گفتاری ازدکتر محمّد‌صادق کوشکی دربارة آقازادگی

امروزه واژة آقازاده در روانشناسی اجتماعی به افرادی خطاب می‌شود که خود از توانایی خاصّی برخوردار نیستند و با استفاده از موقعیت پدر یا نزدیکان خود به موقعیت‌های سیاسی، اقتصادی رسیده‌اند.

دکتر محمّدصادق کوشکی دارای دکترای اندیشة سیاسی از «پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی» و استادیار «دانشکدة حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران» در برنامة تلویزیونی «جهان‌آرا» دربارة پدیدة آقازادگی مباحثی داشت که در ادامه، به مرور آن پرداخته خواهد شد.

مشکل آقازادگی به ‌رغم اینکه در سال‌های اخیر بسیار به آن پرداخته شده است، امّا همچنان پابرجا است. لفظ آقا از تعابیر محترم در ادبیات دینی بوده است که به علّت سوء ‌استفادة برخی افراد در موقعیت خود، در حقّ این واژه اجحاف شد؛ چراکه واژة آقا برای اربابان به سختی استعمال می‌شد و هر کس در دل مردم جا داشت، خودشان به او آقا می‌گفتند؛ مثلاً به پیش‌نماز خود لقب آقا می‌دادند. در گذشته، به تبع نام‌گذاری بزرگان به آقا، فرزندان آنها آقازاده نامیده می‌شد. این تعبیر را مرحوم امام خمینی(ره) در خطاب قرار دادن فرزندان آیت‌الله حائری نیز استفاده کرد؛ زمانی که شاه آن جسارت را به روحانیت کرد که امام خمینی(ره) در پاسخ فرمود: روحانیت ما افرادی همچون آیت‌الله حائری هستند که وقتی رحلت کردند، آقازاده‌هایش نان برای خوردن نداشتند. بعد از انقلاب، مسئولان به جهت قداستی که داشتند و اکثر آنها نیز روحانی بودند، مردم به آنها آقا و به تبع، به فرزندان آنها

آقازاده می‌گفتند و وقتی که خطای این فرزندان زیاد شد، این واژه بار منفی پیدا کرد. امروزه، واژة آقازاده در روانشناسی اجتماعی به افرادی خطاب می‌شود که خود از توانایی خاصّی برخوردار نیستند و با استفاده از موقعیت پدر یا نزدیکان خود، به موقعیت‌های سیاسی، اقتصادی رسیده‌اند.

توصية امام علی(ع) دربارة آقازادگی

حضرت امیر‌المؤمنين، علی(ع) دربارة پدیدة آقازادگی می‌فرمایند:

«بدان برای حاکمان، خاصّان و صاحب اسراری است که خود‌خواه و دست‌درازند و در داد و ستد، با مردم عدالت و انصاف را رعایت نمی‌کنند. ریشة ستم آنان را با قطع وسایل، از بیخ برکن و به هیچیک از اطرافیان و بستگان خود، امکان حکومتی واگذار نکن و نباید طمع کنند که قراردادی به سود آنها منعقد سازی که مایة ضرر سایر مردم باشد؛ خواه در آبیاری یا عمل مشترک دیگر؛ به طوری که هزینه‌های آن را بر دیگران تحمیل کنند که در این صورت، سودش برای آنها است و عیب و ننگش برای تو در دنیا و آخرت. حق را دربارة آنها که خواهان حقّند، چه خویشاوند و چه بیگانه، رعایت کن و در این‌باره، صابر باش و به حساب خدا بگذار (و پاداش این کار را از او بخواه)... هرچند این کار، موجب فشار بر یاران نزدیکت شود و سنگینی این راه را به خاطر سرانجام ستودة آن تحمّل کن.»1

ضرورت استخراج حلال و حرام‌های سیاسی از منابع دینی

مشکل شکل‌گیری پدیدة آقازادگی این است که مسئولان به چنین ملاحظه‌ای که حضرت امیر(ع) می‌فرمایند، بی‌توجّه بودند. وقت آن است که مجتهدان امروز و فردا، حلال و حرام سیاسی را در قالب فقه هم استخراج کنند. پژوهشگران حوزه اکنون باید حلال‌ها و حرام‌های سیاسی را به دست آورند و به طور مسلّم، یکی از حرام‌هایی که وجود خواهد داشت، دخالت اطرافیان مسئولان در فعّالیت‌هایی است که مردم می‌توانند در آن دخیل باشند؛ منظور، فعّالیت‌هایی همچون فعّالیت‌های پژوهشی و تحصیلی نیست که جای دیگران را تنگ نمی‌کند؛ ولی اگر وارد عرصه‌ای شود که جای مردم تنگ می‌شود، باید خودش را کنار بکشد.

روایت قابل تأمّل امام رضا(ع)

زمانی که امام رضا(ع) به ولایتعهدی رسیدند، یکی از شیعیان به خدمت حضرت رسید و با ابراز خرسندی گفت: بالأخره شیعیان نیز از گرسنگی بیرون می‌آیند و به نان و نوایی می‌رسند. حضرت در پاسخ فرمودند:

«این‌گونه نیست. اگر زمانی ما به حکومت برسیم، سهم شیعیان ما از حکومت، فقط کار و تلاش بیشتر است.»

اینکه امروز در جمهوری اسلامی این اتّفاق صورت نگرفت و کار به جایی رسیده است که وزیری به جهت استفادة دخترش از رانت، شرمنده نیست و حتّی عذرخواهی نمی‌کند و مسئول دیگر از این اقدام به عنوان حقّ شهروندی دفاع می‌کند، به سبب عدم تبیین حلال و حرام سیاسی است که درست تبیین نشده و چنین مواردی کم‌کم عادّی جلوه‌گر شده است. درست است که نظام جمهوری اسلامی حاکم است، امّا ساز و کارهای حکومت، برجا مانده از حکومت «پهلوی» و «قاجار» می‌باشند.

راهکار اصلاح این وضعیت، ابتدا اصلاح ذهنیت‌ها است که بپذیریم دین در این موارد، برای ما برنامه دارد. بسیاری این ذهنیت را دارند که حکومتی به نام دین بر پا شود و جوانان مردم در راه دفاع از کیان آن، استخوان‌هایشان صندلی شود تا بندة مسئول هر طور خواستم، عمل کنم.

چنین آفتی فراجناحی است. بسیاری از مسئولان، چه از جناح چپ و چه از جناح راست، وقتی این معارف «نهج ‌البلاغه» برای آنها خوانده می‌شود، زیر بار آن نمی‌روند و برای توجیه کار خود، یا سند نهج ‌البلاغه را زیر سؤال می‌برند یا آن را تأویل می‌کنند تا آن را نپذیرند.

نفس ورود فرزند یک وزیر، مثلاً وزیر آموزش عالی در کار اقتصادی، به لحاظ معارف نهج ‌البلاغه حرام است؛ گرچه در کار خود نیز درستکار باشد. مشکل این است که این معارف تبدیل به قانون نشده است تا قوّة قضائیه بر اساس آن عمل کند و مردم در این مسیر همراهی کنند.

البتّه همة مشکلات، خطّ قانونی نیست. بسیاری از مسئولانی که چنین مواردی را رعایت نمی‌کنند، با رأی مردم انتخاب می‌شوند.

قبحِ از بین‌رفته

این موردی که حضرت می‌فرمایند، پایة عقلی دارد. در بسیاری از مناطق دنیا، این موضوع رعایت می‌شود؛ مثلاً زمانی که تخلّف صدر اعظم «آلمان» کشف می‌شود، حزبش در دورة بعد رأی نمی‌آورد؛ امّا در «ایران»، جای تعجّب دارد که وقتی تخلّف یکی از نزدیکان مسئولی کشف می‌شود، دورة بعد رأی بیشتری می‌آورد و این، نشئت‌گرفته از یک مشکل اجتماعی است که قبح این قضیه ریخته شده است.

اکنون نیز مسئولانی داریم که به توصیة نهج ‌البلاغه گوش فرا داده و سعی کردند که نگذارند فرزندانشان از موقعیت آنها بهره‌برداری کنند؛ به عنوان نمونه، سردار آبشناسان که هنگام شهادتش، فرزندش در «بندرعبّاس» خدمت می‌کرد. در برنامة غبار‌روبی حرم مطهّر امام رضا(ع) که اخیراً رهبر انقلاب مشرّف شد، از فرزندان مقام معظّم رهبری نیز دعوت شد که در این برنامه شرکت کنند که رهبری مخالفت کرد و گفت: این برنامه اگر برای عموم است، فرزندانم شرکت کنند؛ والّا معنی ندارد که آنها شرکت کنند.

حضرت امام به فرزندانشان اجازة ورود به هیچ پست دولتی را نداد و وقتی بحث نخست‌وزیری سیّد احمد آقا مطرح شد، در مقابل آن مقاومت کرد.

تأثیر اجتماعی گناه مسئولان و آقازاده‌ها

بسیاری از گناهان عمومی، نشئت گرفته از تخلّفات مسئولان و آقازاده‌ها است و آنها در گسترش گناه و بی‌ایمانی در جامعه مؤثّرند؛ مثلاً وقتی به بی‌حجاب‌ها و روزه‌خواران در ملاء عام تذکّر می‌دهید، در پاسخ، به رانت‌خواری‌ها و دزدی‌ها اشاره می‌کنند و در واقع، بعضی اوقات حرکتشان واکنشی است به این موارد و در این صورت، آنها در بی‌ایمانی جامعه سهیم هستند؛ همان‌گونه که حضرت امیر نیز می‌فرمایند:

«تخلّف مسئولان باعث ضعف ایمان مردم می‌شود.»2

فرهنگ‌سازی در این مورد، بسیار مهم است و باید جامعه «آقازادگی» را زشت بداند. در «کرة جنوبی» دوست رئیس‌جمهور تخلّفی کرد، بعد از چهار ماه رئیس‌جمهور مجبور شد استعفا دهد.

خواصّ به دردنخور، هر چه از سفرة انقلاب می‌خورند، می‌گویند کم است و مردم هم مدام آنها را بالا نگاه می‌دارند. اگر رسانه‌ها و افراد، دندان طمع از حمایت‌ها بکنند، می‌توانند زشتی آقازادگی را برملا کنند.

پی‌نوشت‌ها: