حاشیه‌ای بر مسئلة ژن خوب

چگونه منابع حزبی به تحریف دین منجر می‌شود؟

استحالة یک جریان و یک گفتمان، گرچه کاری زمان‌بر است، امّا امری کاملاً شدنی است. وقتی مخالفان یک گفتمان نتوانند با ابزارهای گوناگون، تغییرات دلخواه در ساز‌وکار آن جریان، ایجاد نمایند، استحالة نرم مبانی می‌تواند یکی از گزینه‌های مناسب باشد؛ چراکه این امر، رسیدن به یک تیر و دو نشان است. نفوذ و تغییر مبانی ارزش‌ها و اعتقادات، هم به خودی خود برای دشمن موفّقیت محسوب خواهد شد و هم به صورت خودکار، ساز‌وکارها را تغییر خواهد داد؛ چراکه ساز‌وکار و افعال هر جریانی مبتنی بر عقاید و مبانی همان جریان است. گرچه استحالة اسلام ناب و گفتمان انقلاب اسلامی از برنامه‌های اصلی دشمنان به شمار می‌رود، امّا گاهی افراد و جریان‌های داخلی هم ناخواسته در همین پازل قرار می‌گیرند و در خوش‌بینانه‌ترین حالت، از روی جهل یا غفلت، این پازل را تکمیل می‌کنند. اخیراً که واژه و تئوری جالب ژن خوب توسط یکی از آقازاده‌ها، وارد ادبیات سیاسی کشورمان گردید، با واکنش بسیار گستردة کاربران شبکه‌های مجازی مواجه شد. گرچه اغلب کاربران فضای مجازی به این واژه واکنش منفی نشان دادند، امّا این تئوری عجیب، به مذاق برخی هم خوش آمد.

واژة ژن خوب پس از وضع و ورودش به ادبیات سیاسی کشور، در معانی‌ای، چون رانت و رابطه، استفاده از مقام‌های منسوبین، بی‌توجّهی به تعهّد و تخصّص افراد و معانی‌ای از این قبیل استفاده می‌شود.

چندی پیش، یکی از روحانیون حامی جناح پشتیبان فتنه، با انتشار توییتی عجيب‌تر، از فاز جدید تئوری ژن خوب پرده‌برداری کرد و نوشت: تشیّع بر پایه و اساس ژن خوب در غدیر بنا نهاده شد و در پی آن، ائمّة شیعه بر همین اساس، به امامت رسیدند و فقط آنها و خانواده‌شان لايق رهبری جوامع هستند.

گرچه انحراف و عدم صحّت این کلمات حتّی بر کسانی که اطّلاعات دینی کمی داشته باشند، عیان و آشکار است، امّا وقتی این جملات از زبان یک روحانی دینی صادر شود، می‌تواند تأثیرات بسیار منفی در قشری که مطالعة زیادی در مباحث و دینی و تاریخی نداشته‌اند، بگذارد.

امیرالمؤمنین(ع)، قهرمان مبارزه با ژن خوب

پایه و اساس تشیّع در غدیر خم، در حالی ژن خوب نامیده شده است که کمترین مطالعه‌کنندگان در شخصیت و سیرة عملی امام علی(ع) به خوبی می‌دانند امیرالمؤمنين(ع) مرد اوّل مبارزه با ژن خوب، رانت و تبعیض بوده‌اند و نه به کار‌گیرندة آن. همه می‌دانند که این معنا مورد اتّفاق دوست و دشمن علی(ع) بوده و هست.

نگاهی گذرا به گوشة کوچکی از سیرة عملی امام علی(ع) در موضوع ژن خوب و آقازادگی

۱. اميرالمؤمنين(ع) در بخش دوم خطبة ۲۲۴ «نهج ‌البلاغه» با اشاره به درخواست برادرشان عقیل می‌فرمایند:

«سوگند به خدا! همانا عقیل را دیدم که به شدّت فقیر شده بود و از من می‌خواست که یک صاع (سه کیلو) از گندم‌های شما را به او ببخشم. کودکان او را دیدم که از گرسنگی موهایشان ژولیده و رنگشان بر اثر فقر دگرگون گشته؛ گویا صورتشان با نیل رنگ شده بود. عقیل بازهم اصرار کرد و چند بار خواستة خود را تکرار نمود. من به او گوش فرا دادم. خیال کرد من دينم را به او می‌فروشم و به دلخواه او قدم برمی‌دارم و از راه و رسم خویش دست می‌کشم (امّا من برای بیداری و هشیاری او) آهنی را در آتش گداختم. سپس آن را به بدنش نزدیک ساختم تا با حرارت آن عبرت گیرد. ناله‌ای همچون بیمارانی که از شدّت درد می‌نالند، سر داد و چیزی نمانده بود که از حرارت آن بسوزد. به او گفتم ای عقیل! زنان داغ‌دیده در سوگ تو بگریند، از آهن تفتیده‌ای که انسانی آن را به صورت بازیچه سرخ کرده، ناله می‌کنی؛ امّا مرا به سوی آتشی می‌کشانی که خداوند جبّار با خشم و غضبش آن را برافروخته است؟! تو از این رنج می‌نالي و من از آن آتش سوزان نالان نشوم.»

۲. امام علی(ع) در نامة ۵۳ نهج ‌البلاغه خطاب به مالک ‌اشتر، ویژگی‌های کارگزاران حکومت اسلامی را تشریح نموده و در بخشی از آن، فرمودند:

«و به هیچیک از اطرافیان و بستگان خود، زمینی از اراضی مسلمانان را وامگذار تا طمع نکنند که قراردادی با آنها منعقد سازی که مایة ضرر سایر مردم باشد؛ خواه در آبیاری یا عمل مشترك دیگر؛ به طوری که هزینه‌های آن را بر دیگران تحمیل کنند، که در این صورت، سودش برای آنهاست و عیب و ننگ آن برای تو در دنیا و آخرت.»

۳. ماجرای گردنبند عاریه‌ای:

علیّ ‌بن ‌ابی‌رافع می‌گوید: من خزانه‌دار و کاتب بیت‌المال در حکومت علی(ع) بودم، در بیت‌المال علی گردنبندی بود که در جنگ «بصره» به دست آمد، یکی از دختران امام علی(ع) کسی را نزد من فرستاد و گفت:

شنیدم که در بیت‌المال امیرالمؤمنین(ع) گردنبند مروارید وجود دارد و آن در اختیار شماست و من دوست دارم که آن را به عنوان عاریه به من بدهی تا در ایّام عید قربان، خود را با آن زینت دهم. من به او پیغام دادم که آیا آن را به شکل عاریة مضمونة مردوده به تو دهم؟ عرض کرد: بلی. به مدّت سه روز آن را به او دادم.

علی(ع) گردنبند را بر گردن دخترشان دیدند و آن را شناختند. از او پرسیدند: «این گردنبند چگونه به تو رسید؟» گفت: آن را از علیّ ‌بن ‌ابی‌رافع، خزانه‌دار بيت‌المال امیرالمؤمنین(ع) عاریه گرفتم تا در ایّام عید از آن استفاده نمایم و بعد آن را به بیت‌المال برمی‌گردانم.

علی(ع) به دنبال من فرستادند و من نزد او آمدم و ایشان خطاب به من فرمودند: «ای ابن ‌ابی‌رافع! آیا به مسلمانان خیانت می‌کنی؟» من گفتم: به خدا پناه می‌برم از اینکه به مسلمانان خیانت کنم! فرمودند: «چگونه بدون اذن من و رضایت مسلمانان به دختر امیرالمؤمنین(ع) عاریه داده‌ای؟»

عرض کردم: يا أمير‌المؤمنین! او دختر توست و او از من خواست که عاریه‌ای به او بدهم و من هم به صورت عاریة مضمونة مردوده به او داده‌ام. من آن را از اموال خودم ضمانت کردم و بر من واجب است که سالم آن را به بیت‌المال برگردانم.

حضرت فرمودند: «همین امروز آن را برگردان و برحذر باش از اینکه دوباره چنین کنی که در آن صورت، تو را عقوبت خواهم کرد.» سپس فرمودند: «اگر دخترم گردنبند را به صورت عاریه مضمونة مردوده نمی‌گرفت، نخستین فرد هاشمی بود که دستش را به خاطر دزدی قطع می‌نمودم.» این برخورد حضرت به گوش دخترشان رسید و به پدرش عرض کرد: يا أمير‌المؤمنین! من دختر و پارة تن شما هستم.پس چه کسی سزاوارتر از من به استفاده از این گردنبند هست؟

امیرالمؤمنين(ع) فرمودند: «ای دختر علیّ ‌بن‌ابی‌طالب! خودت را از حق دور مکن؛ آیا زنان مهاجران نیز در ایّام عید، به چنین چیزی خود را زینت می‌دهند؟!»

سپس حضرت گردنبند را از او گرفتند و به جایش برگرداندند.

اینها تنها بخش کوچکی از مشیّ و سیرة حق‌محورانه و عدالت‌خواهانة ائمّه و مذهب تشیّعی است که متّهم به پایه‌گذاری ژن خوب شده است.

پاسخ شبهة بناگذاری تشیّع بر پایة ژن خوب

شیعة امامیه بر این اعتقاد است که برای امام شروطی از جمله عصمت، افضل بودن، علم لدنّی، صلاحیت حقیقی و... لازم است. این شرط‌ها چیزی جز بیان لیاقت‌ها نیست و بدیهی است که از این شایستگی‌ها تنها خداوند آگاهی دارد. بر این اساس، تنها راه تعیین امام، نصب از جانب خداوند متعال و معرفی از جانب رسول خدا(ص) و امامان معصوم است؛ یعنی شیعه معتقد است که از آغاز، نام و مشخّصات امامان معلوم بوده است و خداوند نام تمام آنان را قبل از به دنیا آمدنشان، از طریق جبرئیل(ع) به رسول گرامی(ص) ابلاغ کرده و پیامبر اکرم(ص) نیز تعداد و ترتیب و نام آنها را در احادیث متعدّدی بیان فرموده‌اند و این انتخاب الهی که تنها معرّفی آن از طرف امام قبل انجام می‌شود، بر اساس صلاحیت‌ها و شایستگی‌های حقیقی است؛ نه ژن خوب و رابطه‌های دنیوی. هر کسی که در مبانی اندیشة اسلامی و مسائل قرآنی و مشیّ و سیرة پیامبر گرامی اسلام(ص) و اهل‌ بیت عصمت و طهارت(ع) اندک مطالعه‌ای داشته باشد، می‌داند که اساساً اسلام با نظام‌های موروثی و حاکمیت‌های غیر الهی که شایستگی آنها توسط عالم الغيب والشّهادة تأیید نشده باشد، مخالفت صریح دارد.

انتخاب پیامبر و امام(ع) که ولایت ظاهری و باطنی جوامع را بر عهده خواهند داشت، به طور کلّی در ادیان توحیدی ماقبل اسلام و به طور خاص در دین مبین اسلام، بر اساس تشخیص و نصب الهی صورت می‌پذیرد. بدون تشخیص و نصب الهی، هیچ فردی چه به عنوان پیامبر و چه به عنوان امام و چه به عنوان جانشینان آنان مشروع نخواهند بود.

لذا مبنای انتخاب ولیّ، تشخیص و نصب الهی است؛ چرا که اوّلاً ولایت و سرپرستی جهان متعلّق به ذات مقدّس پروردگار است و ثانیاً در مقام تشخیص فرد اصلح و لایق برای ولایت، کسی بالاتر و اولی به این مقام، از خداوند وجود ندارد.

قرآن کریم در آیة ۱۲۴ سورة «انعام» به همین معنا تصریح دارد:

«...اللهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ...: ؛

... خدا بهتر می‌داند که رسالت خویش را کجا قرار دهد...»

لذا انتخاب و تشخیص ولیّ در نظام‌های توحیدی، از جانب خداوند صورت می‌پذیرد؛ امّا اینکه مبنا و ملاک خداوند در تشخیص و تعیین حجّت‌های خودش چیست، مبحث دیگری است.

آنچه که خط به خطّ معارف دینی ما می‌گوید، این است که انتخاب الهی هرگز بر اساس ژن خوب، رابطه‌ها و ناعدالتی‌ها نخواهد بود؛ بلکه ملاک انتخاب خداوند

شایستگی‌های حقیقی، تقوا و پرهیزگاری و ویژگی‌هایی اینچنین خواهد بود. «قرآن کریم» در آیة ۱۲۴ سورة «بقره» می‌فرماید:

«إِذِ ابْتَلی إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمينَ:

و چون پروردگار ابراهیم، وی را با صحنه‌هایی بیازمود و او به حدّ کامل، آن امتحانات را انجام داد، به وی گفت: من تو را امام خواهم کرد. ابراهیم گفت: از ذریّه‌ام نیز کسانی را به امامت برسان. فرمود: عهد من به ستمگران نمی‌رسد.»

خداوند پس از امتحانات سختی که از حضرت ابراهیم(ع) می‌گیرد و ایشان در تمامی آنها سر بلند می‌شوند، آنگاه خداوند مقام امامت را به ابراهیم خلیل(ع) عطا می‌کند که این خود نشان‌دهندة انتصاب الهی بر اساس شایستگی‌های حقیقی است؛ امّا نکتة جالب‌تر ادامة آیه است که حضرت ابراهیم(ع) از رسیدن مقام امامت به فرزندانش سؤال می‌کند و پاسخ می‌آید که عهد ما به ظالمان و گناهکاران نخواهد رسید. در واقع، این آیة شریفه ثابت می‌کند اصل کلّی انتصاب‌های الهی وراثت و رابطه نیست؛ بلکه شایستگی‌های حقیقی، از جمله طهارت و دوری از ظلم و گناه می‌باشد. همین اصل الهی در موضوع چهارده معصوم(ع) نیز ساری و جاری است. انتخاب ائمّه(ع)، دلخواه افراد و جریان‌ها و بر اساس وراثت و ژن خوب نبوده است؛ بلکه انتصاب الهی بر اساس شایستگی‌های حقیقی بوده است؛ لیکن حکمت و تشخیص الهی، آنان را در یک خاندان مطهّر جمع نموده است.

گرچه ملاک انتخاب الهی شایستگی‌های حقیقی است، امّا خاندان و نسل طاهر با لقمة پاک و تربیت صحیح در نیل و رسیدن به شایستگی‌های حقیقی، هرگز نفی نمی‌شوند و مؤثّر خواهند بود؛ لیكن ملاک اوّل و آخر در انتخاب ولیّ، این موضوع نیست. شاید یکی از حکمت‌هایی که خداوند بالاترین‌ها و شایسته‌ترین بندگان خودش را در یک خاندان طیّب و طاهر قرار داده است، همین موضوع باشد؛ به عنوان مثال در زیارت امام حسین(ع) می‌خوانیم:

«أَشْهَدُ أَنَّكَ كُنْتَ نُوراً فِي الْأَصْلَابِ الشَّامِخَةِ وَ الْأَرْحَامِ الطَّاهِرَةِ لَمْ تُنَجِّسْكَ الْجَاهِلِيَّةُ بِأَنْجَاسِهَا وَ لَمْ تُلْبِسْكَ الْمُدْلَهِمَّاتُ مِنْ ثِيَابِهَا؛

گواهی می‌دهم که تو در صلب‌های بلندمرتبه و رحم‌های پاک، نوری بودی. جاهلیت با ناپاکی‌هایش تو را آلوده نکرد و از جامه‌های تیره و تارش به تو نپوشاند.»1

لذا این مطلب که طهارت نسل، طهارت مال و صحّت تربیت و... در نیل افراد به سمت خوبی‌ها و شایستگی‌های حقیقی مؤثّر است، نفی نمی‌شود؛ لیكن نکته اینجاست که همة اینها، تنها ویژگی‌هایی است که می‌تواند در رسیدن به شایستگی‌های حقیقی، مؤثّر واقع شود؛ امّا هرگز اختیار افراد را صلب نکرده و ملاک را از شایستگی‌های حقیقی، به ژن خوب و نظام وراثتی تبدیل نخواهد کرد. چه بسیار افرادی که از نسل‌های خوبی متولّد شدند، امّا به شقاوت دچار گردیده‌اند. در تاریخ انبياء هم نرسیدن به مقام نبوّت و امامت فرزندان انبیای عظام(ع) به وفور یافت می‌شود و این موارد زیاد هم هستند؛ چون فرزندان نوح نبی(ع) که دچار شقاوت ابدی شدند. در تاریخ ائمّه(ع) هم اگر بنا بر نظام وراثتی و ژن خوب بود، باید مقام امامت، از طریق یک نسل و به فرزند بزرگتر انتقال می‌یافت؛ لیكن به دلیل اینکه معیار و ملاک، انتصاب الهی و شایستگی‌های حقیقی بوده است، خلاف این موضوع یافت می‌شود.

به واقع عجيب و تأسّف‌بار است که چگونه منافع حزبی و گروهی موجب می‌شود به ویژه افرادی در کسوت روحانیت، برای توجیه و تفسیر خطاهای فاحش و نابخشودنی کسانی که قدرتی را به امانت از مردم می‌گیرند و به بهره‌برداری برای منتسبان خود می‌پردازند، دست به تفسیر و تحریف مبانی اعتقادی بزنند؟!

پی‌نوشت: