پرسش و پاسخ

واحد پژوهش موعود

43. حقیقت انتظار چیست؟

انتظار، کیفیتی روحی بوده که موجب به وجود آمدن حالت آمادگی است برای آنچه انتظار دارند و ضدّ آن یأس و ناامیدی است. هر چه انتظار بیشتر باشد، آمادگی بیشتر است. اگر انسان، مسافری داشته باشد که چشم به راه آمدن او است، هر چه زمان رسیدن او نزدیک‌تر گردد، آمادگی برای آمدنش، فزونی می‌یابد. حالت انتظار، گاهی به پایه‌ای می‌رسد که خواب را از چشم می‌گیرد و درجات انتظار از این نظر تفاوت می‌کند. همچنین از نظر میزان حبّ و دوستی نسبت به آنچه را انتظار دارد، تفاوت وجود دارد. هر چه عشق به «منتظر» افزون باشد، آمادگی برای فرا رسیدن محبوب افزون می‌گردد و دیر آمدن و فراق محبوب دردناک می‌گردد تا بدانجا که انسان منتظر از خود بی‌خود می‌شود و دردها و سختی‌های دردآور و مشکلات سخت خود را در راه محبوب حس نمی‌کند.

44. انتظار چه ویژگی‌های خاصّی دارد؟

انتظار، در درجة نخست، ویژة حیات و زندگی است. ماهیت زندگی انسان با انتظار و امید به آینده عجین شده است؛ به گونه‌ای که بدون انتظار، زندگی مفهومی ندارد و شور و نشاط لازم برای تداوم آن در کار نیست. حیات حاضر و کنونی، ظرف پویایی، تلاش و حرکت به سوی فردا و فرداهاست، و این‌چنین پویایی و حرکتی بدون عنصر «انتظار» ممکن نیست؛ زیرا احتمال معقول بقا و پایداری و امید به تداوم حیات است که به زندگی کنونی معنا و مفهوم می‌بخشد و پویایی و نیروی لازم برای ادامة آن را تأمین می‌کند. از این‌رو است که ماهیت زندگی با انتظار، پیوستگی ناگسستنی دارد.

هر انسان زنده‌ای که در انتظارهای خویش، به تداوم حیات می‌اندیشد و بقای خویش را انتظار دارد، تمام حرکت و سکون خود را در راستای این انتظار و در جهت متناسب با تداوم حیات قرار می‌دهد.

و بنابراین در روایات اسلامی می‌بینیم که انتظار فرج از افضل اعمال امّت پیامبر(ص) شمرده شده است؛ یعنی ویژگی انتظار در عمل، در راه رسیدن به حیات است. شاید یکی از علل این‌گونه آموزش‌ها این بوده است که پیروان امام مهدی(عج) بکوشند تا خود را به امامشان نزدیک کنند و مانند او بیندیشند و امّت با امام در انتظار به سر برند؛ زیرا امام نیز در انتظار ظهور خود به سر می‌برد.

در حالت انتظار، بهترین شیوة پیوند و هم‌سویی و همدلی با امام نهفته است و غفلت از انتظار و معنای صحیح آن، سبب بی‌خبری و بی‌احساسی نسبت به سوزها و شورهای امام موعود است. شاید در دوران غیبت، انتظار راستین برای فرج، یعنی حضور امام در جامعة انسانی، نخستین راه بیعت و هم‌پیمانی با امام موعود باشد؛ زیرا انتظار حضور در متن جریان‌ها و حوادث پیش از ظهور است و مایة یادآوری هدف‌ها و آرمان‌های امام موعود و زمینة آگاهی و هوشیاری همیشگی است و در حال انتظار نبودن، به معنای غفلت و بی‌خبری و بی‌احساسی و بی‌تفاوتی نسبت به حوادث پیش از ظهور و اصل ظهور است.

جامعة منتظررا هر حادثه‌ای، هر چند عظیم و ویرانگر و هر عاملی، هر چند بازدارنده و یأس‌آفرین، از تحقّق هدف‌های مورد انتظار، مأیوس

نمی‌کند و در راه آن هدف‌ها از سعی و تلاش باز نمی‌ایستد و همواره به امام خود اقتدا می‌کند؛ امامی که در برابر مشکلات شکننده و حوادث کوبندة قرن‌ها و عصرها استوار و نستوه ایستاده و ذرّه‌ای در اصالت راه و کار خود تردید نکرده است.

حضرت مهدی(عج) فرمودند:

«لِأَنَّ اللَّهَ مَعَنَا وَ لَا فَاقَةَ بِنَا إِلَی غَیْرِهِ وَ الْحَقُّ مَعَنَا فَلَنْ یُوحِشَنَا مَنْ قَعَدَ عَنَّا؛1

... چون خدا با ما است، نیازی به دیگری نیست، حقّانیت با ما می‌باشد و کناره‌گیری عدّه‌ای از ما، هرگز سبب وحشت ما نخواهد شد.»

آری! امام مهدی(عج) در چنین انتظاری به سر می‌برد و با چنین ایمانی در این شب یلدای زندگی، استوار و تزلزل ناپذیر ایستاده است و جامعة «منتظر» و امّت چشم به راه نیز باید این ویژگی‌ها را در امام موعود و «منتظر» خویش، نیک بشناسد و تا حدّ امکان، مانند خود او در انتظار باشد.

45. عناصر تشکیل‌دهندة انتظار چیست؟

انتظار ظهور منجی، هیچ گاه به حقیقت نمی‌پیوندد؛ مگر در صورتی که سه عنصر اساسی در آن محقّق گردد:

1. عنصر عقیدتی؛ شخص منتظر باید ایمان راسخی به حتمی بودن ظهور منجی و نجات بخشی او داشته باشد؛

2. عنصر نفسانی؛ به این معنا که شخص منتظر باید در حالت آمادگی دائمی به سر ببرد؛

3. عنصر عملی و سلوکی؛ شخص منتظر باید به قدر استطاعت خود در سلوک و رفتارش، زمینه‌های اجتماعی و فردی را برای ظهور منجی فراهم نماید.

با نبود هر یک از این سه عنصر اساسی، انتظار حقیقتاً معنا پیدا نمی‌کند.

46. چه نوع انتظاری راجح است؟

انتظار فرج بر دو گونه است:

1. انتظاری که سازنده است، تحرّک بخش است، تعهّد آور است و عبادت، بلکه با فضیلت‌ترین عبادات است.

از مجموعة آیات و روایات اسلامی استفاده می‌شود که ظهور مهدی موعود(ع) حلقه‌ای است از حلقه های مبارزة اهل حق با اهل باطل که به پیروزی نهایی اهل حق منتهی می‌شود. سهیم بودن یک فرد در این سعادت، موقوف به این است که آن فرد عملاً در گروه اهل حق باشد. امامان و رهبران معصوم الهی به طور روشن و صریح، با ارائة تصویری مناسب از انتظار، روی برداشت درست و صحیح از مفهوم آن تکیه داشته‌اند و انتظار را از مقولة عمل به حساب آورده‌اند. بنابراین پیامبر(ص) می‌فرمایند:

«أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَج‏؛2

افضل اعمال امّت من انتظار فرج است.»

همچنین در روایتی دیگر از امام صادق(ع) می‌خوانیم:

«أَفْضَلُ الْأَعْمَالِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنَ اللَّه‏؛3

بزرگ‌ترین اعمال انتظار فرج از خداست.»

اهمّیت آمادگی و زمینه‌سازی را می‌توان در پیام امام صادق(ع) یافت که فرمودند:

«لَیُعِدَّنَّ أَحَدُکُمْ لِخُرُوجِ الْقَائِمِ وَ لَوْ سَهْما؛4

باید هر کدام از شما برای خروج قائم آمادگی پیدا کند؛اگرچه با تهیّه کردن یک تیر باشد.»

2. انتظاری که ویرانگر است؛ بازدارنده است؛ فلج‌کننده است و نوعی اباحی‌گری است. برداشت قشری از مردم از مهدویت و قیام و انقلاب مهدی(عج) این است که صرفاً ماهیت انفجاری دارد و فقط و فقط از گسترش، اشاعه و رواج ظلم‌ها، تبعیض‌ها، اختناق‌ها و حق‌کشی‌ها ناشی می‌شود، آنگاه که صلاح به نقطة صفر برسد و حقّ و حقیقت هیچ طرفداری نداشته باشد.

این نوع برداشت، از آن جهت که با اصلاحات مخالف است و فسادها و تباهی‌ها را به عنوان مقدّمة یک انفجار مقدّس و موجّه می‌شمارد، باید «شبه دیالکتیکی» خوانده شود، با این تفاوت که در تفکّر دیالکتیکی با اصلاحات از آن جهت مخالفت می‌شود و نابه‌سامانی‌ها از آن جهت تشدید می‌شود که شکاف وسیع‌تر شود و مبارزه پیگیرتر و داغ‌تر گردد؛ ولی این تفکّر عامیانه فاقد این مزیّت است و فقط به اشاعة فساد و تباهی اهمّیت می‌دهد که خود به خود، منجر به نتیجة مطلوب بشود.

این نوع برداشت از ظهور و قیام مهدی موعود(عج) و این نوع انتظار فرج که منجر به نوعی تعطیلی در حدود و مقرّرات اسلامی می‌شود و نوعی اباحی‌گری به شمار می‌آید، به هیچ وجه با موازین اسلامی و قرآنی موافقت ندارد.

47. انتظار، چه تأثیری در بعد اجتماعی دارد؟

انتظار در ابعاد گوناگون حیات انسانی، آثار مهمّی دارد و بیشترین تأثیر آن در بعد تعهّدات و مسئولیت‌های اجتماعی و احساس دیگرخواهی و

انسان‌دوستی عینیت می‌یابد؛ زیرا در مفهوم انتظار، انسان‌گرایی نهفته است. انسان منتظر پیوندی ناگسستنی با هدف‌ها و آرمان‌های امام منتظَر و موعود خود دارد و در آن راستا، گام برمی‌دارد و همسان و هم‌سوی آن اهداف و آرمان‌ها حرکت می‌کند و همة جهت‌گیری‌ها و گرایش‌ها و گزینش‌هایش در آن چارچوب قرار می‌گیرد. امام موعود، غمگسار راستین غم‌زدگان و یار و یاور واقعی مظلومان و حامی حقیقی مستضعفان است.

پس جامعة منتظر و انسان‌های دارای خصلت انتظار باید در زمینة خواست‌ها و هدف‌های امامشان عمل کنند و به یاری انسان‌های مظلوم و محروم بشتابند و دل‌آزردگان را مرهم نهند و دشواری‌ها و مشکلات مردم را تا حدّ توان، طبق خواسته و رضای امامشان برطرف سازند و اگر چنین شد، در قلمرو جامعة منتظر، محروم و تهیدست و بیمار بی‌درمان و دلتنگ و افسرده و اندوهگین و گرفتار باقی نخواهد ماند.

شاید یکی از معانی برخی از احادیث دربارة انتظار فرج که گفته‌اند: انتظار فرج خود فرج است. همین معنا باشد که جامعة منتظر اگر انتظاری راستین و صادقانه داشته باشد، دست کم در حوزة خود، مشکلات و نابه‌سامانی‌های مردم را برطرف می‌کند و خواسته‌ها و آرمان‌های امام موعود را در محیط خویش تحقّق می‌بخشد. بنابراین امام رضا(ع) فرمودند:

«انْتِظَارَ الْفَرَجِ مِنَ الْفَرَج‏‏؛5

... انتظار فرج جزء فرج است.»

48. عنصر انتظار چگونه در آمادگی نظامی منتظران تأثیر دارد؟

انتظار، نخست یک آرمان و عقیده است و سپس در عمل و عینیت آشکار می‌گردد و انسان منتظر به مرزبانی و پاسداری از حوزة جغرافیایی و فرهنگی و ایدئولوژی خود و هم‌کیشان و هم‌مسلکان خویش می‌پردازد و همواره در موضع دیدبانی است و هوشیارانه و تیزنگرانه به افق‌های دور و نزدیک می‌نگرد و هر تحرّک و تحوّل و نقل و انتقالی را در اردوگاه‌های دشمن زیر نظر می‌گیرد و در سنگر دفاع ایدئولوژیکی و زمینی و جغرافیایی، دشمن را از پیشروی باز می‌دارد و در صورت فراهم بودن زمینه به تهاجم نیز دست می‌یازد.

این است که جامعة منتظر همواره به آمادگی نظامی و دفاعی فرا خوانده شده است و تهیة ابزار جنگ و قدرت از هر مقوله و با هر کیفیت، تکلیف گشته است. فقها در کتاب جهاد، بحثی را تحت عنوان «مرابطه» و «رباط» ذکر کرده‌اند؛ به این معنا که مؤمنان در مرزها اقامت گزینند و آمادگی کامل داشته باشند تا در هنگام حمله و تهاجم ناگهانی دشمن، دفاع کنند و کشور را نجات دهند.

معنای دیگر مرابطه و رباط، پیوند و رابطه با امام و در خدمت امام زیستن و مرزبان دستورها و خواسته‌های امام بودن است؛ به این معنا که جامعة مؤمنان با امام خویش ارتباط برقرار کنند، به ریسمان ولایت امام چنگ زنند، با او هم‌پیمان شوند و به یاری امام، متعهّد گردند. این قسم از «مرابطه» بر هر فرد، واجب عینی است و نیابت‌بردار نیست و پایه‌ای از پایه‌های ایمان است و عملی بدون آن پذیرفته نمی‌شود.6

امام صادق(ع) در تفسیر آیة:

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُون؛7

فرمودند:

«اصْبِرُوا عَلَی الْمَصَائِبِ وَ صابِرُوا عَلَی الْفَرَائِضِ وَ رابِطُوا عَلَی الْأَئِمَّةِ(ع)؛8

در برابر مشکلات شکیبایی ورزید و در انجام تکلیف‌ها و مسئولیت‌ها پایدار باشید و با امامان رابطه برقرار کنید.»

و در روایتی دیگر از امام صادق(ع) آمده است که «رابطوا» به معنای حضور نزد امام است.9

پی‌نوشت‌ها: