سکوت حکیمانه، راهی فراسوی خیر و سعادت

در «تحف‌العقول» آمده است که امام رضا(ع) فرموده‌اند:

«الصَّمتُ بابٌ مِن أَبوابِ الحِكمَة؛1

سکوت، دری از درهای حکمت و دانایی و صواب‌اندیشی است.»

و نیز بیان داشته‌اند:

«إِنَّ الصَّمتَ يَكسِبُ المُحَبَة إنَّهُ دليلٌ على کلِّ خَير؛2

سکوت جلب محبّت می‌کند و می‌تواند برای دست‌یافتن به هرگونه خیر و سعادت، دلیل و رهنمون انسان باشد.»

این سخنان سنجیدة امام رضا(ع)، یکی از نکات دقیق تربیتی و اخلاقی سازنده را گوشزد می‌کند؛ چرا که سخن گفتن گاهی ممکن است به صورت عامل و گذرگاهی برای نگون‌بختی ابدی و ورود انسان به آتش دوزخ درآید؛ همان‌گونه که می‌تواند عامل رهایی‌بخش آدمی از شقاوت و بدبختی باشد؛ امّا باید یادآور شد که اگر قلب آدمی زلال و پاکیزه باشد، هیچ ‌چیزی در آن صورت، پاکیزه‌تر از زبان نخواهد بود؛ لذا امام رضا(ع) سکوت را به عنوان حکمت و دانایی و فرزانگی برشمرده‌اند.

از این‌رو، آن کسی که به‌جا و به‌ موقع، راه سکوت را در پیش می‌گیرد، در واقع، ابواب سعادت و نیک‌بختی را فراسوی خود می‌گشاید.

از سوی دیگر، سکوت به‌جا را می‌توان راهی به سوی سلامت روانی و کمال اخلاقی و نیل به معارف و آگاهی‌ها دانست؛ به این معنی که اگر فردی سکوت را در جای خود بر سخن گفتن ترجیح دهد و در چنین مواردی، بدان پایبند باشد، در واقع، قلب و درون خود را از شهوات و آفات روانی فارغ ساخته و برای نیل به هدف مطلوب، راه را در برابر خود هموار می‌سازد. سکوتی این‌چنین که از فراست و هوش و اندیشه و تفکّر مایه می‌گیرد، نشانة قدرت و توانایی است و نباید آن را دلیلی بر ضعف و نارسایی تلقّی کرد. محی‌الدّین‌بن‌عربی می‌گوید:

اگر کسی خواهان آن است که باطن و درونش سازندگی یابد و سخن

آغاز کند، باید زبانی که در کامش قرار دارد، به سکوت وادارد؛ یعنی نیروی باطن و درون آدمی گویاتر و رساتر از نیروی زبان است.

علاوه بر این، سکوت اندیشمندانه را باید راهی در رسیدن به مقام قرب دانست؛ چون از طریق سکوت است که نفس انسانی ادب‌پذیر می‌گردد و از انضباط برخوردار می‌شود. امام رضا(ع) بیان داشته‌اند:

«در میان بنی‌اسرائیل هیچ‌کس نمی‌توانست عنوان عابد را برای خود احراز کند؛ مگر آنکه ده سال سکوت اختیار می‌کرد و آنگاه که چنین مدّتی را در سکوت به سر می‌برد، عابد می‌شد.»3

بر این اساس، نقش سکوت به‌جا، در سازندگی انسان، از نظر علمی و اخلاقی، بر هیچ خردمندی پوشیده نیست. دربارة سکوت و ارزش آن، روایات فراوانی جلب نظر می‌کند و فرزانگان دین و دانش در اهمّیت آن بسیار سخن گفته‌اند.

این مثل و سخن معروف است که:

اگر سخن به مانند نقره گران‌قدر باشد، باید گفت سکوت و لب فروبستن همچون زر از بها و ارزشی فزون‌تر برخوردار است. سکوت و درنگ لطیف و خوشایند حضرت رضا(ع) هم‌زمان با سخن گفتن دیگران با او و استماع جالب او به گفتار دیگران - که از دورن اندیشمند مایه می‌گرفت - یکی از ویژگی‌های شخصیت روانی آن حضرت بوده است که دربارة خصال این امام بزرگوار نوشته‌اند:

هرگز با سخن خویش، بر کسی جفا نکرد و تا سخن کسی به پایان نمی‌رسید، لب به سخن نمی‌گشود و کلام دیگران را قطع نمی‌کرد؛ بلکه با سکوتی دلنشین به گفته‌های دیگران که با وی سخن می‌گفتند، گوش فرا می‌داد، آنگاه پس از فراغ او از گفتار، سخن آغاز می‌کرد.4

پیداست که بر اساس این رهنمود جالب، باید سخن گفتن، در پس سنگری آغاز گردد که پی و اساس نخستین آن، سکوت می‌باشد که استماع و دریافت حقایق و حفظ و نگهبانی و عمل به آنها بر چنین سکوتی مبتنی است. پس همان‌گونه که امام رضا(ع) فرموده‌اند، سکوت را باید دری از درهای حکمت و خیر و سعات دانست.

پی‌نوشت‌ها: