امام، قرآن ناطق

اسماعیل شفیعی سروستانی

زائر آل‌محمّد(ص) در وقت قرائت زیارت پر معنی و فیض «آل‌یاسین»، خطاب به امام و حجّت حیّ خداوند می‌گوید:

«السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا تَالِیَ کِتَابِ اللهِ وَ تَرْجُمَانَه‏؛1

سلام بر تو ای دنبال‌کننده و ترجمان و مفسّر کتاب خدا!»

آن روز که آیة مبارکة «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَطیعُوا اللهَ وَ أَطیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُم‏»2 نازل شد، هر که جان و دلش به قرآن بود، دریافت آنکه اطاعتش، تالی تلوّ خداوند متعال و به اذن‌الله در عرض طاعت اوست، کلامش نیز تالی تلوّ کلام ‌الله و سیره و سنّتش نیز تالی و دنباله‌روی بی‌کم و کاست سنّت ممدوح خداوند متعال است. گویی هر دو، یعنی کتاب‌الله و آل‌الله مصداق و ما به ازای خارجی یک حقیقت واحدند که بر عرصة هستی مجال حضور و ظهور یافته‌اند. شاید از همین‌رو بود که رسول مکرّم اسلام(ص) در آخرین روزهای زندگی پربرکتشان، دربارة دو میراث گرانبهای خود فرمودند:

«إِنِّی‏ تَارِکٌ‏ فِیکُمُ‏ الثَّقَلَیْنِ‏ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی- وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ؛3

همانا من شما را ترک می‌کنم و در میان شما، دو امانت نفیس می‌گذارم که اگر بدان‌ها تمسّک جویید، هرگز گمراه نمی‌شوید: کتاب خدا و اهل بیتم را. این دو هیچگاه از هم جدا نمی‌شوند تا آنکه سر حوض بر من وارد شوند....»

رسول الله(ص) این ثقل را قرین و عدیل هم معرفی و جداناپذیری آن دو را الی‌الأبد و همیشگی اعلام فرمود.

پرواضح است که به همان سان که قرآن نازل شده، معصوم و از هرگونه خطا و لغزش است، ضرورتاً عدیل و قرین آن نیز معصوم است. از این عبارت آسمانی، چند برداشت می‌توان داشت:

1. کسی قرآن را نمی‌داند، جز اهل بیت(ع)

امام باقر(ع) فرمودند:

«جز دروغگو هیچ‌کس از مردم ادّعا نکند که تمام قرآن را چنان‌که نازل شده، جمع کرده است و کسی جز علیّ‌ بن‌ابی‌طالب(ع) و امامان پس از وی، آن را چنان‌که خدای تعالی فرستاده، جمع و نگهداری نکرده‌اند.»4

2. ظاهر و باطن قرآن نزد اهل بیت(ع)

امام باقر(ع) فرمودند:

«جز اوصیای پیغمبر، کسی را نرسد که ادّعا کند ظاهر و باطن تمام

قرآن نزد اوست.»5

3. علم تفسیر نزد اهل بیت(ع)

سلمة بن مُحرِز می‌گوید: شنیدم امام باقر(ع) می‌فرمودند:

«از جمله علومی که به ما داده شده، علم تفسیر و احکام قرآن و علم تغییر زمان و حوادث آن است (مسائل روز و مقتضیات زمان). هرگاه خدا نسبت به مردمی خیری خواهد، به آنها بشنواند و اگر به کسی که حاضر به شنیدن نیست، بشنواند، پشت می‌کند و رو می‌گرداند. مثل اینکه نشنیده است.»

سپس اندکی سکوت نمودند و بعد فرمودند:

«اگر راز نگهداران یا مورد اطمینانی می‌دیدیم، می‌گفتیم و خداست که همه از او کمک می‌خواهند.»6

4. علم کتاب در سینة اهل بیت(ع)

عبدالرّحمن بن‌کثیر می‌گوید: امام صادق(ع) آیة شریفة «کسی که دانشی به کتاب داشت (آصف بن برخیا به قول مشهور) گفت من آن تخت را نزد تو می‌آورم، پیش از آنکه چشمت را به هم بزنی.»7 خواندند و آنگاه انگشتانشان را باز کردند و بر سینه‌اشان گذاشتند و سپس فرمودند:

«به خدا همة علم کتاب نزد ماست...»8

5. امام، کتاب ناطق است

از امیرمؤمنان(ع) روایت شده است که فرمودند:

«این کتاب صامت خداوند است و من کتاب ناطق اویم.»9

همة برداشت‌های یادشده در دریافت آخر جمع می‌شود.

امام، قرآن ناطق و لاجرم دانای همة بطون و ظواهر آیات کلام‌الله، مفسّر و مترجم آن و ظهور خارجی همة صفات عالی کمالی مندرج در آیات آن است. از همین‌رو، ایشان را واجب الإطاعه، باب‌الله، سبیل‌الله، حجّت‌الله و فصل‌الخطاب می‌شناسیم. از همین‌جاست معنی آیة مبارکة:

«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون‏؛10

همانا ما قرآن را نازل کردیم و خود برای آن نگهبانیم.»

«قرآن»، تنها صفحات کاغذی منقوشی نیست که در دست تندبادحوادث پراکنده و منتشر شود. قرآن، به نحو تامّ و اتمّ، در قول و فعل مردانی معصوم (به اذن‌الله) تجلّی یافته و هم ایشان حافظ و نگهبان آنند؛ به اذن‌الله. از این‌رو تا زمانی که حجّت خداوند بر زمین پابرجا باشد، قرآن نیز بی‌کم و کاست و مصون از تحریف و دستبرد وجود خواهد داشت. اینان با قرآن و قرآن با اینان است؛ الی‌الأبد.

اصبغ بن نباته می‌گويد: شنيدم از امير المؤمنين(ع) كه مي‌فرمودند:

«قرآن در سه بخش نازل شده: يك بخش آن دربارة ما و دشمنان ما است و بخش ديگر در سنّت‌ها و امثال است و بخش سوم در واجبات و احكام است.»11

در زیارت بلند و رفیع «جامعة کبیره» که به حقیقت دفتر سترگ امام‌شناسی است، خطاب به اهل بیت(ع) اعلام می‌شود:

«السَّلَامُ عَلَی الْأَئِمَّةِ الدُّعَاةِ وَ الْقَادَةِ الْهُدَاةِ وَ السَّادَةِ الْوُلَاةِ وَ الذَّادَةِ الْحُمَاةِ وَ أَهْلِ الذِّکْرِ وَ أُولِی الْأَمْرِ وَ بَقِیَّةِ اللهِ وَ خِیَرَتِهِ وَ عَیْبَةِ عِلْمِهِ؛

سلام بر امامان دعوت‌کننده [به سوی حق] و پیشوایان هدایت‌کننده و سروران سرپرست و مدافعان حمایت‌کننده و اهل ذکر و صاحبان امر و فرمان و باقیماندة خدا و برگزیدگان او و ظرف‌های دانش او.»

مصداق تمام‌عیار اهل ذکر، اهل بیت(ع) هستند.

خداوند متعال در آیة مبارکة:

«وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاَّ رِجالاً نُوحی‏ إِلَیْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُون‏؛12

و ما پیش از تو [برای مردم به عنوان پیامبر و رسول] نفرستادیم؛ مگر مردانی را که به آنها وحی می‌کردیم. پس اگر نمی‌دانید از اهل ذکر بپرسید.»

روایت زیبایی از حضرت علیّ بن موسی‌الرّضا(ع) دربارة «اهل‌الذّکر» وارد شده است. ایشان فرمودند:

«ماییم اهل ذکر و ماییم پرسش‌شوندگان.»

راوی‌ می‌گوید: عرض کردم: شما پرسش‌شونده و ما پرسش‌کننده‌ایم؟

امام فرمودند: «آری.»13

در روایت دیگری از امام صادق(ع) در تفسیر «آیة 43 سورة نحل» آمده است:

«ذکر قرآن است و اهل بیت پیامبر(ص) اهل ذکرند و از آنها باید سؤال کرد.»14

در بیست و یک روایت از طریق شیعه و بیست و سه حدیث از طریق عامّه رسیده است که مراد از اهل ذکر، اهل بیت(ع) هستند15 و مرحوم علّامه مجلسی شصت و چهار روایت در این زمینه نقل کرده است.16

پی‌نوشت‌ها: