بررسی برخی ازویژگی‌های قوم بنی‌اسرائیل

مقدّمه

قوم بنی‌اسرائیل، فرزندان یعقوب پیامبر(ع)، نوة حضرت ابراهیم خلیل(ع) بودند. حضرت یوسف(ع) پس از آن که در «مصر» به جایگاهی رفیع رسید، پدر و برادرانش را به مصر دعوت کرد که در آن دیار ساکن شوند تا حضرت يوسف(ع) بهتر بتواند به ایشان رسیدگی کند.

چنان‌که می دانیم، چون وفات حضرت یوسف(ع) نزدیک شد. برادرانش را به گرد خود فراخواند و به ایشان خبر داد که سختی‌های بسیاری برایشان پدیدار خواهد شد و نیز به ظهور پیامبری خبر داد که آنها را از ظلم و جور نجات می‌دهد.1

وعدة حضرت یوسف(ع) محقّق شد و حضرت موسی(ع) همان پیامبر موعود، به نبوّت رسید و آنان را از چنگ ظلم و جور فرعونیان نجات داد و مأمور هدایت ایشان شد. از آیات قرآن چنین استفاده می‌شود که حق‌تعالی ابتدا به بنی‌اسرائیل، به دلایلی که ذکر خواهد شد، برتری داد؛ ولی پس از مدّتی، این قوم به انحطاط دینی و دنیایی و لعنت خدا و پیامبرانش دچار شدند. این مقاله به بررسی علل برتری این قوم و سپس سقوط و فروپاشی ایشان می‌پردازد.

برتری بنی‌اسرائیل

همان‌گونه که گفته شد، حق‌تعالی بنی‌اسرائیل را در زمین برتری بخشید و به ایشان، انواع نعمت‌های خویش را ارزانی نمود. از نعمت‌هایی که خداوند به این قوم عنایت کرد، کتاب، حکمت، نبوّت و رزق و روزی پاک بود و نیز این قوم را بر تمام عالم برتری بخشید و ایشان را وارثان زمین قرار داد.2

دلیل تفضّل الهی بر بنی‌اسرائیل

از آنجا که حق‌تعالی، حکیم مطلق و عين علم و آگاهی است، برخی از مخلوقات و انسان‌ها را بر برخی دیگر برتری داده است. در حقیقت، علّت اصلی این برتری دادن، علم و حکمت الهی است که در بسیاری موارد بر ما پوشیده است. در مورد بنی‌اسرائیل هم ارادة الهی بر برتری آنها بر دیگر اقوام در زمان خود، تعلّق گرفته است؛ همان‌گونه که در این آیة شریفه هم بدان اشاره شده است:

«وَ إِذْ قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فيكُمْ أَنْبِياءَ وَ جَعَلَكُمْ مُلُوكاً وَ آتاكُمْ ما لَمْ يُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمينَ؛3

[به یاد آورید] هنگامی را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! نعمت خدا را بر خود یادآور شوید، هنگامی که در میان شما، پیامبرانی قرار داد (و زنجیر بندگی و اسارت فرعونی را شکست) و شما را حاکم و صاحب اختیار خود قرار داد و به شما چیزهایی بخشید که به

هیچ یک از جهانیان نداده بود.»

در پاسخ به اینکه چرا ارادة الهی بر برتری بنی اسرائیل تعلّق گرفت، شاید بتوان دلایل زیر را برشمرد:

نعمت نبوّت

یکی از دلایل عنایات الهی به بنی‌اسرائیل، حضور انبیای الهی، به‌ ویژه حضرت موسی(ع) و برکت وجودی این انبیای الهی است؛ به این دلیل که وقتی برای مثال، حضرت موسی(ع) برای هدایت این قوم فرستاده شد، همراه ایشان، کتاب و هدایت و رحمت هم برای بنی‌اسرائیل فرستاده شده است:

«ثُمَّ آتَيْنا مُوسَی الْكِتابَ تَماماً عَلَى الَّذي أَحْسَنَ وَ تَفْصيلاً لِكُلِّ شَيْءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُون؛4

سپس به موسی کتاب (آسمانی) دادیم. او (نعمت خود را)بر آنها که نیکوکار بودند، کامل کردیم و همه‌چیز را (که مورد نیاز آنها بود، در آن) روشن ساختیم؛ کتابی که مایة هدایت و رحمت بود؛ شاید به لقای پروردگارشان (و روز رستاخيز)، ایمان بیاورند.»

بنابراین، اتّصال بنی‌اسرائیل به وحی، همواره باعث عنایت الهی به ایشان بود؛ مثل زمانی که در برابر دریا قرار گرفتند و فرعون در پی ایشان بود و تقاضای نجات کردند5 یا زمانی که از حضرت موسی(ع) تقاضای آب کردند و آن حضرت با زدن عصا بر سنگ، باعث جاری شدن آب از سنگ و جریان دوازده رود برای ایشان شد6 و عنایات دیگری که به تفصیل در قصّة حضرت موسی(ع) و انبیای دیگر بنی‌اسرائیل، در قرآن آمده است.

صبر و یاری خواستن از خدا

یکی دیگر از دلایل گشایش و وفور نعمت برای بنی‌اسرائیل که در قرآن بیان شده، یاری خواستن از خدا و صبر این قوم بود. یاری خواستن از خدا در همة امور زندگی، به ویژه در زمان سختی باعث می‌شود که انسان خدا را یاور اصلی در زندگی ببیند و پیوسته به او متّصل شود و از او بخواهد و برای گشایش در کارها از سوی خدا، صبر کند و این، صبری هدفمند است؛ به این معنا که این صبر، برگرفته از ایمان به خدا و یاری خواستن از اوست؛ نه اینکه فقط انسان، شداید و سختی‌ها را تحمّل کند. این یکی از بالاترین مراتب صبر است و در قرآن، آثار و برکات بسیاری برای این‌گونه صبر بیان شده است؛ به ویژه صبری که همراه تقوا باشد.7 حضرت موسی(ع) چون دید سختی بر بنی‌اسرائیل افزون شده و فرعون عذابش را بر ایشان شدید کرده است، به قوم خود فرمود:

«از خدا مدد جویید و در راه او صبر پیشه کنید.» و به آنها امید داد که حق‌تعالی دشمنشان را نابود می‌کند و آنها را جانشینان آن دشمنان قرار می‌دهد:

«قالَ مُوسی لِقَوْمِهِ اسْتَعينُوا بِاللهِ وَ اصْبِرُوا إِنَّ الْأَرْضَ لِلهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقينَ؛8

موسی(ع) به قوم خود گفت: از خدا یاری جوبيد و استقامت ‌پیشه کنید که زمین از آن خداست و آن را به هر کس از بندگانش که بخواهد، واگذار می‌کند و سرانجام (نيك) برای پرهیزکاران است.»

باید خاطرنشان کرد که این قوم، همان‌گونه که پیش‌تر نیز اشاره شد، مدّت‌ها پیش از ظهور موسی(ع) به دستور عالمشان، منتظر فرج و گشایش الهی بودند و صبر و استقامت‌ پیشه کردند.9 البتّه این وعدة الهی تحقّق یافت و حق‌تعالی به سبب صبر و استقامتی که در راه ایمان متحمّل شدند، ایشان را وارثان زمین قرار داد:

«وَ أَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذينَ كانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشارِقَ الْأَرْضِ وَ مَغارِبَهَا الَّتي بارَكْنا فيها وَ تَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَني إِسْرائيلَ بِما صَبَرُوا وَ دَمَّرْنا ما كانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَ قَوْمُهُ وَ ما كانُوا يَعْرِشُونَ؛10

و مشرق‌ها و مغرب‌های پربرکت زمین را به آن قوم تضعیف شده (زیر زنجیر ظلم و ستم) واگذار کردیم و وعدة نيك پروردگارت بر بنی‌اسرائیل، به سبب صبر و استقامتی که به خرج دادند، از (کاخ‌های مجلّل) می‌ساختند و آنچه از باغ‌های داربست‌دار فراهم ساخته بودند، در هم کوبیدیم.»

مادّی‌گرایی و ظاهربینی بنی اسرائیلی

بیان شد که خداوند به بنی‌اسرائیل تفضّل زیادی کرد و آنان را در زمین برتری بخشید و نعمت خویش را بر بر ایشان تمام کرد؛ امّا بنی‌اسرائیل قدر این نعمت و شوکتی را که خداوند به ایشان ارزانی داشته بود، به جا نیاوردند و در ادامة راه، بارها مورد نکوهش حق‌تعالی و حضرت موسی(ع) قرار گرفتند.

در اینجا، حتماً باید به این نکته اشاره شود که ممکن است گاهی یک رذیلة اخلاقی، اگر در فرد یا قومی کترل نشود، به مرور زمان، باعث انحرافات بزرگ و گمراهی و در نتیجه، نابودی ایشان گردد. می‌توان گفت یکی از دلایل اصلی گمراهی بنی‌اسرائیل، مادّی‌گرایی و توجّه بیش از انداره به نعمت‌های ظاهری دنیا بود. وقتی این آفت بزرگ اخلاقی در انسان برطرف نشود، شاید برای مدّتی اعتقاداتش دچار آسیب نگردد؛ به ‌ویژه بنی‌اسرائیل که سال‌ها در تنگنا و فشار و محروم از نعمت‌های مختلف بودند و تا آن زمان از فرمان‌های پیامبرشان پیروی می‌کردند؛ امّا وقتی عذاب از بین برود و نعمت فراوان شود، این مادّی‌گرایی و ظاهربینی در

ایشان تقویت می‌شود و فقط آنچه را از طریق حواس ظاهری دریافت می‌شود، باور می‌کند. شاید در ظاهر، به خدای موسی(ع) و نجات‌دهندة خود ایمان آوردند؛ امّا در ادامه خواهیم گفت که حقیقت این ایمان به سبب ظاهربینی و مادّی‌گرایی، دستخوش تغییر و دگرگونی و در نهایت، نابودی قرار گرفت. قرآن کریم نمونة این‌گونه ظاهربینی را در موارد زیر برمی‌شمرد:

درخواست دیدن خدا

یکی از درخواست‌های بنی‌اسرائیل از حضرت موسی(ع) که به سبب همین ظاهربینی پدید آمد، دیدن خدا به صورت ظاهری بود؛ زیرا می‌خواستند خدایی را بپرستند که بتوانند با آن ارتباط ظاهری برقرار کنند. یک نمونه از این درخواست، زمانی بود که پس از معجزة حضرت موسی(ع) از دریای «نیل» نجات یافتند و در مسیرشان، به قومی رسیدند که بت‌پرست بودند. بنی‌اسرائیل از حضرت موسی(ع) خواستند که برای ایشان، خدایی مثل این بت‌ها قرار دهد. در اینجا، حضرت موسی(ع) ایشان را موعظه کرد و فرمود:

«آن خدایی که شما را بر همة عالم برتری داد، خدای شماست و بت‌هایی که آنان می‌پرستند، باطل و نابود شدنی است.»11

نمونة دیگر زمانی بود که حضرت موسی(ع) ایشان را به میقات برد تا به سبب ارتباط نزدیکی با حق‌تعالی، ایمانشان تقویت گردد؛ ولی آنان تقاضا کردند که خدای بی‌همتا را با چشم ظاهر و به صورت عیان مشاهده کنند. در اینجا بود که حق‌تعالی با صیحه‌ای آسمانی آنان را به هلاکت رساند؛ امّا با دعای حضرت موسی(ع) و لطف او به بنی‌اسرائیل دوباره زنده شدند.12

این ظاهربینی، هنگامی به انحرافی بزرگ تبدیل شد که حضرت موسی(ع) از قوم خویش فاصله گرفت و برادر و وزير خود، یعنی جناب هارون(ع) را جانشین خویش قرار داد. در این مدّت، یکی از منافقان بنی‌اسرائیل به نام سامری، قوم خویش را فریفت و از طلا، گوساله‌ای نمادین ساخت و به ایشان گفت که این خدای موسی و شماست، با وجود مخالفت هارون(ع) و مبارزة او با سامری، قوم ظاهربين و مادّی‌گرا، حرف سامری را باور کرده و به خدای یکتا كافر شدند.13

معاملة آخرت با دنیای ظاهری

مشکل بزرگ و انحراف ظاهربینی قوم بنی‌اسرائیل، باعث شد نتوانند درک صحیحی از خداوند یکتا و غیرمادّی داشته باشند؛ لذا آرام‌آرام باورشان را به عالم آخرت و جهان پس از مرگ، از دست دادند؛ چون همه چیز را در مادّه و عالم دنیا می‌دیدند و نتوانستند آنچه را که پیامبر خدا(ع) از اعتقاد به روز قیامت و عالم پس از مرگ، فرموده بود، درک کنند. آخرت در نظرشان کوچک آمد و آن را با نعمت‌های ظاهری و حقیر دنیابی عوض کردند. در قرآن نیز این معاوضه و خرید و فروش، یادآوری شده است:

«أُولئِكَ الَّذينَ اشْتَرَوُا الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ فَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ يُنْصَرُون؛14

اینها همان کسانی‌اند که آخرت را به زندگی دنیا فروخته‌اند؛ از این‌رو، عذاب آنها تخفیف داده نمی‌شود و کسی آنها را یاری نخواهد کرد.»

پس برای اینکه به مطامع دنیوی بیشتری دست یابند، به مخالفت با رسول خدا، احکام، دستورات و فرامین او برخاستند؛ چراکه دستورات الهی حضرت موسی(ع) در راستای اصلاح حقیقی انسان و تکامل واقعی او و توجّه به آخرت بود. پس در انجام این دستورات، سستی کردند. جلوه‌هایی از این مخالفت عبارت است از:

شکستن عهد و پیمان با خدا

همان‌گونه که در قرآن آمده است، حقّ‌تعالی از بنی‌اسرائیل برای انجام برخی از تعهداتش عهد و پیمان گرفت؛ از جمله اینکه فقط خدای یکتا را بپرستند، به والدین، نزدیکان و مساکین نیکی کنند، با مردم خوش‌رفتار باشند، نماز را اقامه کنند و زکات مالشان را بپردازند. همچنین خون یکدیگر را نریزند و به سبب جنگ، یکدیگر را از سرزمین خود بیرون نکنند و...15

أمّا بنی‌اسرائیل به این پیمان‌ها پایبند نبودند، تا آنجا که برای متاع بیشتر و جایگاهی بهتر در دنیا، به جنگ و خون‌ریزی در زمین پرداختند و آنان را که شکست‌خورده بودند، از زمین‌هایشان بیرون می‌کردند و این‌گونه عهد و پیمانشان را با حق‌تعالی شکستند.16 آنها برای شکستن این عهد و پیمان، گاه از روش‌های پیچیده‌ای استفاده می‌کردند؛ مثلاً به برخی از احکام الهی که موافق میل و خواسته‌های دنیایی‌شان بود، عمل می‌کردند و اگر حکمی برخلاف خواسته‌های آنان بوده، به آن عمل نمی‌کردند و به تعبیر قرآن، به برخی ایمان می‌آوردند و به برخی کافر می‌شدند و این‌گونه با دستورات الهی مقابله می‌کردند.17

تکذیب و کشتن انبیای الهی

وقتی بنی‌اسرائیل مخالفت با فرامین الهی را آغاز کردند، پیامبران الهی را در مقابل خود و مانع این مخالفت می‌دیدند؛ چون پیامبران ضامن اجرای احکام الهی بودند و تا آخرین لحظة زندگی‌شان به ابلاغ و اجرای فرامین الهی در میان قوم خود وفادار بودند؛ بنابراین بنی‌اسرائیل چاره‌ای جز این نداشتند که یا آنها را تکذیب کنند یا ایشان را بکشند. در برخی از آیه‌های قرآن کریم، به این تکذیب و کشتن، اشاره شده است.18 آنها تا آنجا پیش رفتند که نه ‌تنها وجود انبیای الهی را منکر شدند، خود را جزو دوستان و یاران خدا می‌شمردند و مردم را این‌گونه فریب می‌دادند و می‌گفتند که خدا ما را هیچگاه عذاب نمی‌کند.19 سپس خودشان را کاتبان وحی الهی و مقرّبان درگاه او معرفی کردند، تا آنجا که خودشان کتاب می‌نوشتند و به نام خدا منتشر می‌کردند20 یا اینکه به حق‌تعالی دروغ‌های بزرگی نسبت دادند که قرآن به شدّت این دروغ‌ها را تکذیب کرده است؛ مثل بسته بودن دستان حق‌تعالی21 و... .

پی‌نوشت‌ها: