌شود.24

پی‌نوشت‌ها: