اهمّیت و ضرورت شناخت حقوق امام

مرتضی مهدوی یگانه

مراقبات ولایی

در تعاملات و مناسبات اجتماعی، خصوصاً در جامعة دینی، مقوله‌ای به عنوان «حق» و سپس «تکلیف»، همواره یکی از پایه‌ها و لوازم حیات انسان به ‌شمار می‌رود. در چنین جامعه‌ای، افراد به دلیل روابط متقابل و پیوندهای گوناگونی که با یکدیگر دارند، تأثیر و تأثّرات، افاضه و استفاضات و داد و دهش‌هایی میان آنها صورت می‌پذیرد که در یک منظومة معرفتی، ایمانی و انسانی، عناوینی چند را به خود اختصاص می‌دهد و نام‌هایی پیدا می‌کند، تعهّدات و ملزوماتی به وجود می‌آید و تکالیف و وظایفی را ایجاد می‌نماید. از جملة این عناوین، مسئلة «حق» است. گزاره‌هایی مانند اینکه پدر و مادر و فرزندان بر گردن یکدیگر حقوقی دارند؛ زن و شوهر یا خواهر و برادر یا شاگرد و استاد، برادران دینی نیز بر هم حق دارند و امثال اینها، از دل همین منظومه بیرون می‌آید. در واقع، یک ساختار حقوقی مهم، دقیق و نظام‌مند در این ساحت وجود دارد که بر زندگی دنیوی، برزخی و اخروی انسان‌ها تأثیرات فراوانی می‌گذارد و چه بسا سرنوشت افراد را رقم می‌زند؛ البتّه در یک نگاه گسترده و کلان، این ساختار موجودات دیگر را نیز در بر‌می‌گیرد و مقولاتی، مانند حقوق حیوانات، گیاهان و گاه جمادات را نیز شامل می‌شود که عجالتاً مورد نظر ما نیست. عنایت ما در این بحث، به حقوق انسان‌ها و به طور خاص، حقوق امام عصر(عج) و حجّت خدا بر مسلمانان و مؤمنان معطوف است.

راستی آیا تاکنون به حقوقی که امام زمانمان بر ما دارند، اندیشیده‌ایم؟

این حقوق چیست؟

چقدر است؟

چه ابعادی دارد؟

ادا کردن این حقوق چگونه است؟

چه آثار و برکاتی بر آنها مترتّب است و عدم توجّه به آنها، چه عواقبی دارد؟

آیا ما پاسخ‌گوی حقوق امام عصر(عج) بر خویش هستیم؟ و...

آنچه در این مقاله می‌آید، نگاهی به مسئله و مباحث گوناگون آن است.

فصل اوّل: مقدّمات و کلّیات

1. ضرورت و اهمّیت و شناخت حقوق امام

بی‌تردید اهمّیت و لزوم شناخت حقوق امام(عج) در تراز موضوعات محوری و مبنایی ارزیابی می‌شود؛ چه، با محور عالم تکوین و تشریع، یعنی امام و حجّت خدا پیوند دارد. در این زمینه، موارد زیر بیانگر ضرورت مزبور است:

اوّل:

شناخت حقوق امام، به شناخت خود امام بازمی‌گردد؛ بلکه بخشی از همان است؛ بنابراین به همان مقدار، مهم و ضروری است.

دوم: جایگاه حجّت خدا در نظام تشریعی خداوند

جایگاه و عظمت این حقوق در منظومة نظام تشریعی خداوند، خود، بیانگر موضوع مذکور است. یکی از اجزای این منظومه، مقامات پیامبران و شرایط نبی شدن آنان است که با شناخت اهل بیت(ع) پیوند مستقیم داشته ‌است. امام صادق(ع) فرمودند:

«مَا تَنَبَّأَ نَبِيٌ‏ قَطُّ إِلَّا بِمَعْرِفَةِ حَقِّنَا وَ بِفَضْلِنَا عَمَّنْ سِوَانَا؛1

هرگز هیچ پیامبری به مقام نبوّت نرسید؛ مگر به معرفت حقّ ما و برتر دانستن ما بر غیر ما.»

این امر نشان می‌دهد که فضایل و حقوق اهل بیت(ع)، یک جریان همیشه جاری در عالم، از همان آغاز خلقت بوده است.

سوم: جایگاه حجّت حق در نظام تکوینی خداوند

در روایات بسیاری، انسان کامل و حجّت خدا، محور عالم و مظهر اسماء و صفات الهی معرفی شده ‌است؛ مانند اینکه:

- خداوند، تمام عالم هستی را از نور ایشان آفریده ‌است؛

-خداوند، همگان را به ‌خاطر ایشان آفریده است؛

- خداوند، موجودات را به وسیله و به دست ایشان آفریده است؛

- خداوند، فیض حیات و بقا را همواره به واسطة ایشان به کائنات می‌رساند؛

- خداوند، به واسطة ایشان شناخته می‌شود؛

- خداوند، به وسیلة ایشان عبادت می‌شود؛

- خداوند، به واسطة ایشان به یگانگی شناخته می‌شود؛

- توحید به وسیلة ایشان محقّق می‌گردد؛

- تحقّق عبادت، قبولی آن، کمال آن، بخشش گناهان و تمام فیوضات و عنایات الهی به سبب ایشان و به واسطة ایشان صورت می‌پذیرد؛

- و... .

اینها، بخشی از شئون و مقامات اهل بیت(ع) به عنوان انسان کامل در منظومة تکوینی و (تشریعی) خداوند است که خاستگاه برخی از حقوق ایشان بر انسان‌هاست و ما بعداً توضیح بیشتری در این زمینه خواهیم داد. آنچه که باید بدان توجّه کرد، این است که امام عصر(عج) شخصیتی سترگ، بلکه مظهر عظمت خدا هستند و آنچه از بزرگی و عظمت الهی در عالم وجود ظهور یافته، توسط ایشان بوده ‌است.

چنان‌که در «دعای ماه رجب» چنین آمده:

«الْمُعْلِنُونَ‏ لِعَظَمَتِك؛

بارالها! من درخواست می‌کنم دربارة ولات امر شما (محمّد و آل محمّد(ع))که آشکارکنندة عظمت شمایند.»

روشن است که شخص هر چه بزرگتر باشد، حقوقش نیز بزرگتر و بیشتر خواهد بود.

چهارم:

در خود واژة حق، می‌توان ضروت یادشده را مشاهده کرد؛ زیرا حق (چنان‌که در تعریف حقّ امام خواهد آمد)، امر حتمی و ثابت است که واقع و محقّق می‌گردد. بنابراین، وقتی از حقّ امام سخن می‌گوییم، در واقع به موضوعی جدّی و محقّق شده نظر داریم که حکایت از حتمیت

و ضرورت دارد.

پنجم:

همچنین، در واژة امام نیز که به معنای جلودار و راهنمای مؤمنان است، گویی مسئلة حق، اخذ و تعبیه شده؛ زیرا مأموم را هدایت، تعلیم و کمک می‌کند و این افاضات، خود موجب به وجود آمدن حقّ امام می‌گردد (چنان‌که خواهد آمد).

ششم:

سعادت و شقاوت انسان‌ها در زمینة فردی و اجتماعی، با شناخت حقوق امام، پیوند ناگسستنی دارد. این مسئله خود از اهمّیت خاصّ این شناخت حکایت می‌کند.

هفتم:

اولویت و برتری حقوق امام نسبت به حقوق برادران مؤمن نیز، حاکی از همین مسئله است. در اسلام، مناسبات و ارتباطات میان مسلمانان و مؤمنان و اقتضائات و لوازم آن بسیار مورد توجّه خداوند و اولیای اوست؛ به ‌طوری‌که فرهنگ اخوّت دینی، خود، یک نظام بسیار مهمّ اجتماعی، ایمانی است و حقوق میان برادران مؤمن از بزرگترین عوامل استحکام جامعة اسلامی و انسجام انسان‌ها و حرکت در مسیر رشد و تعالی آنان است.

در این نظام، جایگاه و مراتب معنوی افراد، بسیار تعیین کننده است و با ارتقای شخصیت هر فرد، آن تناسبات و روابط و حقوق نیز ارتقا می‌یابد تا به سطح امام و امامت می‌رسد و به اوج خود نزدیک می‌شود.

در مورد حقّ مؤمن، امام صادق(ع) فرمودند:

« مَا عُبِدَ اللهُ‏ بِشَيْ‏ءٍ أَفْضَلَ‏ مِنْ أَدَاءِ حَقِ‏ الْمُؤْمِنِ؛2

خداوند به چیزی بهتر از ادای حقّ مؤمن، عبادت نشود.»

معلّی بن خنیس نیز گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم:

حقّ مسلمان بر مسلمان چیست؟

فرمودند: «... برای او هفت حقّ واجب بوده که همة آنها بر برادرش واجب است و اگر چیزی از آنها را تباه و ضایع کند، از ولایت و طاعت خدا خارج شود و دیگر نصیبی (از لطف و فیض الهی) نخواهد داشت.»

معلّی می‌گوید: عرض کردم: فدایت شوم! این حقوق چیست؟

امام فرمودند: «ای معلّی! (اصرار نکن). من بر تو نگرانم و می‌ترسم آنها را مراعات نکنی؛ بدانی و به آنها عمل ننمایی (پس اگر ندانی، بهتر است).»

من عرض کردم: لا قوَّةَ إلّا باللهِ. (إن شاءَالله با حول و قوة او، عمل خواهم کرد).

حضرت فرمودند: «آسان‌ترین آنها این است که آنچه برای خود می‌پسندی، برای او بپسندی و هرچه ناخوش می‌داری، برای او هم دوست نداشته باشی و آنچه برای خود نپسندی، بر او نيز نپسندی. حقّ دوم آنكه از آنچه ناخرسند دارد، دوری كنی و خوشنودی او را پيروی نموده، فرمانش بری؛ حقّ سوم آنكه با جان و مال و زبان و دست و پای خويش او را ياری كنی؛ حقّ چهارم آنكه چشم و راهنما و آینة او باشی؛ حقّ پنجم آنكه تو سير نباشی و او گرسنه يا سيرآب باشی و او تشنه يا پوشيده باشی و او برهنه؛ حقّ ششم آنكه اگر تو خدمتگزار داری و برادرت ندارد، واجب است خدمتگزارت را بفرستی كه جامه‏هايش را بشويد و غذايش را درست كند و بسترش را مرتّب نمايد؛ حقّ هفتم آنكه سوگندش را تصديق كنی و دعوتش را بپذيری و در بيماري‌اش از او عيادت كنی و بر جنازه‏اش حاضر شوی و چون بدانی حاجتی دارد، در انجام آن سبقت گيری و او را مجبور نسازی كه از تو بخواهد؛ بلكه خودت پيش‌دستی كنی. چون چنين كردی دوستی خود را به دوستی او پيوسته‏ای و دوستی او را به دوستی خود.»3

اکنون می‌گوییم: وقتی حقوق میان دو مسلمان و برادر مؤمن این‌گونه است، حقوق میان مؤمنان و امام معصوم چگونه خواهد بود؟ آیا لااقل همان‌قدر ضروری و مهم نیست؟

آری. هست! به مراتب بالاتر، واجب‌تر و بیشتر.

از قضا، امیرالمؤمنین(ع) خود به همین امر تصریح فرموده‌اند. روایت شده که معاویه، ابن عوف غامدی را با شش‌هزار سواره برای غارت شهر «انبار» فرستاد. او نیز شهر «هیت» و انبار را غارت کرد، مسلمانان را کشت، زنانشان را اسیر کرد و مردم را به سبّ و برائت از امیرالمؤمنین(ع) وادار نمود.

امیرالمؤمنین(ع) نیز از این‌سو، مردم را که دست از او کشیده و برای شکست او اجتماع کرده بودند، فراخواندند و برای آنان سخنرانی کردند؛ از جمله فرمودند:

«ثَكِلَتْكُمُ الثَّوَاكِلُ مَا تَزِيدُونِّي إِلَّا غَمّا...؛

مادران به عزایتان بنشینند! شما جز غم و غصّه برای من چیزی ندارید!»

آنان شروع به سر و صدا و جنجال کردند. یکی از آنها با صدای

بسیار بلند گفت: فقدان مالک اشتر چقدر آشکار است! اگر او زنده بود این سر و صداها را ساکت می‌کرد و لااقل معلوم می‌شد هرکسی چه می‌گوید.

حضرت (با کمال مظلومیت و ناراحتی) فرمودند:

«هَبَلَتْكُمُ الْهَوَابِلُ‏ لَأَنَا أَوْجَبُ‏ عَلَيْكُمْ‏ حَقّاً مِنَ الْأَشْتَرِ وَ هَلْ لِلْأَشْتَرِ عَلَيْكُمْ مِنَ الْحَقِّ إِلَّا حَقُّ الْمُسْلِمِ؟! فَغَضِبَ وَ نَزَلَ.؛4

مادرانتان به عزایتان بنشینند! (آیا نمی‌دانید که) حقّ من بر شما، از مالک واجب‌تر است؟ آیا حقّ مالک بر شما، چیزی بیش از حقّ یک مسلمان بر مسلمان دیگر است؟

سپس غضبناک از مرکب پیاده شدند و به سوی دیگر رفتند.

هشتم:

موجبات دیگری باز، بزرگی و اهمّیت حقوق امام را روشن می‌سازد؛ مانند:

الف) امام، انسان کامل است و همة ما به انسان کامل نیازمندیم؛ به راهنمایی او در مسیر کمال و نیل به هدف آفرینش و نیز نیازمند فیض‌ها و عنایات خداوند که همه، به واسطة او به همگان می‌رسد؛

ب) امام، پدر راستین و معنوی امّت است و باید مراقب باشیم عاقّ او نشویم؛

ج) ایمان انسان، اساساً ایجاب می‌کند که حقّ امام را بشناسد؛ زیرا ایمان، شئون و ابعادی دارد که در تمام آنها، مؤمن به امام خود محتاج است. سایر عوامل مشابه، همچون ارزش‌های اخلاقی و انسانی، مانند ادب، انسانیت، جوانمردی، بزرگواری، فضل و دانش، فرهیختگی و امثال آن نیز، همین حکم را دارند و هر یک، به نوعی ضرورت یادشده را ایجاب می‌کنند.

نهم:

اشارات قرآنی نیز می‌تواند انسان مؤمن را بدین حقیقت رهنمون شود. به طور کلّی، تمام آیات الولایه به طور صریح یا تلویح، بیانگر این موضوع هستند؛ به عنوان مثال، «آیة اطاعت» می فرماید:

«أَطيعُوا اللهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ...؛5

از خدا اطاعت کنید و از رسول و صاحبان امر نیز اطاعت نمایید...»

در این آیه، بعد از خدا و رسول، صاحب امر امامت بودن، موضوعیت دارد و حقّ اطاعت شدن (مطاع بودن) برای امام، بر گردن مسلمانان، به صراحت ذکر شده است.

در آیة دیگر، حقّ امام به اشارت آمده است؛ مانند آیة زیر:

«يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ...؛6

در روز قیامت، هر گروهی را به امامشان می‌خوانیم...»

روشن است که هر انسان مؤمن و هر امّتی، باید امام خود و حقوق او را بشناسند تا شایستگی حشر و نشر با او را پیدا کنند.

دهم:

آنچه در روایات در این زمینه آمده‌است و ما در اینجا برخی از آنها را ذکر می‌کنیم:

حضرت امام عسکری(ع) فرمودند:

«و لَوْ لَا مُحَمَّدٌ ص وَ الْأَوْصِيَاءُ مِنْ وُلْدِهِ لَكُنْتُمْ‏ حَيَارَی‏ كَالْبَهَائِمِ ... فَفَرَضَ عَلَيْكُمْ لِأَوْلِيَائِهِ حُقُوقاً أَمَرَكُمْ‏ بِأَدَائِهَا؛ 7

اگر محمّد(ص) و جانشینان از فرزندان او نبودند، همچون چهارپایان در این دنیا، حیران و سرگردان می‌زیستید... پس (برای هدایت و سعادت شما) حقوقی برای آنان واجب فرمود و امرتان نمود آنها را ادا کنید.»

ادامة حدیث بسیار جالب است؛ زیرا حتّی حلال بودن ازدواج، اموال، زندگی و اکل و شرب مؤمنان منوط به ادای برخی از این حقوق شده است. از اینجا، می‌توان به اهمّیت و ضرورت فراوان این حقوق پی برد.

رسول خدا(ص) نیز بر این مسئله تأکید کرده‌اند. امام صادق(ع) فرمودند:

«مَا خَرَجَ رَسُولُ الله(ص) مِنَ الدُّنْيَا حَتَّی أَلْزَمَ‏ رِقَابَ‏ هَذِهِ الْأُمَّةِ حَقَّنَا وَ اللهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلی‏ صِراطٍ مُسْتَقِيم؛8

رسول خدا از دنیا نرفت، مگر آنکه حقّ ما اهل بیت(ع) را بر گردن آنان قطعی و لازم ساخت.»

مگر خداوند یاری فرماید.

فرازی از «دعای ندبه» نیز بیانگر همین امر است. در این دعا می‌خوانیم:

«وَ أَعِنَّا عَلَی‏ تَأْدِيَةِ حُقُوقِهِ‏ إِلَيْه‏؛9

بارالها! ما را بر ادای حقوق امام زمانمان(عج) یاری فرما.»

این عبارت نشان می‌دهد که ادا کردن این حقوق، بسی مشکل است و نیاز به شناخت، اهتمام و تلاش و مجاهدت بسیار دارد؛ بلکه باید گفت این امر امکان ندارد؛ مگر خدا انسان را یاری فرماید.

وقتی امام سوگند می‌خورد!

شاید به نظر آید تنها برخی حقوق امام این‌گونه مهم و بزرگ است؛ امّا باید دانست که تمام حقوق حجّت خدا این سان است؛ زیرا چنان‌که اشاره شد شئون و حقوق هرکس تناسب شخصیت و بزرگی و جایگاه او در عالم و در بین امّت است. یکی از این حقوق، معرفت بالنّورانیت بوده که ممکن است برخی تصوّر کنند حقّ چندان مهمّی از حضرات ائمّه(ع) بر ما نباشد؛ امّا امیرالمؤمنین(ع) فرمودند:

« لَعَمْرِي‏ إِنَّ ذَلِكَ الواجب‏ [وَاجِبٌ‏] عَلَی كُلِ‏ مُؤْمِنٍ‏ وَ مُؤْمِنَة؛10

به جان خودم سوگند! که آن بر هر زن و مرد مؤمن واجب است.»

امامی که حقّش را انکار کرده‌اند

یکی از دغدغه‌های ائمّه(ع)، انکار حقوق ایشان، خصوصاً حقّ امام عصر، ارواحنا فداه، توسط امّت بوده‌است. امام صادق(ع) دربارة شباهت امام عصر(عج) به یوسف پیامبر(ع)، بعد از جملاتی می‌فرمایند:

«... فَمَا تُنْكِرُ هَذِهِ الْأُمَّةُ أَنْ يَكُونَ اللهُ يَفْعَلُ بِحُجَّتِهِ مَا فَعَلَ بِيُوسُفَ‏ وَ أَنْ يَكُونَ صَاحِبُكُمُ‏ الْمَظْلُومُ الْمَجْحُودُ حَقَّهُ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْر؛11

... پس این امّت چرا انکار می‌کنند که خدا با حجّت خود (مهدی(عج))

نیز همان کند که با یوسف کرد؛ همان حجّتی که صاحب این امر امامت است و مظلوم واقع می‌شود و حقّش را انکار می‌نمایند؟»

آنگاه امام صادق(ع) می‌فرمایند:

«صاحب این امر (مهدی (عج)) میان مردم تردّد دارد؛ در بازارهایشان راه می‌رود و بر فرش آنان قدم می‌گذارد؛ در حالی‌که او را نمی‌شناسند، تا زمانی فرا رسد که خود را معرفی فرماید؛ همان‌گونه که یوسف میان برادران خود بود (و او را نمی‌شناختند) تا خداوند به او اجازه داد و خود را معرفی کرد و در این هنگام، برادرانش به او گفتند: آیا تو یوسف هستی؟ و او گفت: آری. من یوسف هستم.»12و13

نکته‌ای که در اینجا، متوجّه شیعیان و دوستان امام عصر(عج) می‌شود، این است که اگر غیرمعتقدان به امام عصر(عج) به انکار حقّ امامت آن حضرت پرداخته‌اند، ممکن است معتقدان به ایشان، در مورد سایر حقوق امام خود، مشمول این حدیث شوند؛ یعنی به گونه‌ای دیگر سبب مظلومیت و انکار حقوق آن حضرت باشند. آیا کسی از دوستان آن حضرت هست که با جرئت و شجاعت تمام بگوید: من همة حقوق امام خود را شناخته و آنها را ادا کرده‌ام؟

بلی. ممکن است کسی به زبان، از انکار حقوق امام خود سخن نگوید؛ امّا آیا عملاً نیز چنین است؟ اینجاست که عارفان حقیقی امام، زبانشان بسته شده و سر به زیر انداخته و محزون و نگران می‌شوند که مبادا آنان نیز سهمی - ولو اندک - در مظلومیت و ضایع کردن حقّ مولا و امام خویش داشته باشند!

آیا یکی از حقوق مسلّم ایشان، ظهور و تشکیل حکومت اسلام در همة جهان نیست؟

و آیا ما دوستان ایشان، نقشی در طولانی شدن غیبت و در واقع، تضییع این حق و مظلوم شدن امام خود نداریم؟

چرا کار غیبت، آن هم در همان اوایل (بلکه در غیبت صغری) به جایی می‌رسد که امام در توفیع شریف خود، توسط نائب خاصّ آن حضرت، محمّدبن عثمان العمری به شیعیان خود دستور دعای تعجیل فرج بسیار می‌دهند و می‌فرمایند:

«أَكْثِرُوا الدُّعَاءَ بِتَعْجِيلِ‏ الْفَرَجِ‏ فَإِنَّ ذَلِكَ‏ فَرَجُكُم؛14

برای فرج بسیار دعا کنید که خود، فرج و گشایش خود شماست.»

آیا اگر شیعه، یکپارچه و متّحد به این وظیفة مهم و به تعبیری، به ادای این حقّ بزرگ اقدام کرده بود، آن دستور صادر می‌شد؟

امّا از این بسیار مهم‌تر، گذشت نزدیک به دوازده قرن از غیبت امام عصر(عج) تاکنون است؛ آیا آن دستور بزرگ و مؤکّد، به طریق اولی متوجّه ما شیعیان و دوستان آن حضرت در این زمان نیست؟ و آیا این، به معنای کوتاهی ما در ادای حقوق ایشان و سهم ما در مظلومیت و تضییع این حقوق به شمار نمی‌رود؟

ادامه دارد...

پی‌نوشت‌ها: