مهارت هاي زندگی در سیرة رضوی (1)

محمّدرضا شرفی

این اثر، نگاشته‌ای است تأمّل‌برانگیز دربارة مهارت‌های زندگی از منظر حضرت رضا(ع) و نقطة آغازی می‌تواند باشد در نگارش دانش‌نامة سترگ رضوی.

در این اثر سعی شده است سنّت و سیرة عملی امام هشتم(ع) در عرصه‌هایی، چون مهارت‌های زندگی، مهارت‌های خانوادگی و مهارت‌های تربیتی، بررسی شود. در عین حال، بهره‌گیری از آموزه‌های قرآنی و اندیشه‌های بلند نبوی(ص) و امامان معصوم(ع) بر غنای اثر افزوده است.

گرچه دو واژة سیره و سنّت از نظر اصطلاحی، با هم تفاوت دارند، در این کتاب با معنای یکسان به‌کار رفته و دربردارندة گفتار و رفتار امام(ع) است.

بایستة یادآوری است که سخنان و رهنمودهای آن امام را در دو دسته می‌توان تقسیم کرد: نخست سخنانی که به گونه‌ای مستقیم به موضوعات مربوط به مهارت‌های زندگی پرداخته و مصادیق آن را به روشنی بیان داشته است و دستة دوم، سخنانی است که بازتابندة نگاه کلّی و جامع امام است و می‌توان با رویکردی تعمیمی، آن را به موضوع مهارت‌های زندگی پیوند داد.

مهارت‌های زندگی چیست؟

باتوجّه به رشد و توسعة زندگی آدمی و پیچیدگی‌های ارتباطی وی با دنیای درون و بیرون، آموزش مهارت‌های زندگی، ضرورتی انکارناپذیر است. تاکنون، تعاریف گوناگونی از مهارت‌های زندگی شده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

تعریف اوّل از «سازمان بهداشت جهانی»: این سازمان مهارت‌های زندگی را شامل توانایی‌های آدمی برای رفتارهای مثبت و انطباق‌پذیر با دیگران می‌داند که او را قادر می‌سازد با چالش‌ها و نیازمندی‌های روزانه، به گونه‌ای مؤثّر روبه‌رو گردد.

تعریف دوم از «سازمان یونیسف»: این سازمان، مهارت زندگی را مشتمل بر تمهیداتی برای تحوّل یا تغییر رفتار می‌داند تا میان سه حیطه, یعنی دانش، بینش (طرز تلقّی) و رفتار، موازنه‌ای انجام پذیرد.

در تعاریفی دیگر، به طور کلّی، مهارت‌های زندگی مهارت‌هایی است که زندگی موفّقی را برای ما رقم می‌زند. با توجّه به تعاریف بالا، مهارت‌های زندگی، توانمندی‌هایی در زمینه‌های دانش و بینش است تا زمینه‌ساز موفّقیت آدمی در زندگی گردد.

ضرورت آموزش مهارت‌های زندگی

ضرورت آموزش مهارت‌های زندگی را می‌توان در محورهای زیر جست‌وجو نمود:

الف. تبدیل خانه به خوابگاه (کاهش ارتباط صمیمی)؛

ب. پدیدة بحران هویّت (از خود بیگانگی قشرهایی از نوجوانان و جوانان)؛1

ج. گسست، تضاد و تقابل نسل‌ها؛2

د. اشتغال مداوم و روزافزون والدین در خارج از خانواده (از میان رفتن فصل‌های مشترک عاطفی و روحی)؛3

هـ. توسعه و تسلّط تربیت و فرهنگ رسانه؛4

و. ظهور پدیدة فکر منفی، تردیدها و تزلزل‌ها در تصمیم‌گیری.5

تأثیر مخرّب هریک از مؤلّفه‌های یادشده بر روند زندگی نوجوانان و جوانان، مبیّن اهمّیت آموزش مهارت‌های زندگی است.

جایگاه مهارت‌های زندگی در اسلام

با تبدیل خانه به خوابگاه و کاهش ارتباط صمیمانه میان اعضای خانواده، اقتدار و مسئولیت‌پذیری والدین در ایفای وظایف خانوادگی‌شان رو به کاهش نهاده است. در این میان، نقش ساختارهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را نباید نادیده گرفت.

برخی صاحب‌نظران نظیر ویلیام گاردنر، در کتاب خود به نام «جنگ علیه خانواده»، معتقد است نظام سرمایه‌داری و جریان ضدّ خانواده، نقشی اساسی در چنین پدیده‌ای دارد. بر این اساس، لزوم توجّه به انواع مهارت‌های زندگی و آموزش آن، به ‌ویژه در زمینه‌های مرتبط با خانواده، بیش از پیش، روشن می‌شود.

در تدوین طرحی که بیانگر جایگاه مهارت‌های زندگی از نظر اسلام باشد، می‌توان به نکات زیر اشاره کرد:

1. تأکید بر جامعیت و واقع‌نگری اسلام و قدرت پاسخ‌گویی آن به نیازهای انسانی؛ تا بینشی مطلوب نسبت به اسلام پدید آید و نسبت دین و زندگی روشن گردد؛

2. ارائة دیدگاه اسلام دربارة مهارت‌های زندگی، با توجّه به رویکردهای علمی، تا معیارها و ضوابط مطمئنّی در زمینه‌های مورد بحث به دست آید؛

3. تأمّلی نقدگونه بر پاره‌ای از مباحث مهارت‌های زندگی، به‌ ویژه مباحثی که با رویکردی اومانیستی یا سکولاریستی مطرح می‌شود یا از دیدگاه‌های اسلامی بی‌بهره است؛ نظیر مبانی ارزش‌شناسی، معیارهای درک و تفکیک ارزش‌ها از ضدّ ارزش‌ها و امثال آن؛

4. طرح موضوعاتی، همچون وجود ارتباط معنادار میان‌بخشی از مؤلّفه‌های مهارت‌های زندگی، تا درک بهتر و عمیق‌تری از آن به دست آید؛ نظیر رابطة آدمی و خالق از یک‌سو و تأثیر آن بر رابطة آدمی با مردم.

جایگاه مهارت‌های زندگی در سیرة رضوی(ع)

با توجّة به جایگاه ویژة امام رضا(ع) در میان مسلمانان، شیعیان و به ‌ویژه ملّت «ایران»، آشنایی با سیرة آن بزرگوار، ضرورت و اهمّیت بیشتری دارد.

امام هشتم، حضرت علیّ بن موسی، ملقّب به رضا(ع) در 11 ذیقعدة سال 148ه‍ .ق. در «مدینه» به دنیا آمدند. پدر آن حضرت، امام موسی بن‌جعفر(ع) و مادرشان بانویی به نام نجمه بود.

بعد از شهادت امام کاظم(ع)، آن حضرت در سنّ 35 سالگی، عهده‌دار مسئولیت امامت و حفظ مبانی اسلامی گشتند.

امام هشتم(ع) همانند نیاکان وارسته‌شان، مقام علمی والایی داشتند، تا آنجا که ایشان را عالم آل محمّد(ص) لقب داده‌اند.

اباصلت، از محمّد بن اسحاق بن موسی بن جعفر(ع) نقل کرده است که امام موسی بن‌جعفر(ع) به فرزندانشان فرمودند:

«برادرتان علی بن موسی، دانای خاندان پیامبر(ص) است. پرسش‌های دینی خود را از وی بپرسید و آموزه‌هایش را به خاطر بسپارید؛ چرا که بارها پدرم امام صادق(ع) به من فرمودند: «دانای خاندان پیامبر، در نسل توست و ای کاش من او را درک می‌کردم!»6

دربارة سیرة علمی آن حضرت، رجاء بن ابی ضحّاک که به دستور مأمون، مأمور حرکت دادن امام از «مدینه» به سوی «مرو» بود، می‌گوید:

او در هیچ شهری وارد نمی‌شد؛ مگر اینکه مردم از هر سوی، روی می‌آوردند و مسائل دینی خود را از وی می‌پرسیدند. وی به آنها پاسخ می‌گفت و احادیث بسیاری از پیامبر خدا(ص) و علیّ بن‌ابی‌طالب(ع) بیان می‌فرمودند. هنگامی که از این سفر بازگشتم، نزد مأمون رفتم. او از چگونگی رفتار علیّ بن موسی(ع) در طول سفر پرسید و من نیز آنچه را دیده بودم، بازگو کردم. مأمون گفت: آری. ای پسر ضحّاک! او بهترین، داناترین و عابدترین مردم زمین است.7

مهارت‌های خودآگاهی در کلام رضوی

بر اساس آنچه پیش‌تر بیان شد و محورهای شش‌گانة خودآگاهی که تبیین گردید، اینک به شواهدی از سخنان امام رضا(ع) در این حوزه استناد می‌کنیم. دیگربار یادآوری این نکته را لازم می‌دانیم که آگاهی از ظرفیت‌های مثبت و منفی، یکی از نمونه‌های برجستة خودآگاهی است.

خودآگاهی، لازمة پیوند با اهل‌بیت(ع)

چنانچه نیل به منزلت والایی، همچون انتساب به اهل‌بیت(ع) را یکی از آرمان‌های برجستة هر مسلمان بدانیم، دست‌یابی به آن، در گروی خودآگاهی و آشنایی با ضعف‌ها و قوّت‌های درونی خویشتن است. حضرت امام کاظم(ع) می‌فرمایند:

«آن‌کس که هر روز به حسابش رسیدگی نکند و بد و خوب خود را نشناسد، از ما نیست و به مکتب روحانی ما انتساب ندارد.»8

بدیهی است این خودآگاهی، رمینة دفع بدی‌ها و رشد نیکی‌ها و عاملی برای بالندگی و اعتلای شخصیت است.

در کلام رضوی، تلاش برای اشاعة فرهنگ اهل‌بیت(ع)، افزون بر بالندگی فرد و جامعه، مهر و رحمت الهی را به ارمغان می‌آورد؛ چنان‌که فرمودند:

«خدا رحمت کند آن‌کس را که امر ما را زنده سازد.»

سؤال شد: چگونه؟

فرمودند:

«علوم ما را فراگیرد و به دیگران بیاموزد.»9

خودآگاهی زمینة تحقّق جهاد اکبر

از وجوه خودآگاهی، درک عوامل مؤثّر در تباهی و سقوط آدمی است؛ زیرا چنین درکی، زمینه‌ساز نجات خویشتن از لغزش‌هاست. اهمّیت این امر تا آنجاست که پیروزی در پیکار با نفس وسوسه‌گر به جهاد اکبر توصیف شده است. در کتاب منسوب به امام رضا(ع) با نام «فقه‌الرّضا» آمده است:

«رسول اکرم(ص) با یکی از اصحاب خود که از جبهة جنگ برمی‌گشت، مواجه شدند. او ژولیده و غبارآلود به منزل خود می‌رفت. حضرت به وی فرمودند:« از جهاد اصغر برگشته‌ای و به جهاد اکبر بازمی‌گردی؟»

گفت: مگر بالاتر از جنگ با شمشیر هست؟ فرمودند: «بلی. جهاد آدمی با نفس خود.»10

نکته‌ای که از این کلام نورانی استنباط می‌شود، ارحجیت بخشیدن جهاد با دشمن درون (نفس) بر جهاد با دشمن بیرون (بیگانگان متخاصم) است. چنین ترجیحی

آدمی را برمی‌انگیزد تا برای نیل به پاداش، گام در راه مبارزة دشوار با نفس نهد و با اراده‌ای نیرومند، از پیروی خواهش‌های نفس بپرهیزد.

خودآگاهی و ایجاد بینش

خودآگاهی و ایجاد بینش، مفاهیمی بسیار نزدیک به هم است. ایجاد بینش به خویشتن، بخش‌هایی از خودآگاهی را شکل می‌دهد و به طور کلّی، در دو عرصه تحقّق می‌یابد؛ بینش به جهان درون (عالم انفسی) و بینش به جهان بیرون (عالم آفاقی).

در عرصة نخست، می‌توان از آگاهی آدمی به پیامد اعمالش و یافتن رابطه‌ای منطقی میان آن دو، سخن گفت. این نسبت در کلام علوی چنین تبیین شده است:

«امر به معروف و نهی از منکر را رها نکنید؛ وگرنه شرورترین افراد بر شما تسلّط می‌یابند و هرچه خدا را بخوانید، مستجاب نخواهد شد.»11

بر پایة این سخن، تبعات ترک واجبات الهی، تنها گریبان‌گیر بدان جامعه نخواهد شد؛ بلکه خوبان نیز صدمه می‌بینند. حضرت رضا(ع) می‌فرمایند:

«پیامبر خدا(ص) می‌گفتند: «زمانی که امّت من امر به معروف و نهی از منکر را وانهند، در انتظار پیامدی ناگوار باشند.»12

ایجاد بینش به فرجام گناه

یکی از عوامل بازدارندة آدمی از گناهان، آگاهی از آثار وضعی نافرمانی خداست. هراندازه او به نتایج کوتاه‌مدّت و درازمدّت گناهان، بینش و معرفت بیشتری پیدا کند، در ترک آن، موفّق‌تر خواهد بود. حضرت رضا(ع) در این‌باره می‌فرمایند:

«هرگاه مردم به گناه تازه‌ای آلوده شوند، خداوند ایشان را به بلای تازه‌ای دچار می‌سازد.»13

چنین تهدیدی عامل بازدارندة آدمی از نافرمانی الهی است. آن حضرت در کلامی دیگر، با اشاره به فلسفة حرمت شراب می‌فرمایند:

«خداوند شراب را حرام کرد؛ زیرا مایة فساد است، عقل را از ادراک حقایق ناتوان می‌سازد و آدمی را در مواجهه با مردم، بی‌شرم می‌گرداند.»14

ایجاد بینش به نیایش

همان‌گونه که آگاهی از فرجام گناه، عامل بازدارنده به شمار می‌آید، آگاهی از نتایج دعا و نیایش با خداوند متعال، عاملی انگیزشی است؛ چه ‌بسا، اطّلاع‌یافتن آدمی از برکات دعا، وی را بیش از پیش، به این نوع ارتباط با حق‌تعالی راغب سازد. حضرت رضا(ع) می‌فرمایند:

«سلاح پیامبران را دریابید.»

گفته شد: سلاح پیامبران کدام است؟

فرمودند: «دعا.»15

تجلّی زیبای نیایش را در نماز می‌توان یافت و از آن‌رو که وضوی پاکیزه و کامل، مایة حضور قلب در نماز می‌شود، آگاهی آدمی به نقش نماز در بهداشت روان و نیز وضو، توجّه بیشتر و تمرکز اندیشة وی را به همراه خواهد داشت. بنابراین، باید به مقدّمة نیایش نیز بینش یافت؛ چنان‌که امام رضا(ع) نماز بنده در بارگاه الهی را منوط به ظاهر آراسته و جوارح پاک می‌دانند و این، با وضوی درست میسّر است.16

خودآگاهی، زمینة خویشتن‌داری

پیش‌تر گفته شد یکی از مصادیق خودآگاهی، شناخت ظرفیت و جایگاه آدمی است. اگر وی به چنین معرفتی دست یابد، می‌تواند رابطه‌ای منطقی با خویشتن برقرار سازد و به نوعی سازگاری فردی دست یابد و در مواقع ضروری، توانایی کنترل خشم را داشته باشد. در اندیشة رضوی چنین است که:

«وقتی انسان خود را پاس دارد و ارزش خود را بشناسد، غضبش آرام گیرد.»17

بر پایة این سخن، رابطه‌ای مستقیم میان خودآگاهی و خویشتن‌داری وجود دارد؛ بنابراین برای یاری رساندن افراد در کنترل عواطف منفی، یکی از راهکارها این است که آنان را با جایگاه و منزلتشان آشنا کنیم.

محاسبة نفس، عامل خودآگاهی

یکی از عوامل خودآگاهی، حساب کشیدن آدمی از نفس خویش است؛ زیرا محاسبة نفس، امکان ارزیابی نقاط قوّت و ضعف وجودی، فرصت‌ها و موقعیت‌های زندگی در سال‌های گذشته و سال‌های باقیماندة حیات را مهیّا می‌کند و با حسابرسی از نفس، آدمی می‌تواند کاستی‌ها و ضعف‌های وجود خود را برطرف کند.

در بیانات معصومان(ع)، اشارات متعدّدی به وجوب محاسبة نفس شده است که در ادامه، به برخی از آنها اشاره می‌کنیم»:

• ابراهیم بن عمر یمانی از حضرت ابوالحسن، موسی بن جعفر(ع) روایت می‌کند که فرمودند:

«از ما نیست [و شیعة ما نیست] کسی که هر روز نفس خود را حسابرسی نکند. اگر کار خوب انجام داده، از خداوند [توفیق] زیادتر بخواهد و اگر کار بده انجام داده است، استغفار کرده، به سویش توبه کند.»18

• در تفسیر، حضرت امام حسن عسکری(ع) از پدرانشان، از حضرت علی(ع)، از پیامبر اکرم(ص) روایت فرموده است که آن حضرت فرمودند:

«زیرک‌ترین زیرکان، کسی است که نفس خود را حسابرسی می‌کند و برای بعد از مرگش، عمل نماید.»

مردی گفت: یاامیرالمؤمنین(ع)، چگونه نفسش را محاسبه کند؟

فرمودند:

«زمانی که صبح کند، سپس شام نماید، به نفسش رجوع کند و بگوید: ای نفس من! این روزی بود که بر تو گذشت و هرگز به سوی تو بازنخواهد گشت و خدا از تو دربارة آن سؤال خواهد کرد که آن را در چه راهی فانی کردی؟ چه چیزی در آن، به‌جا آوردی؟ آیا خدا را ذکر کردی؟ آیا او را سپاس گزاردی؟ آیا حاجت‌های مؤمنی را در آن [روز] به‌جا آوردی؟ آیا پریشانی مؤمنی را برطرف کردی؟ آیا اهل و فرزندان مؤمنی را بعد از مرگش، حفظش نمودی؟ آیا از غیبت برادر مؤمنی بازداشتی؟ آیا مسلمانی را کمک کردی؟ چه چیز در روز انجام دادی؟

پس به یاد می‌آورد آنچه را که از او سرزده یا تقصیر کرده است، خدا را سپاس گفته و بر توفیق الهی تکبیر می‌گوید و اگر یادش آمد که معصیتی از او سرزده است یا تقصیر کرده، از خدا طلب استغفار می‌کند و قصد می‌نماید که دیگر گرد آن معصیت نگردد.»19

کلام حضرت رضا(ع) نیز مؤیّد ارتباط میان محاسبة نفس و خودکامگی است:

«کسی که خود را حسابرسی کند، سود ببرد و کسی که از رسیدگی به خود، غافل شود، زیان ببرد و کسی که از خدا بترسد، ایمن شود و اگر عبرت بگیرد، بینا شود و کسی که بینا شود، بفهمد و کسی که بفهمد، آگاه شود.»20

اثرات خودآگاهی در زندگی

با توجّه به اهمّیت خودآگاهی، در ادامه، به بخشی از پیامدهای آن در زندگی می‌پردازیم:

1. رشد و بالندگی: آگاهی از خویشتن، به معنای درک نقاط قوّت و ضعف آدمی از خود است. فهم این مطلب، زمینه را برای تقویت نقاط مثبت و تضعیف نقاط منفی فراهم می‌کند؛ زمینه‌ای که برای رشد و بالندگی انسان، ضرورت تلقّی می‌شود.

2. سازگاری فردی: شناخت ظرفیت‌ها و محدودیت‌های وجود آدمی، موجب می‌شود که فرد، رویکرد واقع‌بینانه‌ای به زندگی و جایگاه خود پیدا کند.

این امر، زمینه‌ساز کنار آمدن با محدودیت‌ها و استفاده از ظرفیت‌ها، محسوب می‌شود و سازگاری فردی نیز در همین دو عرصه تبلور می‌یابد.

3. آرامش خاطر: اگر میان انتظارات آدمی از خویشتن و امکانات واقعی او، تناسب و تعادل برقرار باشد، حاصل آن، رضایت خاطر و آرامش باطن خواهد بود.

در غیر این صورت، فرد پیوسته خود را در معرض باید و نبایدهای فراوان و انتقادات سخت قرار می‌دهد که نارضایتی از خویشتن، نتیجة چنین رابطه‌ای خواهد بود.

خودآگاهی موقعیتی می‌آفریند که انسان با درک واقعیات وجودی خویشتن، می‌تواند رابطه‌ای منطقی با توانایی‌هایش برقرار کند و به درک ضعف‌های وجودی‌اش نیز نایل شود.

4. هدایت: راه‌یافتن به بارگاه ربوبی و جلب رضایت الهی در گروی درک صحیح و دقیق انسان از خود یا همان خودآگاهی است؛ زیرا اطّلاع از تمامی ظرفیت‌ها و موهبت‌های موجود که خدای تعالی در انسان به ودیعه نهاده است، مقدّمه‌ای برای به کار گرفتن آنها در مسیر حق‌تعالی است و این، یعنی ورود به راه هدایت و مشمول برکات این راه قرار گرفتن. اینها همه در پرتوی شناخت خود واقعی خویشتن و مقصود اصلی از خلق الهی فراهم می‌شود.

پی‌نوشت‌ها: