مرد مطلوب سلوک مردانه از عرصة خانواده

قاسم بیاتی، رضا صنعتی

در بیان «قرآن کریم»، حقیقت زندگی، در سرای آخرت تحقّق می‌یابد؛ لیكن زندگی دنیا کیفیت حیات اخروی هر فردی را رقم می‌زند. بر این اساس، یکی از مهم‌ترین رسالت‌های اسلام، کمک به انسان در فراگیری اخلاق و آئین زندگی و تعامل صحیح با خدا، خود و دیگران است. در این میان، پایبندی به موازین اخلاقی در خانواده، در مقام کوچکترین و در عین‌حال مهم‌ترین نهاد جامعه، اهمّیتی ویژه دارد. هریک از اعضای این نهاد، اعّم از زن، شوهر (و به اعتباری پدر و مادر) و فرزندان، وظایفی بر عهده دارند تا با انجام آن، نهاد خانواده به بهترین شکل اداره شود. در این مقاله به بیان نقش شوهر در تحکیم و تداوم این نهاد ارزشمند می‌پردازیم.

زنی مؤمن و بااخلاق را به همسری برگزین

خانواده، اساس زندگی و شکل‌گیری شخصیت انسان و مهم‌ترین عامل تکامل جامعه است؛ از این‌رو اسلام برای تأسیس و تحکیم این نهاد سرنوشت‌ساز، رهنمودهای مهمّی به مردان به عنوان آغازگران تشکیل نهاد خانواده عرضه کرده است. در اسلام پیش از تشکیل این نهاد، از مردان می‌خواهد تا وجود دو عنصر مهمّ ایمان و اخلاق را در شخصیت همسر آیندة خویش احراز کنند. در روایتی آمده است:

«مردی خدمت رسول خدا(ص) رسیده، با ایشان در امر ازدواج مشورت کرد.

آن حضرت فرمودند:

«انْكِحْ وَ عَلَيْكَ بِذَاتِ الدِّينِ تَرِبَتْ يَدَاكَ؛1

با زن دیندار ازدواج کن تا برکت نصیب تو شود.»

اگر مرد در احراز این دو عنصر و هم‌درجه بودن زن با خود در این جهت، دقّت لازم را به خرج داد و در مسیر زندگی نیز زن و شوهر خود را ملتزم به رعایت مقتضای اخلاق و ایمان نمودند، به صورت طبیعی خود را از بسیاری از مشکلات ممکن مصون داشته‌اند.

ازدواج را بستر آرامش كن

اسلام، ازدواج را پیمان مقدّسی می‌داند که مهم‌ترین هدف آن، رسیدن به آرامش و سکون برای پیمودن مسیر کمال، تأمین نیازهای انسانی و انس زن و مرد با یکدیگر است. حتّی لذّت‌جویی‌های مشروع جنسی، اشباع غریزه و تولید و پرورش فرزندان نیز در راه تأمین این هدف قرار می‌گیرد.

قرآن کریم می‌فرمایند:

«وَ مِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ‏؛2

و از نشانه‌های خداست که برای شما، از جنس خودتان، همسرانی آفرید تا به سبب آنها آرامش گیرید و در میان شما، محبّت و دل‌سوزی قرار داد. همانا که در این موضوع برای اندیشمندان نشانه‌هایی است.»

در این آیه، سکون و آرامش، ثمرة ازدواج معرفی شده و این موضوع بسی برتر از امکان اشباع مشروع غریزة جنسی است. در پیمان زناشویی، زن و مرد متّحد و یک‌دل شده، با انس و هم‌رازی با یکدیگر، به هم‌فکری و همراهی در مسیر هدف مشترکشان می‌رسند.

در آیة یاد شده، مودّت و رحمت دو پایة مستحکم برای پیمودن این مسیر معرفی شده است. گرچه توجّه به این موضوع و رعایت آن برای هریک از زن و شوهر، امری لازم و ضروری است، امّا ما در این مقاله، تنها به وظیفة شوهر در این عرصه می‌پردازیم. مرد باید برای رسیدن به سکون و آرامش به نکات زیر توجّه کند:

1. علاقه به همسرت را نشانش بده

واژة مودّت مفهومی فراتر از محبّت دارد. محبّت، احساسی عاطفی به شخص یا موجودی دیگر است که در قلب انسان شکل می‌گیرد؛ امّا مودّت، محبّتی است که ابراز شده و اثرش در مقام عمل ظاهر شود.3

اینکه خداوند متعال در بیان رابطة میان همسران از واژه مودّت استفاده کرده، نشان می‌دهد که اكتفا به وجود محبّت درونی و قلبی کافی نیست؛ بلکه اظهار دوستی و محبّت به یکدیگر لازم است. شوهر بایست با برجسته کردن خوبی‌های زن، علاقة خود را به همسر خویش اظهار کند. این علاقه در واقع، از دوست داشتن خوبی‌ها ناشی می‌شود؛ خوبی‌هایی که اینک در وجود همسر او تجلّی

یافته است. بدین وسیله، شوهر همسر خود را نعمتی ارزشمند از سوی خدا و وسیلة انس، آرامش، دل‌گرمی و شریک زندگی خود دانسته، از این نعمت بزرگ با زبان و عمل قدردانی می‌کند.

2. با همسرت مدارا کن

پایة دیگر تداوم زندگی که در آیه بدان اشاره شده، رحمت است. در معنای رحمت، نوعی مدارا، حمایت و کمک‌رسانی نهفته است؛ لذا اگر شوهر با نقصان، ضعف و نیازی در همسرش مواجه شد، با دیدة سرشار از عطوفت به او نگریسته، به این می‌اندیشد که او نیز انسانی است همچون خود من که از ضعف و نقص مبّرا نیست. پس با او همدردی کرده، سعی می‌کند با نرمی و مدارا و از روی مهربانی، به او در رفع نقصش یاری رساند و اگر رفع اشکالات او ممکن نشد، او را با همان حال می‌پذیرد و نقصانش را نادیده می‌انگارد و به زندگی ادامه می‌دهد. لازمة رحمت و دلسوزی این است همچنان‌که مرد خیر و صلاح خود را می‌خواهد، در همه‌حال، به خواسته‌های همسرش نیز توجّه کرده، هرچه را برای خود می‌خواهد، برای او نیز بخواهد.

3. برای همسرت لباس باش

قرآن مجید ضمن مخاطب قرار دادن شوهران، توصیف جالبی به ‌کار برده است:

«انَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ؛4

زنان برای شما و شما برای زنان، لباس هستید.»

لباس مجموع بدن انسان را با همة کمالات و نواقص در بر‌می‌گیرد؛ از سرما، گرما و خطرها حفظ می‌کند؛ بر زیبایی‌هایش می‌افزاید و عيوبش را می‌پوشاند. لباس نزدیک‌ترین اشیا به انسان است و از نیازهای اوّلیه به شمار می‌رود. لذا همچنان‌که زنان، شوهران خود را با همة خوبی‌ها و معایبشان می‌پذیرند و عیب‌های آنان را می‌پوشانند، شوهران نیز باید برای همسران خود، همانند لباسی زیبا و کامل، حافظ، نگهبان و آرامش‌بخش آنها باشند؛ بر زیبایی‌هایشان بیفزایند؛ عيوبشان را بپوشانند و رازدار و محرم اسرارشان باشند. امام سجّاد(ع) در «رسالة حقوق» خود می‌فرمایند:

«حقّ کسی که به سبب ازدواج، زیردست تو شمرده می‌شود، بر تو آن است که بدانی خداوند متعال او را تسکین‌دهنده و آرامش‌بخش، نگهدارنده و مونس تو قرار داده است. پس بر هر دو نفر شما واجب است که قدر این مصاحبت را بدانید و خداوند متعال را به سبب این نعمت شکر گزارید؛ زیرا این نعمت از ناحیة اوست و واجب است که با نعمت خداوند به دیدة تکریم و احترام نگریسته شود و با مهربانی و لطف و خوش‌رویی با او رفتار کنید.»5

تشکیل چنین خانواده‌ای در خور انسان است و سعادت جسمانی و نفسانی، دنیوی واخروی او را تأمین می‌کند. اگر بنیاد خانواده‌‌ای بر پایه‌های ایمان، اخلاق، ابراز محبّت و دل‌سوزی استوار گشت، کانون خانواده را گرم و با صفا می‌سازد و از کشمکش‌ها، اختلافات، طلاق و فروپاشی جلوگیری می‌کند.

اگر مرد خوبی باشی...

از نگاه اسلام، تعامل با همسر، اصول و آدابی دارد که رعایت هریک از آنها، آثار و برکاتی عظیم و گاه بی‌بدیل را در پی دارد. بهره‌مندی از این آثار می‌تواند بر سرعت سیر و سلوک الهی انسان بیفزاید. در ادامه، برخی آثار رعايت اخلاق در عرصه‌های مختلف تعامل مرد با همسر را بیان می‌کنیم.

1. خیر کثیر در انتظار تو

پیش‌تر بیان شد که یکی از مهم‌ترین ملاک‌های انتخاب همسر، تخلّق او به آداب و اخلاق اسلامی است. مرد باید ضمن توکّل بر خدا، نهایت تلاش خویش را در این جهت به کارگیرد تا بهترین انتخاب‌ها را داشته باشد. او با این اقدام هوشمندانه، از بسیاری از مشکلات و ناسازگاری‌هایی که ممکن است در طول زندگی مشترک رخ دهد، پیشگیری خواهد کرد؛ امّا اگر مردی در انتخاب همسر خود، دقّت لازم را به کار نبرد یا به ‌رغم توجّه به این مهم، در زندگی مشترک شاهد بداخلاقی‌ها یا کج‌خلقی‌های همسر خویش بود، باید به جای پاک کردن صورت مسئله و روی آوردن به نزاع و درگیری یا توسّل به منفورترین حلال‌های الهی (طلاق)، راه صبر و سازش در پیش گیرد و از این طریق، هزینة کم‌دقّتی خود را در انتخاب همسری خوش‌اخلاق بپردازد و صبر در برابر ناسازگاری‌های او را آزمونی سازنده و الهی برای خود بداند، چه بسا خیر کثیر و پاداشی عظیم که به واسطة این صبر، به او عطا شود. از این‌روست که خداوند متعال خطاب به شوهران می‌فرماید:

«وَ عاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ يَجْعَلَ اللهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً؛6

در زندگانی، با آنها به نیکی رفتار کنید و اگر دلپسند شما نباشند (تحمّل کنید)؛ چه بسا چیزی را نپسندید، در حالی‌که خداوند خیر بسیاری را در آن برایتان قرار داده باشد.»

از سوی دیگر، امید است که پس از سال‌ها صبر و سازگاری مرد در برابر بدخلقی زن، لطف و رحمت الهی شامل حال او شده، اخلاق زن نیز اصلاح گردد. بی‌شک، چنین تفضّلی از سوی خداوند به صابران بعید نیست. آری. او می‌تواند زن نازا را صاحب فرزند و زن بداخلاق را شایسته گرداند؛ چنان‌که دربارة همسر حضرت زکریّا(ع) فرمود:

«وَ أَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ؛7

وما همسرش را برایش اصلاح کردیم.»

در روایات نیز اجر و پاداش بسیاری برای صبر مرد در برابر بدخلقی‌های همسر بیان شده است. حضرت رسول(ص) در این‌باره فرمودند:

«خداوند به مردی که بر بداخلاقی زنش صبر کند، همان پاداشی که به حضرت داوود(ع) به سبب صبرش بر بلا داد، عطا می‌کند و به زنی که بر بداخلاقی شوهرش صبر کند، مانند ثواب آسیه دختر مزاحم (همسر فرعون) را عطا می‌فرماید.»8

نکتة ظریف این روایت، آن است که اجر صبر مرد در برابر بدخلقی همسر خود، دقیقاً همان اجر حضرت داوود(ع) بیان شده؛ امّا ثواب صبر زن، شبيه ثواب حضرت آسیه معرفی گردیده است. این نکته شاید حاکی از دشوارتر بودن کار شوهر در تعامل با همسر بداخلاقش باشد.

٢. پاداش‌های بزرگ اخروی تو را می‌خواند

روزی رسول خدا(ص) به خانة حضرت زهرا(س) وارد شدند و دیدند که امیرالمؤمنین على(ع) کنار ایشان نشسته و مشغول پاک کردن عدس‌ هستند. حضرت فرمودند:

«ای ابوالحسن! این سخن را از من بشنو که چیزی جز وحی الهی بر زبان نمی‌رانم. هیچ فردی همسرش را در خانه کمک و یاری نمی‌کند؛ مگر آنکه به عدد هر مویی که در بدن اوست، برایش عبادت یک سال با روزة روزها و قیام شب‌ها منظور می‌شود و خداوند پاداشی را که به صابرانی چون داوود پیامبر، يعقوب و عیسی(ع) عطا فرمود، به او عطا فرماید.»

پیامبر(ص) در ادامه فرمودند:

«ای علی! هر مردی که به همسر خود در خانه خدمت کند و آن را ننگ نشمارد، خداوند نام او را در دیوان شهدا می‌نویسد و به ازای هر شب و روز، ثواب هزار شهید را برایش می‌نویسد و به ازای هر قدم او، ثواب حجّ و عمره می‌نگارد و به ازای هر رگی که در بدن اوست، خانه‌ای در بهشت به او عطا می‌کند.»

سپس سخن خود را چنین ادامه دادند:

«ای علی! ساعتی را در خدمت همسر بودن، بهتر است از عبادت هزار سال و هزار حجّ و هزار عمره و بهتر از آزاد کردن هزار عبد و شرکت در هزار غزوه و عیادت از هزار مریض و شرکت در هزار نماز جمعه و هزار تشییع جنازه و سیر کردن هزار گرسنه و پوشاندن هزار عریان و هزار اسبی که برای جهاد در راه خدا آماده کند و برتر از آن، بهتر از این است که هزار دینار به مساکین صدقه داده شود و برتر از آن، بهتر از این است که تورات و انجیل و زبور و قرآن را بخواند و بهتر از این است که هزار شتر را به مساکین بدهد و چنین شخصی که به عیال خود خدمت می‌کند، از دنیا نمی‌رود؛ مگر آنکه [پیش از آن] جایگاهش را در بهشت می‌بیند.»

بیان این عبادات مهم و ثواب بزرگ آنها، برای بستن راه کسانی است که به بهانة انجام عبادات و تكاليف اجتماعی، به همسر و خانوادة خویش بی‌توجّهی می‌کنند؛ حال آنکه چون خدمت به همسر، معمولاً در مقابل دیدگان دیگران نیست، جز از افراد مخلص و خودساخته برنمی‌آید.

پیامبر اعظم(ص) سپس در ادامة همین روایت فرمودند:

«يَا عَلِيُّ مَنْ لَمْ يَأْنَفْ مِنْ خِدْمَةِ الْعِيَالِ دَخَلَ الْجَنَّةَ بِغَيْرِ حِسَابٍ؛

یا علی! کسی که به همسر خود خدمت کند و آن را ننگ نشمارد، بدون حسابرسی وارد بهشت می‌شود.»

پیامبر رحمت (ص) بار دیگر امیرالمؤمنین علی(ع) را خطاب قرار داده، فرمودند:

«يَا عَلِيُّ خِدْمَةُ الْعِيَالِ كَفَّارَةٌ لِلْكَبَائِرِ وَ يُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ وَ مُهُورُ حُورِ الْعِينِ وَ يَزِيدُ فِي الْحَسَنَاتِ وَ الدَّرَجَاتِ؛

یا علی! خدمت به همسر، کفّارة گناهان بزرگ است؛ غضب پروردگار را فرو می‌نشاند؛ مهریة حورالعین‌های بهشتی است و حسنات و درجات انسان را فزونی می‌بخشد.»

پیامبر اکرم(ص) در پایان این روایت، به صراحت به بیان سرّ چنین پاداش‌ها و آثار عظیمی که در خدمت به همسر گفته شد، پرداخته، می‌فرمایند:

«یا عَلِيُّ لَا يَخْدُمُ الْعِيَالَ إِلَّا صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ أَوْ رَجُلٌ يُرِيدُ اللهُ بِهِ خَيْرَ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ.؛9

ای علی! جز صدّیق یا شهيد یا مردی که خداوند خير دنیا و آخرت او را بخواهد، به اهل و عیال خود خدمت نمی‌کند.»

امّا اینکه چرا این توفیق تنها نصيب این سه دسته می‌شود، از آن‌روست که تنها چنین افرادی می‌توانند به عمل بر مقتضای این درک برسند که:

۱. زن از نظر ارزش و کرامت انسانی و نیز توانایی کسب فضایل اخلاقی و معنوی، موجودی هم‌پا و هم‌ردیف مرد است؛

۲. همسر، نه خادم انسان، بلکه همسفر، یار و همراه انسان در سیر به سوی خداست؛

٣. در این روایت، خدمت به همسر، برتر از اعمالی شمرده شد که در یکی از این دو دسته قرار می‌گیرند:

دستة اوّل: اعمالی که مصداق نیکی به دیگران است؛ مانند عیادت مریض، سیرکردن گرسنه، پوشاندن برهنه و آزاد کردن اسیرو برده؛

دستة دوم: برخی از اعمال عبادی، مانند انجام حجّ، عمره، جهاد، نماز و قرائت کتب آسمانی.

اگر کسی اهل نیکی به دیگران است و در این اعمال، فقط رضایت خدا را در نظر دارد، (نه ریا و خودنمایی) چگونه می‌تواند به همسر خود و نیکی و مهربانی و کمک کردن به او، بی‌توجّه باشد؟

افرادی این موضوع را به خوبی درک کرده، به آن عمل می‌کنند که صداقت وجود آنها را فراگرفته، به جرگة صدّيقين درآمده باشند. اگر کسی اهل بندگی باشد و حقیقت عبودیت را درک کرده باشد، به لطافتی رسیده است که مهربانی، چونان چشمه‌ای از وجودش می‌جوشد.

چنین شخصی چگونه ممکن است از مهرورزی و یاری رساندن به نزدیک‌ترین فرد به خود (همسرش) غافل شود؟ خداوند متعال معمولاً شهدا را از میان چنین افرادی برمی‌گزیند.

وقتی انسان با این نگاه به همسر خود خدمت می‌کند، در واقع می‌کوشد تا خود را به مقام شهدا و صدّیقین برساند و امید است چنین شخصی از خیر دنیا و آخرت بهره‌مند شود.

3. در قیامت شاد خواهی بود

مردی که در دنیا با همسرش مهربان بوده، در روزی که همه نالان و گریانند، شاد و مسرور خواهد بود؛ چرا که امانتدار خوبی برای هدية الهی‌اش بوده است. امام رضا(ع) در این‌باره می‌فرمایند:

«إِنَّ اللهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى عَلَى الْإِنَاثِ أَرْأَفُ مِنْهُ عَلَى الذُّكُورِ وَ مَا مِنْ رَجُلٍ يُدْخِلُ فَرْحَةً عَلَى امْرَأَةٍ بَيْنَهُ وَ بَيْنَهَا حُرْمَةٌ إِلَّا فَرَّحَهُ اللهُ تَعَالَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ؛10

مهر و رأفت خداوند به زنان، بیشتر از مردان است. اگر مردی موجب خوشحالی همسرش گردد، خداوند او را در روز قیامت خوشحال و شادمان گرداند.»

این روایت نشان می‌دهد که شاد کردن همسر، شادی و رحمت الهی را به ارمغان می‌آورد و از آنجا که آخرت تنها بیانگر ملکوت اعمال دنیاست، پس شاد کردن همسردر همین دنیا نیز فرح و نشاط روحی در انسان ایجاد می‌کند. فرح و نشاطی که می‌تواند زمینة مساعد سير الی الله گردد.

۴. بر مدّت عمرت افزوده می‌شود

کسی که از بداخلاقی و بدرفتاری با خانوادة خویش، پرهیز کرده و به نیکی با آنها رفتار می‌کند، اثر وضعی عملش، در طولانی شدن عمرش ظاهر می‌شود. امام صادق(ع) در این‌باره فرمودند:

«منْ حَسُنَ بِرُّهُ بِأَهْلِ بَيْتِهِ مُدَّ لَهُ فِي عُمُرِهِ؛11

هرکس با خانواده‌اش نیک رفتار باشد، خداوند بر عمرش بیفزاید.»

سرّ این نکته، در آن است که نشاط و فرح حاصل از خوش‌اخلاقی با همسر، سبب رضایت از زندگی و در نتیجه، آرامش روحی و افزایش امید او به زندگی می‌شود. این آرامش و امید نیز در سلامت جسمی او اثر کرده، وی را مستعدّ طول عمر می‌کند. این فرآیند وقتی به این واقعیت افزوده می‌شود که او با رفتار اخلاق‌مدارانه با همسرش، شایستگی خویش را برای زندگی به خداوند نشان داده است؛ این شایستگی موجب می‌شود ارادة ‌الهی بر افزایش طول عمر وی یا اعطای مقام شهادت به او تعلّق گیرد.

طبیعی است که اگر ارادة الهی بر شهادت او تعلّق گرفت، به فيض عظیمی رسیده و اگر این اراده به طول عمر او تعلقّ گرفت، فرصتی برای عبادت و بندگی

بیشتر و پیمودن منازل سلوکی افزون‌تر برایش فراهم آمده است.

۵. در قيامت با پیامبر هم‌نشین می‌شوی

بی‌شک نهایت درجة انسان، نزدیکی به اشرف مخلوقات، حضرت محمّد مصطفی(ص) است. ایشان یکی از راه‌های همجواری با خویش در روز قیامت را خوش‌رفتاری مرد با اعضای خانواده معرفی کرده‌اند و می‌فرمایند:

«أَقْرَبُكُمْ مِنِّي مَجْلِساً يَوْمَ الْقِيَامَةِ ... أَحْسَنُكُمْ خُلُقاً وَ خَيْرُكُمْ خَيْرُكُمْ لِأَهْلِهِ؛12

نزدیک‌ترین شما به مقام و جایگاه من در روز قیامت... کسی است که برای اهلش (خانواده‌اش) بهترین بوده است.»

وقتی پیامبر رحمت(ص) به محبّت و رفتار صمیمانه با همسر، چنین توجّه و عنایت ویژه‌ای دارند، پیروی از ایشان در این روش، سبب ایجاد تشابه و پیوند میان ما و رسول‌الله(ص) و در نتیجه، نزدیکی جایگاه اخرویمان می‌گردد.

در روایتی دیگر، گفت‌وگوی دیگری میان پیامبر اعظم(ص) و امیرالمؤمنین علی(ع) بدین شکل نقل شده است:

«آیا به تو ازشبیه‌ترین شما به خودم در اخلاق، خبر دهم؟

پاسخ دادند: بله، یا رسول‌الله.

فرمودند: شبیه‌ترین شما به من، خوش‌اخلاق‌ترین، بردبارترین و نیکوکارترین شما به نزدیکان (از جمله خانواده و خویشان و شدیدترین[حساب‌كش‌ترین] شما در انصاف دادن نسبت به نفس خویش است.»13

بنابراین، از آنجا که امام زمان، اروحناله الفداء، وارث اخلاق و سیرة نبوی و شبیه‌ترین مردم از نظر اخلاق و رفتار به پیامبر اکرم(ص) هستند،14 می‌توان نتیجه گرفت که آن حضرت نیز خوش‌اخلاق‌ترین، بردبارترین، نیکوکارترین و مهربان‌ترین مردمان با خانواده و خویشان است. بر همین اساس، می‌توان گفت که یکی از راه‌های شباهت‌یافتن با وجود مقدّس و منوّر آن حضرت و نزدیک شدن به آن ساحت نورانی، مراعات اخلاق در خانواده، به ویژه در رفتار با همسر است.

پی‌نوشت‌ها: