آیا گوش شنوایی هست؟

مرتضی مهدوی یگانه

نگاهی به جریان آقازادگی تاریخی و پیوند آن با زمان معاصر

بی‌تردید آقازادگی یکی از جریان‌های بسیار تأثیرگذار و سرنوشت‌ساز در طول تاریخ اسلام به شمار می‌آید و نفوذ و اثرگذاری آقازاده‌ها در حوادث مهمّ روزگار توانسته است مسیر بسیاری از وقایع را رقم بزند یا متحوّل و متغیّر سازد. چه بسیارند افراد یا گروه‌هایی که با دخالت فرزندان و خانواده‌های آنان از طریق هدایت، منحرف شده و دین و دنیای خویش را تباه ساخته‌اند و فراوان هستند شخصیت‌های برجسته و خوش‌سابقه‌ای که عمری را در راه طاعت و جهاد در راه خدا گذرانده‌اند؛ امّا در اواخر عمر خود، بر اثر فتنه‌انگیزی خاندانشان به گمراهی افتاده و به مخالفت و مقابله با خدا و اولیای او پرداخته‌اند.

جالب است که قرآن نسبت به این جریان، حسّاسیت به خرج داده و مسلمانان را نسبت به این مسئله، انذار و هشدار داده است. خداوند می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ؛1

ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! همانا از میان همسران و فرزندانتان، کسانی دشمن شمایند؛ پس از آنان بر حذر باشید.»

و در آیة بعد می‌فرماید:

«إِنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ وَ اللهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظيمٌ؛2

جز این نیست که اموال و فرزندانتان مایة آزمایش شمایند و [بدانید که] اجر بزرگی در نزد خداوند است.»

اگرچه در پایان آیه، خداوند به گونه‌ای لطیف و تشویق‌آمیز، مسلمانان را بیداری می‌دهد که از این فتنه و آزمایش، روسپید و پیروز بیرون آیند و از ثواب عظیم آن بهره‌مند شوند، امّا روشن است که در روی دیگر سکّه نیز همان‌گونه لطیف، ولی هشدارآمیز، اشاره می‌فرماید که مراقب باشند اگر در این امتحان شکست بخورند، قطعاً عقاب بزرگ الهی گریبانشان را خواهد گرفت.

در این آیات، نکات متعدّدی وجود دارد که ما تنها به دو مورد از آنها اشاره می‌کنیم:

1. شاید در بدو امر به نظر برسد فضای آیات، صرفاً مسائل اخلاقی و تذکّر معمولی است که مبادا اهل ایمان، در اموری مثل انفاق در راه خدا، فرضاً غفلت به خرج داده و محبّت اهل و فرزندان، آنان را از کار بازدارد؛ چنان‌که ممکن است بقیّة آیة دوم یا آیة اوّل، اشاره به همین امر باشد؛

2. امّا تأمّل در آیات نشان می‌دهد که مراتب بزرگتر و خطرناک‌تری نیز در این موضوع، ممکن است مؤمنان را در ابتلائات روزگار فراگیرد؛ چنان‌که کلمة «عدوّ» در آیة نخست، مُشعر به این مسئله است؛ یعنی دشمنی فرزند و عیال می‌تواند انسان را در مسیر عداوت تا ایستادن در مقابل خدا و دین او نیز وادار نماید.

علّامه طباطبایی(ره)، مصداق عداوت زن و فرزند را همین‌گونه بیان می‌فرماید؛ هم عملی مثل انصراف از انفاق در راه خدا را ذکر می‌نماید و هم انصراف از اهل ایمان و اینکه انسان به راه کفر کشیده شود.3

بسیار جالب است که قرآن بلافاصله در آیة بعد، با حرف «فاءِ» نتیجه، هشدار می‌دهد:

«فَاتَّقُوا اللهَ مَا اسْتَطَعْتُم؛4

پس تقوای خدا را تا می‌توانید پیشه کنید» و جالب‌تر اینکه در هیچ‌جای دیگر قرآن، امر به تقوا با تعبیر «مَا اسْتَطَعْتُم» (تا آنجا که در توان دارید)، جز در این مورد نیامده است؛ گویی فتنه و امتحان زن و فرزند، آن‌قدر سخت و خطرناک است که فقط در صورت تقوای شدید و در بالاترین مرتبت آن، انسان می‌تواند در این عرصه، موفّق عمل نماید؛ شاید به همین دلیل است که بسیاری از افراد بهره‌مند از تقوای الهی نیز در این مسیر، شکست خورده‌اند؛ چرا که تقوای معمولی، هرگز تکیه‌گاه مطمئنّی برای انسان نبوده و عاملی قوی برای موفّقیت او در این امتحان، به شمار نیامده است.

مسئولان، مصداق بزرگ آیه

نکتة بسیار مهم در این بحث، جایگاه مسئولان نظام اسلامی است؛ اگرچه بدنة این بحث، نوعاً مؤمنان معمولی را، آن‌هم بیشتر در بحث انفاق، دربر می‌گیرد، ولی بی‌شک قلّة آن، دربارة با مسئولان و مدیران حاکمیت و نظام اسلامی خواهد بود. امیرمؤمنان، علی(ع) بخش مهمّی از نامة خود به مالک اشتر را به همین قشر معطوف ساخته و چنین هشدار می‌دهند:

«(ای مالک!) بدان که مسئولان و مدیران را همواره نزدیکان و خوّاصی است با این ویژگی‌ها:

- خودخواهند؛

-چپاول‌گرند؛

- و در معاملات، انصاف ندارند.

پس تو باید ریشة ظلم و ستم آنان را با بریدن اسباب و عوامل آن، بخشکانی؛ یعنی:

- به هیچیک از اطرافیان و خویشاوندانت زمین واگذار مکن.» [روشن است که زمین صرفاً به عنوان نمونه ذکر شده و فرمایش حضرت، هرگونه امکان سوء استفاده در زمینه‌های دیگر و به اصطلاح امروز، هرگونه رانت و امتیازی را در برمی‌گیرد].

و لذا حضرت در ادامه می‌فرمایند:

- و کاری کن که هیچ‌گونه قراردادی به سود آنان منعقد نگردد که به زیان مردم تمام شود؛ مانند آبیاری مزارع یا زراعت مشترک [و هر قرارداد دیگر با هر موضوعی که امروز در جامعه رایج و دایر است] و حق را به صاحب حق، هرکس که باشد، نزدیک یا دور بپرداز و در این کار، شکیبا باش و این شکیبایی را به حساب خدا بگذار؛ گرچه اجرای حق، مشکلاتی برای نزدیکانت فراهم آورد، امّا تو سنگینی آن را به یاد قیامت تحمّل کن.»

از این فرمایش حضرت، معلوم می‌گردد که دادن حق به صاحب حق، کار سنگینی است و با مخالفت نزدیکان و افراد ذی‌نفوذ روبه‌رو می‌شود که مسئول و مدیر نظام اسلامی باید در این عرصه، استقامت ورزد و هر قدر نیز به طمع‌کاری‌ها و چپاول‌های نزدیکان آقازادگان، زیان وارد آید، بدان اعتنا نکند و با یاد سنگینی‌ها و سختی‌های قیامت، آن را بر خود هموار نماید.

نهی از امتیازخواهی

«(ای مالک)! مبادا هرگز در آنچه (از حقوق) با مردم مساوی هستی، امتیاز بطلبی...»

نیک بنگرید! وقتی حضرت، خود مسئول و مدیر نظام را از امتیازخواهی و زیاده‌طلبی باز می‌دارند و هشدار می‌دهند تو در این زمینه، با مردم دیگر مساوی هستی، قطعاً فرزندان و آقازادگان را به طریق اولی انذار می‌دهند و از دست‌اندازی آنان به اموال عمومی و حقّ مردم نهی می‌فرمایند.

هرگز به خواسته‌ها و نارضایتی خواص توجّه نکن!

حضرت در بخش دیگری از نامة خود به مالک اشتر، باز هم به بحث خواص و آقازادگان می‌پردازند و می‌فرمایند:

«هیچگاه به خواسته‌ها و نارضایتی خواص و زیاده‌خواهان اعتنا مکن؛ زیرا:

اوّلا: رضایت عموم مردم آن را بی‌اثر می‌کند؛

ثانیاً: این خواص همواره بار سنگینی را بر حکومت تحمیل می‌کنند؛ زیرا:

- در روزگار سختی یاری‌شان کمتر از دیگران؛

- از اجرای عدالت از همه ناراضی‌تر؛

- در خواسته‌هایشان پافشارتر (بدتر و وقیح‌تر)؛

- در عطا و بخشش کم‌سپاس‌تر (از همه طلبکارتر)؛

- در هنگام منع خواسته‌ها، دیر عذرپذیرتر (گستاخ‌تر)؛

- و دربرابر مشکلات، کم استقامت‌تر هستند؛ در حالی‌که این مردم هستند که:

- ستون‌های استوار دین؛

- اجتماعات پرشور مسلمانان؛

- و نیروهای ذخیرة دفاعی نظام به شمار می‌آیند. پس گرایش و تمایل تو به آنان و اشتیاقت به ایشان باشد.»

وقتی آقازاده‌ها حسود می‌شوند!

از فرمایشات حضرت می‌توان استنباط کرد که آقازاده‌ها و زیاده‌طلبان، همواره از نظام و مردم طلبکار و در خواسته‌های خود جسور و طمع‌کارند؛ بنابراین هنگام انتقاد از آنان نه ‌تنها احساس شرم و بدهی نمی‌کنند، کار و شخصیت خود را توجیه می‌کنند. مثل اینکه می‌گویند:

- ما حقّ خود را طلب می‌کنیم؛

- جایگاه ما این را اقتضا می‌کند؛

- این حقّ شهروندی ماست؛

- اصلاً ژن ما برتر است؛

- پدرمان برای این انقلاب زحمت کشیده است؛

- و...

امّا برخی از آقازاده‌ها یا خود رجال سیاسی، خصوصاً مطرودان و شکست‌خورده‌ها، آن‌قدر وقیح و پررو هستند که بی‌محابا و بی‌منطق، حریم‌شکنی کرده و قلّه‌های نظام را نوک پیکان هجمه‌ها و عقده‌گشایی خود قرار می‌دهند؛ چرا؟ از این‌رو که نظام در مقابل بی‌قانونی‌ها و ساختارشکنی‌های آنها ایستاده است.

نمونه‌هایی از این آقازاده‌ها

در تاریخ می‌توان سراغ بسیاری از باج‌طلبان و آقازاده‌های هنجارشکن را گرفت؛ آنان که حتّی کارشان به ولیّ‌ستیزی رسید و مقابل رهبر نظام ایستادند.

عبدالله‌ بن زبیر یکی از این افراد است. امیرالمؤمنین، علی(ع) با اندوه و حسرت فراوان از زبیر یاد می‌کنند؛ این شخصیت برجسته، ممتاز و بسیار بزرگ، امّا در نهایت، شکست‌خورده از فرزند بی‌دین و ضدّ انقلابش، عبدالله.

حضرت می‌فرمایند:

«مَا زَالَ الزُّبَيْرُ رَجُلًا مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ حَتَّى نَشَأَ ابْنُهُ الْمَشْئُومُ عَبْدُ الله؛5

زبیر همواره از ما اهل‌بیت و همراه ما بود تا آنکه فرزند نامبارکش عبدالله، پا به جوانی گذاشت.»

داستان زبیر و فرزندش عبدالله، معروف است که حتّی هنگام تنبّه و بیداری زبیر و فاصله گرفتن از لشکر، مقابل امیرالمؤمنین(ع)، دست از تحریک پدر برنداشت و او را بر ضدّ امام علی(ع) برمی‌انگیخت؛ امّا زبیر به ‌جای توبه و بازگشت به صراط مستقیم و پیوستن به سپاه اسلام و لشکریان امام، راه خود را جدا کرد و به تیر انتقام الهی گرفتار آمد.

داستان طلحه و فرزند او نیز، بی‌شباهت به داستان فوق نیست.

در قضیة کشته شدن عثمان ‌بن ‌عفوان، این دو، یعنی طلحه و زبیر، حضور داشتند؛ بلکه از تحریک‌کنندگان و عوامل اصلی این قضیه بودند و پسران آنها نیز نقشی مؤثّر در ماجرا داشتند.

جالب اینجاست در همان زمانی که طلحه و زبیر بر ضدّ عثمان دست به تحریک می‌زدند، فرزندان آن دو، یعنی محمّد بن طلحه و عبدالله ‌بن زبیر، به عنوان حامیان خلیفه در خانة عثمان بودند.6

به احتمال قوی، حضور فرزندان طلحه و زبیر در کنار عثمان، به دستور خود آن دو بوده است؛ زیرا اینها مردانی سیاست‌باز و زرنگ بودند و تمامی وجوه و احتمالات را حساب می‌کردند. اگر عثمان کشته می‌شد، خود بهره می‌بردند و اگر شورش می‌خوابید و عثمان جان سالم به در می‌برد، پسران به حمایت از پدران خود برمی‌خاستند. شاهد این احتمال این است که همین‌که کار محاصره به جای باریک کشیده شد، آن دو فرار و در صحنة قتل عثمان، از او هیچ حمایتی نکردند. همین که عثمان کشته شد، طلحه پیش‌دستی کرد و کلیدهای بیت‌المال را ربود و اموال گرانبها و قیمتی عثمان را غارت کرد و خود را برای اینکه مردم با او بیعت کنند، آماده ساخت.7

شاید برخی این نمونه‌ها را صرفاً سیاسی تلقّی کنند؛ امّا پایان ماجرا، یعنی حسّ قدرت‌طلبی و اقدام برای قبضه کردن حکومت و خلیفة مسلمانان شدن، در کنار ثروت و دست‌اندازی به بیت‌المال مسلمانان می‌تواند در روشن شدن قضیه مؤثّر باشد. آری. البتّه که قدرت همواره با ثروت و خوش‌گذرانی و عیش و نوش، همراه است و نقش فرزندان آن رجال سیاسی در سرنوشت آنان، بر کسی پوشیده نیست.

بند کفش تو از خودت ارزشمندتر است

نمونة دیگر، منذر بن جارود عبدی، فرماندار امیرالمؤمنین، علی(ع) است. حضرت در نامه‌اش به او می‌نویسد:

«پس از یاد خدا و درود، همانا شایستگی پدرت مرا نسبت به تو خوش‌بین و گمان کردم همانند پدرت هستی.»

[جارود پدر منذر، در سال نهم هجرت خدمت پیامبر(ص) آمد و مسلمان شد و فردی صالح و شایسته بود. امام او را والی «استخر فارس» کرد که در سال 21ه‍ .ق. در جنگ‌های فارس شهید شد]؛8 «ولی ناگهان به من خبر دادند که در هواپرستی، چیزی فروگذار نکرده و توشه‌ای برای آخرت خود باقی نگذاشته‌ای. دنیای خود را با تباه کردن آخرت، آباد می‌کنی و برای پیوستن به خویشاوندانت، از دین خدا بریده‌ای. اگر آنچه به من گزارش رسیده، درست باشد، شتر خانه‌ات و بند کفش تو از تو با ارزش‌تر است. کسی که همانند تو باشد، نه لیاقت پاسداری از مرزهای کشور را دارد و نه می‌تواند کاری را به انجام برساند...»9

طلاهایشان را با تبر می‌شکستند

ریشه‌های تاریخی انحراف خواص و آقازاده‌های آنان از کجا و چه زمانی است؟

رهبر فرزانة انقلاب، در این زمینه می‌گوید:

دوران لغزیدن خواصّ طرفدار حق، از حدود شش، هفت، هشت سال بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) شروع شد. اصلاً به مسئلة خلافت کار ندارم؛ مسئلة خلافت جداست. کار به این جریان دارم. این جریان، جریان بسیار خطرناکی است. همة قضایا از هفت، هشت سال بعد از رحلت پیغمبر(ص) شروع شد. اوّلش هم از این شروع شد که گفتند: نمی‌شود که سابقه‌دارهای اسلام - کسانی که جنگ‌های زمان پیغمبر(ص) را کردند، صحابه و یاران پیغمبر(ص) - با مردم دیگر یکسان باشند.

به اینها امتیازات داده شد - امتیازهای مالی از بیت‌المال- این خشت اوّل بود. حرکت‌های انحرافی این‌طوری است؛ از نقطة کمی‌ آغاز می‌شود؛ بعداً همین‌طور هر قدمی، قدم بعدی را سرعت می‌بخشد. انحراف‌ها از همین‌جا شروع شد تا به دوران عثمان رسید - اواسط دوران عثمان - در دوران خلیفة سوم، وضعیت این‌گونه شد که برجستگان صحابة پیغمبر، از بزرگترین سرمایه‌داران زمان خودشان شدند. توجّه می‌کنید؟!

یعنی همین صحابة عالی‌مقام که اسم‌هایشان معروف است؛ طلحه، زبیر، سعد بن ابی‌وقّاص و امثال آنها، این بزرگان که هر کدامشان یک کتاب قطور سابقة افتخارات در «بدر»، «حنین»، «احد» و جاهای دیگر داشتند، جزو سرمایه‌داران درجة اوّل اسلام شدند و وقتی که یکی از آنها مرد، می‌خواستند طلاهایی که از او مانده بود، بین ورثه تقسیم کنند. طلاها را آب کرده و شمش کرده بودند. با تبر بنا کردند به شکستن - مثل هیزم که شما با تبر می‌شکنید- ببینید چقدر طلاست که با تبر می‌شکنند؛ در صورتی‌که طلا را سنگ مثقال می‌کشند. اینها را تاریخ ضبط کرده است. اینها حرف‌هایی هم نیست که بگوییم شیعه در کتاب‌هایشان نوشته‌اند؛ نخیر! اینها حرف‌هایی است که همه نوشته‌اند...

حکومت خراسان، سرانجام پسر خلیفه را ساکت کرد

از جمله آقازاده‌های دیگر، سعید فرزند عثمان، خلیفة سوم بود. خلافت عثمان موجب مباهات فرزندش سعید بن‌ عثمان بود. او خود را از خلفای بنی‌امیّه بهتر و پدر و مادرش را از پدر و مادر آنان، برتر می‌دانست. سعید معتقد بود حکومت پدرش خدمات فراوانی به آل امیّه کرده و در آغاز طرح بیعت با یزید، در «شام» به ملاقات معاویه رفت و به او گفت: پدرم تو را پرورش داد و به کمک او به مقام کنونی رسیدی که دست کسی به آن نرسد. تلاش پدرم تو را به سلطنت رساند و تو مدیون پدرم هستی. پس از عثمان، ما (در مقابل علیّ بن ابی‌طالب) تو را حمایت کردیم و بدین ترتیب، صلة رحم کردیم تا به سلطنت رسیدی...

معاویه از خطرات او اجتناب می‌کرد... (امّا) او را نزد زیاد بن ‌ابیه فرستاد تا تحت نظر او، «خراسان» را اداره کند. حکومت خراسان و مبالغ هنگفت، طعمه‌ای بود که سعید را در قبال جانشینی یزید ساکت کرد.10

فقط یک ماه رمضان طول کشید

نمونة دیگر از این آقازاده‌ها، عمر بن سعد ابی‌وقّاص است. پدرش سعد بن ابی‌وقّاص از سابقان صدر اسلام و از اصحاب معروف پیامبر خدا(ص) است که سخت با معاویه و بیعت با یزید، مخالف بود؛ ولی طولی نکشید که مانند عبدالله بن‌ عمر در شمار بیعت‌کنندگان یزید قرار گرفت. او یک ماه رمضان در شام ماند. هرچه از معاویه خواست، به او داد. پس از آن بود که از زبان او شنیدند که می‌گفت: پس از عثمان کسی را حق‌شناس‌تر از معاویه ندیدم!

عمر بن سعد، آقازادة این صحابة بزرگ نبوی است که حکومت «ری» او کور کرد و دست به جنایت بزرگ «کربلا» زد و عاقبت هم به حکومت نرسید.

تاریخ، عبرت‌آموز است

خواندن و ذکر تاریخ آنگاه عبرت‌آموز است که در زندگی ما جریان یابد و سبب تغییر و تحوّل در این روزگار و باعث بیداری و هوشیاری ما - به ‌ویژه مسئولان و رجال سیاسی ما - گردد.

هشدارهای متعدّد و شگفت‌انگیز رهبری در دهة هفتاد که در ارتباط با مباحث خواص و عوام، عبرت‌های عاشورا، به مسلخ رفتن حسین‌ها و... بود، در همین راستا محقّق گردید. اختلاس‌های بزرگ، حیف و میل‌های بزرگ چند میلیاردی، وزیری با ثروت هزار میلیاردی، زندگی‌های تجمّل‌گرایانه و خطّ مشی و رفتار و گفتار اشرافی و مسرفانه و مترفانة آقازاده‌های آنان، کاخ‌ها و قصرهایی با عنوان «خانه‌های مسئولان» و امثال اینها، همان درس‌ها و عبرت‌هایی است که از تاریخ باید گرفت؛ امّا آیا گوش شنوایی هست؟

پی‌نوشت‌ها: