پیراستگان ازآفت آقازادگی

فاصله انداختن بین فقیر و غنی، بین اشراف و غیراشراف و امتیاز دادن به یک قشر خاص، با نظام جمهوری اسلامی سازگار نیست. هر بخشی از نظام جمهوری اسلامی در هر نقطه‌ای از نقاط، اگر به یکی از این آفت‌ها مبتلا شود، از صراط مستقیم جمهوری اسلامی خارج شده و باید اصلاح شود.

یکی از نکاتی که رهبر انقلاب در سخنان اخیر خود دربارة مرحوم حاج آقا مصطفی خمینی به آن اشاره کردند، نبود نشانه‌های «آقازادگی» در ایشان بود: چه قبل از مرجعیت، چه زمان مرجعیت یک ذرّه نشانه‌های آقازادگی در حاج آقا مصطفی نبود.1 البتّه ایشان قبلاً نیز به این ویژگی اخلاقی فرزند امام(ره) اشاره کرده‌ بودند: مرحوم حاج آقا مصطفی مطلقاً آقازادگی نداشت. نه لباسش، نه عبایش، نه کفشش، نه زندگی خصوصی‌اش و نه خانه‌اش، مطلقأ هیچ بوی آن تفاخر آقازادگی و اینها ازش نمی‌آمد.2 در این سخنان، موضوع آقازادگی به عنوان مسئله‌ای منفی به کار رفته و دوری از آن، به عنوان ویژگی مثبت ایشان معرفی شده است؛ امّا به راستی آقازادگی چیست که در نگاه دینی و انقلابی به عنوان مسئله‌ای مذموم مطرح می‌شود؟ چرا از میان این‌همه صفت‌ها و تعاریف، رهبر انقلاب، نفی صفت آقازادگی را به عنوان ویژگی برجستة حاج آقا مصطفی به کار بردند؟ آیا آسیب‌هایی که برخی آقازاده‌ها وارد کرده‌اند، باعث شده است که رهبری، برای نخستین‌بار لفظ آقازادگی را در معنای منفی به کار ببرند؟

اشکال از امتیازطلبی است

در ابتدا باید توجّه داشت که به دنیا آمدن در یک خانوادة معتبر و داشتن پدری بانفوذ، به خودی خود، یک نقص و خصیصة منفی نیست؛ به عبارت دیگر، فرزند بزرگان لزوماً انسان‌هایی منفعت‌جو نیستند و بسیاری از آنها اتّفاقاً افرادی مؤثّر و مفید بوده‌اند. آنچه آقازادگی را به یک پدیدة منفی و نامطلوب تبدیل می‌کند، امتیازطلبی است. برخی از فرزندان رجال و بزرگان به سبب انتساب به یک فرد معتبر و قابل احترام، توقّع دارند که از امتیازهای ویژه‌ای برخوردار شوند. همین توقّع و انتظار است که باعث می‌شود آنها به خود اجازه دهند تا فراتر از قانون، اقداماتی انجام دهند و منافع اقتصادی یا سیاسی به دست آورند. مسلّماً این توقّع بی‌جاست و امتیازهایی که خارج از قانون در اختیار این افراد قرار می‌گیرند، ناعادلانه و غیر شرعی خواهند بود.

سیرة آیت ‌الله سیّد مصطفی‌خمینی

آیت‌الله سیّد مصطفی خمینی در دوران مبارزه، کنار امام خمینی(ره) فعّالیت داشت و رفتار و سیرة وی نشان می‌دهد که آقازادگی را بهانه‌ای برای جلب امتیاز و منفعت تلقّی نمی‌کرد؛ بلکه به عنوان یک آقازاده احساس مسئولیت اجتماعی و سیاسی بیشتری داشت. اگرچه فرزند مرجع تقلید و رهبر نهضت انقلاب اسلامی بود، امّا بیشتر از سایرین برای مبارزه تلاش می‌کرد و هزینه می‌داد و مرگ مشکوک ایشان، نتیجة مبارزه‌ها و ظلم‌ستیزی فوق‌العادّة وی بود. در خاطرات آیت‌الله یزدی آمده است که

رژیم شاه، مأموری را برای تسلیم احضاریه به در خانة امام خمینی(ره) فرستاد. آقا مصطفی سینه‌سپر کرد و شجاعانه اجازة ورود به بيت حضرت امام را نداد.

او در مقابل تهدید مأمور شاهنشاهی گفت: به مقامات بالاتر گزارش کن که مصطفی مانع دریافت احضاریه شد.

فقط در مبارزه با رژیم طاغوت نبود که آیت‌الله سیّد مصطفی خمینی مورد

آزار قرار می‌گرفت؛ برخی از متحجّران در حوزه، به دلیل دشمنی با امام خمینی (ره) تلاش می‌کردند با اهانت به فرزند ایشان، کینه و نفرت خود را آشکار کنند. حضرت امام(ره) دردمندانه حکایت می‌کنند که متحجّران، حکم به نجاست حاج آقا مصطفی دادند و کوزه‌ای را که وی از آن آب آشامیده بود، نجس و غیر قابل استفاده دانستند! آیت‌الله سیّد مصطفی‌خمینی، هم در برابر دشمنان بیرونی، یعنی رژیم طاغوت و هم در مقابل جریان متحجّر حوزة علمیه که دشمن داخلی بودند، تاوان آقازادگی و انتساب به امام خمینی(ره) را تحمّل می‌کرد. ایشان هیچ داعیه‌ای برای قدرت گرفتن و بهره‌مند شدن از امتیاز فرزندی رهبر انقلاب نداشتند. پس از پیروزی انقلاب، هرچند مصطفی خمینی حضور نداشت، امّا امام خمینی(ره) برای جلوگیری از حاکم شدن انتساب‌ها در انتصاب‌ها، اجازه نداد که فرزند دیگرشان وارد سیاست شود.

زمانی که بنی‌صدر در نامه‌ای به امام درخواست کرد که مرحوم حاج احمدآقا به عنوان نخست‌وزیر معرفی شود، امام خمینی(ره) صراحتاً پاسخ منفی داد و فرمود: بنا ندارم اشخاص منسوب به من، متصدّی این امور شوند... البتّه در سال‌های پس از رحلت امام برخی از اشخاص منسوب به ایشان حضور در انتخابات را شامل این نهی امام ندانستند و در انتخابات ثبت نام کردند.

تکبّر، منشأ فساد و نابه‌سامانی

از حیث اخلاقی می‌توان روحیة آقازادگی را برآمده از نوعی خود‌برتربینی و تکبّر دانست. رذیله‌ای که زشتی‌ها و ناهنجاری‌ها را به دنبال دارد.

در میان خصلت‌های نکوهیده که سلامت جان و راحت زندگی را با خطر و مانع مواجه می‌سازند، تکبرّ از پرآفت‌ترین آنهاست. خود‌برتربینی و سرکشی برخاسته از آن، چه بسیار حقیقت‌ها را ناشناخته و چه راه‌های فضیلت را ناپیموده می‌گذارد.3 از نگاه دینی نیز این خودبرتر‌بینی و خودخواهی منشأ فساد و نابه‌سامانی در عالم می‌شود؛ منیّت است که در انسان، منشأ همة آفات اخلاقی و عوارض و نتایج عملی آنهاست. منشأ همة این جنگ‌ها و کشتارهای عالم و ظلم‌هایی که به وقوع می‌پیوندد و منشأ همة فجایعی که در طول تاریخ اتّفاق افتاده، احساس منیّت و خودخواهی و خودبینی در مجموعه‌ای از انسان‌هاست ... .4

نهادینه شدن تبعیض

روی دیگر آفت آقازادگی نقش سوء و مخرّب آن در مناسبات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه است. در واقع، روحیة آقازادگی آفتی است که بیماری‌ها و خسارت‌های دیگری را به نظام و جامعة اسلامی وارد می‌کند. نقطة کانونی‌ای که در نظام اسلامی با وارد شدن روحیة آقازادگی مورد تهدید قرار می‌گیرد، عدالت اجتماعی است؛ آن هم در نظامی که فلسفة وجودی آن مبتنی بر عدالت است؛

فلسفة وجودی ما، عدالت است... یک قدر مسلّم‌هایی وجود دارد؛ کم کردن فاصله‌ها، دادن فرصت‌های برابر، تشویق درستکار و مهار متجاوزان به ثروت ملّی، عدالت را در بدنة حاکمیتی رایج کردن - عزل و نصب‌ها، قضاوت‌ها، اظهارنظرها - مناطق دوردست کشور و مناطق فقیر را مثل مرکز کشور زیر نظر آوردن، منابع مالی کشور را به همه رساندن، همه را صاحب و مالک این منابع دانستن، از قدر مسلّم‌ها و مورد اتّفاق‌های عدالت است که باید انجام بگیرد.5

در واقع، آقازادگی وقتی وارد مناسبات سیاسی و حکومتی شده و تبدیل به یک موضوع فراگیر در زمینه‌های مختلف می‌شود، تبعیض را نهادینه می‌کند؛ تبعیض یعنی جایگزینی رابطه‌ها به جای شایستگی‌ها. تبعیض، یعنی به جای ملاحظة قابلیت‌ها، به جای ملاحظة استحقاق، به جای ملاحظة خدا و قانون، ملاحظة رابطه‌ها بشود.6

مسئله و معضلی که برای افکار عمومی مردم بسیار نفرت‌آمیز و رنج‌آور است.

نظام اسلامی، آقازاده وغیرآقازاده ندارد

اساساً یکی از نقاط تمایز جدّی جمهوری‌ اسلامی با حکومت طاغوت همین مقابله با تبعیض است. جمهوری اسلامی، یعنی نظامی که در آن، دربار حکومت طاغوت نیست... دخالت خان و خان‌زادگی نیست، حکومت مردم و شایستگان است. در جمهوری ‌اسلامی، رسیدن به مقامات مؤثّر در سلسله مراتب حکومتی، تابع صلاحيت‌هاست. هر که صلاحیت دارد، باید در میدان‌های فعّالیت و تلاش و مسئولیت، جلو برود؛ از هر نقطة کشور و از هر قشر اجتماعی باشد...

فاصله انداختن بین فقیر و غنی، بین اشراف و غیر اشراف و امتیاز دادن به یک قشر خاص، با نظام جمهوری اسلامی سازگار نیست. هر بخشی از نظام جمهوری‌ اسلامی در هر نقطه‌ای از نقاط، اگر به یکی از این آفت‌ها مبتلا شود، از صراط مستقیم جمهوری ‌اسلامی و نظام اسلامی خارج شده و باید اصلاح شود.7

بر این اساس، مقابله و مبارزه با این آفت در شئون گوناگون، وظیفة مهمّ کارگزاران و نظام، جریان انقلابی و دلسوزان کشور است و در یک جمله: نظام اسلامی، آقازاده و غیرآقازاده ندارد.

لزوم حسّاسیت افکار عمومی و خطر قبح‌زدایی از پدیدة آقازادگی

در سال‌های اخیر، ورود آقازاده‌ها در عرصة سیاست و اقتصاد، آسیب‌های زیادی به کشور زده است. حضور برخی از آقازاده‌ها در قراردادهای نفتی و سایر معاملات پرسود، مفاسد بسیاری ایجاد کرده است. بسیاری از آقازاده‌ها در جرگة ضدّانقلاب درآمده‌اند و علناً با جمهوری اسلامی درافتاده‌اند. برخی رسانه‌های ضدّانقلاب در فضای مجازی، توسط آقازاده‌های فراری اداره می‌شوند. افزایش این موارد و اشارة رهبر انقلاب نشان می‌دهد که این پدیده می‌تواند تهدید جدّی برای آیندة جمهوری اسلامی باشد.

دشمن از درون بيوت و خانوادة مسئولان می‌تواند ضربه‌های مهلک‌تری وارد سازد. خطری که اکنون بیش از پیش، سبب تقویت این پدیدة شوم شده، این است که برخی درصدد مشروعیت بخشی به این پدیده‌اند؛ به گونه‌ای که با طرح نظریه‌هایی، مانند ژن خوب و دفاع از حضور آقازاده‌های جوان در انتخابات و مجلس، کم‌کم این تفکّر را جا بیندازند که این حقّ آقازاده‌هاست که از برخی امتیازها بهره‌مند شوند؛ در حالی‌که محبوبیت پدران نباید جایگزین سنجش شایستگی افراد شود و جلب منفعت و امتیازهای ناعادلانه را برای آقازاده‌ها به ارمغان آورد. افکار عمومی باید نسبت به ناعادلانه بودن این امتیازها حسّاس باشد و به هیچ عنوان اجازه ندهد که این پدیدة قبح‌زدایی صورت گیرد.8

پی‌نوشت‌ها: