آقازاده‌ها، این مظنونان اصلی و مجرمین همیشگی برخی جریانات سیاسی چه کسانی هستند؟ اصلاً آقازادگی چه معنایی می‌دهد؟ شاید بسیاری به لوازم حرف خود نمی‌اندیشند که این حرف‌ها را طرح می‌کنند.
این روزها به خصوص اگر اهل شبکه‌های اجتماعی و وبلاگ‌گردی باشید، لطیفه‌های بی‌شماری را با این مضمون شنیده‌اید که: آقازاده چه کاره هستند؟ این البتّه کمی هم به لطیفه‌ای ربط دارد که از میانة دهة شصت تا دهة هفتاد باب بود: آقازادة وزیر نفت هستند؛ امّا هم آن تعبیر آقازاده، هم این آقای آقازاده، به آقازاده‌های مورد بحث ما بی‌ربط و ارتباط هستند. آقازاده‌های ماجرای ما بیشتر به پدیدة آقازادگی ربط دارند.
«آقازاده» کیست و «آقازادگی» چیست؟
کسی اطّلاع دقیقی ندارد. این را می‌دانیم که ایرانی‌ها از باب تعارفات مرسومشان، اگر بخواهند از فرزند فرد مذکری که مخاطبشان است، یاد کنند، برای او تعبیر آقازاده را به کار می‌برند. تعبیر آقازادگی معمولاً بار مثبتی نداشته است.
آنچه باعث شده است سال‌ها پس از رواج گفتمان آقازادگی و آقازاده‌ستیزی به این پدیده بپردازیم، اظهارات وزیر اطّلاعات پیشین است. حیدر مصلحی به عنوان عضوی از شورای پول و اعتبار گفته بود: آقازاده‌ها و غيرآقازاده‌ها دانه‌درشت‌هاي اقتصادي را تشکيل مي‌دهند و هيچ تفاوتي ميان آنها براي معرفي به دستگاه قضايي قائل نيستيم.
آقازاده، علامت سؤال
«مرکز اسناد انقلاب اسلامی» در مقاله‌ای آورده است: از اوایل روی كار آمدن دولت سازندگی در سال 1368، شاهد ظهور طبقه‌ای خاص در كشور بودیم؛ طبقه‌ای كه با توجّه به نفوذ در بدنة قدرت، توانسته‌‌اند شریك ثروت طبقة اشراف نیز شوند. دو عنصری كه تكمیل‌كنندة دست‌نیافتگی این طبقة محدود اجتماع می‌شود.
از نظر این نویسنده، با جمع دو پدیدة ثروتمندی و نسب‌مندی سیاسی، فرد، آقازاده می‌شود؛ البتّه وی می‌افزاید: نیازی نیست كه فرد برای آقازادگی حتماً به عنوان اقوام درجه یك مدیران و مقامات ارشد محسوب شود؛ بلكه داشتن یك رابطة نزدیك با این مدیران و مقامات كه منجر به متمایز شدن فرد در امور از سایر اجتماع شود نیز، می‌تواند افراد را در دایرة آقازادگی قرار دهد.
وی معتقد است آقازاده‌ها پیش از این، با استفاده از رانتی که داشته‌اند، تنها در عرصة اقتصادی فعّال بودند و میل چندانی به حضور در عرصة سیاست نداشتند؛ امّا پس از انتخابات 84 و شفّاف‌سازی صورت گرفته، آنان منافع خویش را در خطر دیدند و از این‌رو، وارد عرصة سیاست شدند.
امّا کسانی که تعبیر آقازاده را به کار می‌برند، لزوماًٌ چنین تعریفی از آقازادگی ندارند. گاهی پیش آمده است که کسی، دیگری را مبتلا به فتنة آقازادگی دانسته است و ادّعا کرده که هیچ فتنه‌ای از این فتنه بزرگتر نیست. با این حال، هیچگاه، هیچ رسانه‌ای سخن از ثروتمندی این شخص یا فعّالیت اقتصادی او به میان نیاورده است.
گذشته از این ابهام در تعریف که هیچ‌کس دقیقاً نمی‌تواند بگوید آقازاده با وجود این همه بسامد خبری و حتّی گفتمانی، چه معنایی دارد، اینک مسئولان بلندپایة نظام، به کرّات از این تعبیر استفاده می‌کنند. حیدر مصلحی در طول دوران کمتر از یک سال وزارت خود، حدّاقل چهار بار از این تعبیر استفاده کرده است.
وی در نشست «تحلیل و بررسی وضعیت امنیتی کشور» در «قم»، اظهار داشته بود: در جنگ نرم، لطمه از طرف آقازاده‌ها می‌باشد. زبیر را چه کسی منحرف کرد؟ و در ادامه، از کشف جزوة براندازی در دفتر یکی از آقازاده‌ها سخن گفته بود.
با این همه، نمی‌توان تعریف دقیقی برای آقازاده بودن پیدا کرد و این چندان هم در «ایران» عجیب نیست. برخی این را یکی از خصلت‌های مهمّ جوامعی، نظیر ایران می‌دانند.
شاید پدر باید آقا باشد تا فرزند را بتوان آقازاده نامید؛ امّا آقا بودن پدر به چه معناست؟ احتمالاً کسی که دارای جایگاه اجتماعی ممتاز و رفیعی است، کسی که بر دیگران آقایی می‌کند و دیگران برایش بندگی، چنین فردی آقا می‌شود و فرزندانش آقازاده. آقازادگی به گونه‌ای یادآور مناسبات استبدادی حاکم بر ایران پیش از انقلاب اسلامی است.
لینک کوتاه خبر: farda.fr/000ShP؛ با تلخیص و ویرایش