بهترین آفریدگان

عبدالرّحیم مبارک / مترجم: عبّاس کسکنی

صلوات و سلام بر رسول برگزیده و امین وحی و شفیع امّت و راهبر آنان به سوی خیر و برکت باد! آنکه مردم را با دعوت خود به راه استوار رساند و اندوه‌های فراوانی را برای نجات آنان متحمّل شد و نیز درود و سلام بر خاندان هدایت و فرخندة او، امامان پاک و معصوم(ع)؛ هم آنان که خداوند هرگونه رجس و پلیدی را از آنان زدود و آنان را به گونه‌ای خاص پاک کرد و با عنایت‌های عظیم خود بر آنان منّت گذارد و آنان را راه به سوی خود و راهنمایان به سوی رضایت خود و محبّت و دوستی آنان را اجر رسالت او (پیامبر(ص)) قرار داد و گفت:

«قُل لَّا أَسْئلُكمُ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فىِ الْقُرْبى»1

و نیز فرمود:

«قُلْ مَا سَأَلْتُكُم مِّنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُم»2

و گفت:

«قُلْ مَا أَسْئلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَن شَاءَ أَن يَتَّخِذَ إِلىَ رَبِّهِ سَبِيلا»3

و به طور خاص بر امیرالمؤمنین(ع) که برای پیامبر(ص)، برادر و داماد و برای زهرای بتول(س) شوهر و برای ائمّة طاهرین(ع) پدر و برای

کافران هلاک‌کننده بود. چنین فردی، امامی است که ارادة ربّانی بر فراگیری فیض لطف پیاپی و پیوسته بر او، از زمانی که او نوری در عرش بود، تعلّق گرفت؛ چرا که از این طریق، آسمان را که شریف‌ترین بقعه از بقعه‌های بسیط بود، محلّ ولادت او قرار داد و نام او را از نام خود برگزید و سپس گرامی‌ترین و برترین بندة خود، یعنی محمّد مصطفی(ص) را برای تربیت و رشد و تعلیم او برگزید؛ چرا که آسمان خواهان آن بود که او در محلّ هبوط وحی بالنده شود، تا نسیم وحی و عطر و بوی قرآن را استشمام کند و هیمنة ملائکه را بشنود. سپس آسمان شریف‌ترین مخلوق خود، فاطمة زهرا(س) پارة تن سیّد رسولان و حبیبه و ریحانه و پارة جگر او را برای همسری او برگزید، به‌گونه‌ای که پیامبر(ص) فرمودند:

«اگر علی(ع) نبود، برای فاطمه(س) کفو و همسری یافت نمی‌شد.»4

سپس آسمان خواست که از زمین سبقت گیرد - و این دومین سبقت بود - و آن جشن ازدواج او بود. در این جشن، جبرئیل خطبة عقد را خواند و ملائکه برای زفاف، او را به خانة علی(ع) بردند و درخت طوبی، زیورآلات و جواهرات بر حورالعین نثار کرد.5

و آسمان کرامتی جدید به علی(ع) بخشید و آن این بود که نسل محمّد(ص) را در صلب او قرار داد. پیامبر اکرم(ص) فرمودند:

«خداوند نسل هر پیامبری را در پشت خودش و نسل مرا در صلب علی قرار داد.»6

و دو پسر، روزی علی(ع) شد و آسمان در نام‌گذاری آن دو سبقت گرفت و آنها را به شریف‌ترین نشان‌ها نام‌گذاری کرد و آن دو را سیّد جوانان اهل بهشت قرار داد و سپس ندا در داد که پدرشان از آن دو بهتر است.7

هنگامی‌که پیامبر(ص) به معراج برده شد، در میان آن چیزهایی که دید، مشاهده کرد که علی(ع) بر او سبقت گرفته و قبل از او در آنجا حضور دارد. با دهشت در این‌باره پرسید. به او گفته شد این ملکی است به ‌صورت علی(ع)؛ زیرا ملائکه به خاطر شوقی که به علی(ع) داشتند، به خدا شکایت کردند و خداوند ملکی را به ‌صورت علی(ع) آفرید تا او را زیارت کرده و بر او سلام کنند.8 سپس پیامبر(ص) به مکانی رسید که خداوند با ایشان سخن می‌گفت؛ امّا با کمال تعجّب، با صدا و کلام علی(ع) پس سؤال کرد:

«پروردگارا! تو با من سخن می‌گویی یا علی؟»

پروردگار صاحب عزّت پاسخ داد:

«من مانند اشیای دیگر نیستم. خدا بر قلب تو اطّلاع یافت و چیزی محبوب‌تر از او در آن نیافت. پس با زبان او با تو سخن گفت تا دلت آرام گیرد.9 اینها تحفه‌های آسمانی است که خداوند پیاپی برای علی(ع) فرستاده و او را در عنایات و رعایت‌های خود غرق کرده است.10

کرامات مربوط به او که در کائنات ظهور پیدا کرده؛ همچون صدا زدن نام او از سوی درخت خرما و لعن دشمنان او توسط کبوتران را رها کن و در آسمان تأمّل کن که منکران ولایت او را سنگسار11 و چشمان کسانی که او را تکذیب کرده محو12 و آنکه او را مورد سبّ و ناسزا قرار داده، مسخ نموده است.»13

امّا جایگاه امیرالمؤمنین، علی(ع) در روز قیامت و الطافی که از سوی خداوند شامل حال او خواهد شد و درجاتی که خداوند متعال به او، به خاطر تلاش‌ها وجان‌فشانی‌ها و فداکاری‌هایش خواهد بخشید، کامل‌تر و فراوان‌تر خواهد بود؛ او اوّلین کسی خواهد بود که داخل بهشت خواهد شد و تقسیم‌کنندة بهشت و دوزخ و برادر پیامبر(ص) در آخرت، همچون دنیا و صاحب پرچم و لوای او خواهد بود و در فضیلت او همین سخن پیامبر(ص) در مورد ایشان کافی است:

«آیا تو راضی نمی‌شوی که هرگاه مرا بخوانند، تو را نیز می‌خوانند و آن‌چیزی را خواهی پوشید که من بپوشم و آنگاه که من داخل بهشت شوم، تو نیز داخل شوی؟!»14

و نیز این سخن ایشان:

«علیّ بن ابی‌طالب(ع)، در روز قیامت صاحب حوض من است.»15

و نیز این سخن ایشان:

«... تو با من به پا می‌خیزی و من به هیچ کار خیری دعوت نمی‌شوم؛ مگر آنکه تو نیز دعوت می‌شوی.»16

و این سخن ایشان:

«ای علی! دست تو در روز قیامت در دست من است. هر جا من داخل شوم، تو نیز داخل می‌شوی.»17

خواست آسمان این بود که علی(ع) در فضائل سرآمد و در مکارم مبرّز باشد. از این‌رو، او اوّلین کسی بود که اسلام آورد و اوّلین فردی بود که ایمان آورد، اوّلین کسی بود که نماز خواند، اوّلین کسی بود که با رسول خدا(ص) بیعت کرد و از او پشتیبانی نمود و بر یاری و حمایت از او و در ادای دین و قرض و وعده‌های او با او پیمان بست. او در میدان ایثار و فداکاری از همه پیشگام‌تر بود؛ چرا که در بستر رسول خدا(ص) خوابید تا با جان خود از او حفاظت و خون خود را فدای او نماید. او در میدان جهاد و عرصة چکاچک شمشیرها نیز بر همگان پیشی داشت. ما شاهد بودیم که او در هنگامی‌که همگان از جنگ با عمرو بن عبدو، جنگاور دلیر و گردن‌فراز که قلب‌های جنگجویان از مهابت او از جا کنده و رنگ چهره‌های آنان دگرگون می‌شد و بند بند وجودشان از هیبت او به لرزه در می‌آمد، خودداری کرده و روی‌گردان شدند، هروله‌کنان به سوی او رفت و با یک ضربه او را از پای درآورد؛ ضربه‌ای که رسول صادق و تصدیق شده(ص) در مورد آن فرمودند:

«ضربة علی در جنگ خندق از عبادت جنّ و انس برتر بود.»18

و عجیب نیست که شخصی این ضربه را این‌گونه توصیف کرده است:

من کشتن عمرو توسط علی را تشبیه نکردم؛ مگر به این سخن خدای عزوجلّ:

«فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ»19و20

ما قبل از این شاهد او در شب جنگ «بدر» بوده‌ایم که چگونه دعوت پیامبر(ص) را لبّیک گفته - و در حالی‌که دیگران از انجام این خواسته سر باز زدند - و شب‌هنگام به ‌تنهایی در جست‌وجوی آب برای پیامبر(ص) و دیگر مسلمانان از چاهی عمیق و ظلمانی روانه شد و خداوند به ملائکه خود فرمان داد که به او سلام و خود را برای یاری او آماده کنند و آنها نیز فوج فوج از کنار او می‌گذشتند و بر او سلام می‌کردند.21

ما در جنگ «خیبر» دیدیم که چگونه عهده‌دار جنگیدن با جنگجوی یهودی، مرحب، که آوازة شجاعت و قدرت و صلابت او در همة آفاق پیچیده بود، شد و با شمشیر خود به سرعت او را به جهنّم فرستاد و درب قلعة خیبر را کند و آن را پلی برای عبور مسلمانان و اسب‌هایشان قرار داد و سپس آنها سعی در حرکت دادن آن نمودند، امّا موفّق به تکان دادن آن نشدند؛ مگر هنگامی‌که تعدادشان به چهل نفر رسید.22

او در زهد و بی‌رغبتی به مواهب بی‌ارزش دنیای فانی، سرآمد همگان بود و در حالی‌که خود گرسنه بود، در دارالإمارة خود می‌نشست و دستور می‌داد آنچه را در بیت‌المال است، بین مردم تقسیم کنند؛ سپس آنجا را جارو می‌کرد و دو رکعت نماز در آن می‌گزارد.23

ما دیدیم هنگامی که سائلی به «مسجد پیامبر(ص)» آمد و از مردم درخواست کمک کرد، هیچ‌کس چیزی به او نبخشید و او دست خود را به شکایت به سوی آسمان بلند کرد و گفت: خدایا شاهد باش من در مسجد پیامبر تو درخواست کمک کردم، امّا کسی چیزی به من نبخشید. امیرالمؤمنین، علی(ع) در حال رکوع به او اشاره کرد و سائل به نزد او رفت و انگشتر خاتم او را از انگشتش بیرون آورد. آسمان این صدقة علی(ع) را پذیرفت، آن را نشانة صدق نیّت و اخلاص او اعلام کرد و آیه‌ای در حقّ

او نازل شد که ولایت او را در کنار ولایت خدا و رسولش قرار داد.24

به جز علی(ع) کیست که آن‌چنان به ثبات و پایداری بر مبدأ هستی و عدم سازش بر سر حق، شناخته شده که او را خشن در ذات خدا می‌دانند؟! همین ثبات نسبت به مبدأ است که او را وادار می‌کند از مقابله به مثل با دشمنان خود نیز بپرهیزد. چگونه ممکن است علی(ع) به دنبال پیروزی بر دشمن، از راه جور و ستم باشد؟! همین ثبات است که او را وادار می‌کند از تلافی نسبت به لشکریان معاویه که پس از تسلّط اوّلیه بر منابع، آب را به قصد مرگ بر لشکریان اسلام بستند، خودداری کند و پس از بازپس‌گیری دوبارة آن، به لشکریانش دستور دهد بر آنها سخت نگیرند و اجازة استفاده از آب را به آنها نیز بدهند. این در حالی بود که آنها با بستن آب، قصد کشتن آنها و تشنه نگاه‌داشتن لشکریان او را داشتند.25

و این ثبات بود که او را بر آن داشت از فرمان خلیفه، آنگاه که از جمع میان حج و عمره نهی کرد، سر باز زده و بگوید:

«من کاری را که خودم مشاهده کردم رسول خدا(ص) انجام می‌داد، بر اساس گفتة احدی از مردم، رها نخواهم کرد.»26

پیامبر(ص) تمامی تلاش خود را نمود و تمام تلاش خود را در خیرخواهی امّتش به کار برد و هیچ فرصتی را برای اعلام ولایت علی(ع) و فرزندانش و دوستی با آنان و بر حذر داشتن از عاقبت سوء دشمنی با آنها از دست نداد. کتاب‌های شیعه و سنّی مملوّ از احادیث پیامبر(ص) در شأن علی(ع) است؛ مانند اینکه او نسبت به پیامبر(ص) به منزلة هارون به موسی(ع) و به منزلة سر به جسد است؛ اینکه علی با حق و حق با علی است و هرجا او بگردد، با او می‌گردد؛ اینکه او ولیّ هر مرد و زن مؤمن پس از اوست و او همان باب حِطّه‌ای است که هر که داخل آن شود، نجات می‌یابد و هرکس خودداری کند، هلاک می‌شود. سپس نگاه امّت را معطوف به الطاف الهی نسبت به علی(ع) نمود و به آنها خبر داد همان آسمان که محمّد(ص) را به نبوّت برگزید، علی(ع) را نیز برای وصایت و ولایت انتخاب کرد. پیامبر(ص) در جایی به دنبال انصار فرستاده و به آنان فرمودند:

«آیا شما را به چیزی خبر دهم که اگر به آن تمسّک جویید، هرگز پس از آن هلاک نگردید؟»

گفتند: آری ای رسول خدا. حضرت فرمودند:

«این علی(ع) است. پس او را همچون من دوست بدارید و گرامی بدارید؛ زیرا آنچه را که به شما گفتم، جبرئیل از سوی خدای عزّوجل مرا بدان امر کرده است.»27

و در ماجرای حدیث مرغ بریان (آسمانی)، دست‌هایشان را به آسمان بلند کردند و فرمودند:

«خدایا! محبوب‌ترین خلق خود را به سوی من بفرست تا در تناول این پرنده با من شریک شود.»

در این هنگام علی(ع) به خانة پیامبر(ص) می‌آیند؛ امّا خادم پیامبر(ص) انس به او اجازة ورود نمی‌دهد و می‌گوید پیامبر(ص) مشغول کاری است. سپس پیامبر(ص) دست‌های خود را به سوی آسمان برده و دعای خود را تکرار می‌کنند و دوباره علی(ع) به درب خانة پیامبر(ص) می‌آیند و مجدّداً انس او را رد می‌کند و بالأخره برای بار سوم علی(ع) وارد خانه شده و آن مرغ را با پیامبر(ص) تناول می‌کنند.28

دوم، در حدیث ستارة سقوط‌کننده، پیامبر(ص) از اصحاب خواستند بنگرند که این ستاره در کجا سقوط می‌کند و هر کس این ستاره در خانه‌اش سقوط کند، وصیّ اوست. آنها با شتاب به سوی محلّ سقوط دویدند و مشاهده کردند که در خانة امیرالمؤمنین(ع) سقوط کرده است.29

سوم، در حدیث صدقه دادن انگشتری خاتم به فقیر، هنگامی‌که آیة «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُون»30 بر پیامبر(ص) نازل شد، پیامبر(ص) آن را برای مسلمانان خواندند. سپس داخل مسجد شده و سائل را در آنجا مشاهده کردند و از او پرسیدند: «آیا کسی چیزی به تو عطا کرد؟»

او پاسخ داد که هیچ‌کس چیزی به وی نبخشید؛ مگر آن مرد راکع و اشاره به امیرالمؤمنین(ع) کرد و بدینسان اصحاب دانستند که آسمان بلافاصله از فعل و نیّت علی(ع) خبر داده و ولایت امیرالمؤمنین(ع) را تصدیق کرده است.31

ابن طلحه شافعی در شرح خود بر دو حدیث پرچم و مرغ بریان می‌گوید:

بدان، ای که خدا تو را با روح خود تأیید کند! که خبر دادن‌ها و سخنان پیامبر(ص) راست و درست است؛ بنابراین اگر از چیزی خبر دهد، هیچیک از اهل ایمان یا هدایت‌یافتگان، در صحّت آن تردیدی به خود راه نمی‌دهند و او به نور نبوّت خود بر این موضوع اطّلاع یافته است که علی(ع) از جمله کسانی است که خدای تعالی او را دوست دارد و قصد آن داشته است که مردم نسبت به این منقبت عظیم و صفت والا، که بالاترین درجة متّقین است، برای علی(ع) یقین حاصل کنند؛ زیرا در آن روزگار در میان صحابه، افراد نو ایمان و نیز کسانی وجود داشتند که تحت تأثیر سخنان اهل کتاب بودند و در دل برخی از آنان نفاق قرار داشت. از این‌رو، پیامبر(ص) دوست داشت این ویژگی علی(ع) را برای تمامی مردم ثابت کند و کسی در آن تردید نکند. پس در خبر خود، ثبوت این صفت، که همان محبّت دو طرفه میان او و خداوند و رسولش و صفتی مشخّص و معنوی بود، امّا آشکارا قابل درک نبود، در کنار صفت محسوس دیگر که به وسیلة چشم قابل مشاهده است، یعنی فتح خیبر به دست او، قرار داد و بدین‌گونه در توصیف علی(ع)، محبّت و فتح و پیروزی را در کنار هم قرار داد تا هر فرد ناظر، با مشاهدة سورة «فتح» و درک آن با حواسّ خود، در صفت دیگر تردید نکند و بدین‌سان ثبوت این صفت شریف و عظیم برای علی(ع) در نفوس تمامی صحابه رسوخ نماید و به همین‌سان در حدیث مرغ بریان، آمدن علی(ع) و تناول آن همراه پیامبر(ص) که موضوعی محسوس و مرئی است، برای هر کس روشن می‌سازد که علی(ع) متّصف به این صفت عظیم و علاوه بر آن، حقّانیت مبتنی بر اصل محبّت است و این موضوع دلالتی آشکار بر برتری مکانی او و رفعت درجه و جایگاه بالای او و برخورداری از این ویژگی است که خدای تعالی او را دوست دارد و محبوب‌ترین خلق نزد خداست و آثار حقیقت این محبّت، آشکار و انوار آن منتشر شده است. بنابراین، خداوند او را تا حدّ تقدیس به خود نزدیک نموده است؛ از این‌رو است که ترمذی در صحیح خود نقل کرده است:

رسول خدا(ص) در روز طائف علی(ع) فراخواند و به نجوای با او پرداخت. در این هنگام مردم گفتند: نجوای او با پسرعمویش به درازا کشید. پس رسول خدا(ص) فرمودند:

«این من نبودم که با او نجوا کردم؛ بلکه خداوند بود که با او نجوا کرد.»32

حاکم نیشابوری33 به اسناد خود از ابن عباس روایت می‌کند که گفت:

هنگامی‌که این آیة «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّة»34 نازل شد، پیامبر(ص) به علی(ع) فرمودند:

«تو و شیعیان تو هستید، تو و شیعیانت در روز قیام راضی و مرضی هستید و دشمن تو با حالت غضب و در حالی‌که بر گردن او غل و زنجیر قرار دارد، می‌آید.»

علی(ع) فرمودند:

«ای رسول خدا! دشمن من کیست؟»

فرمودند :

«هر کس از تو تبرّی جسته و تو را لعنت کند.»

سپس رسول خدا(ص) فرمودند:

«هر کس بگوید خدا بر علی رحمت کند، مورد رحمت خدا قرار خواهد گرفت.»35

و به اسناد خود از ابن بریده، از پدرش روایت کرده است که گفت:

پیامبر(ص) این آیه را تلاوت کرد و دست خود را بر روی کتف علی(ع) قرار داده و فرمودند:

«یا علی! تو و شیعیانت هستید، در روز قیامت سیراب و سیراب شده باز می‌گردید و دشمنت تشنه و در غل و زنجیر.»36

دیلمی در «الفردوس» به اسناد خود از جابر بن عبدالله به صورت مرفوع از پیامبر(ص) روایت می‌کند که فرمودند:

«علی(ع) بهترین بشر است و هر کس در او شک کند، کفر ورزیده است.»37

خطیب بغدادی در «تاریخ بغداد» به اسناد خود از جابر روایت می‌کند که گفت:

رسول خدا(ص) فرمودند:

«علی(ع) بهترین بشر است. پس هرکس تردید نماید، کفر ورزیده است.»38

خیثمه در حدیث خود به اسنادش از حذیفة بن الیمان روایت کرده است که گفت رسول خدا(ص) فرمودند:

«علی(ع) بهترین بشر است و هر کس نپذیرد، کفر ورزیده است.»39

الکنجی شافعی در «کفایة الطالب» از عطاء روایت می‌کند که گفت از عایشه در مورد علی(ع) پرسیدم، گفت:

او بهترین بشر است و جز کافر در مورد او تردید نمی‌کند.40

ابن شیبة در «المصنّف» به اسناد خود از عطیة بن سعد روایت می‌کند که گفت:

ما به نزد جابر بن عبدالله که در آن زمان پیرمردی کهنسال بود و از شدّت پیری ابروهایش روی چشمانش را پوشانده بود، رفتیم و من گفتم: در مورد این مرد، علی ‌بن ابی‌طالب(ع) برای ما بگو! در این هنگام ابروهایش را با دستانش از روی چشم‌هایش بالا برد و گفت : او از بهترین افراد بشر است.41

بلاذری در« انساب الاشراف» به اسناد خود از عطیّه العوفی روایت کرده است که گفت: به جابر بن ‌عبدالله گفتم: کدام مرد در میان شما، علی(ع) است؟ پاسخ داد: به خدا سوگند! او پس از رسول خدا(ص) بهترین آفریدگان است.42

بلاذری به اسناد خود از عطیه، از جابر بن عبدالله انصاری روایت کرده است که از او سؤال شد: کدام مرد علی(ع) بود؟ گفت: چشمانش را بالا برد. سپس گفت: آیا او از بهترین افراد بشر نبود؟!43

خطیب به اسناد خود از علی(ع) روایت کرده است که گفت رسول خدا(ص) فرمودند:

«هرکس نگوید علی(ع) بهترین فرد بشر است، به تحقیق کفر ورزیده است.»44

طبرانی در دو معجم «الأوسط» و «الکبیر» به اسناد خود از عبدالله ‌بن ‌مسعود روایت کرده است که گفت: من بر رسول خدا(ص) هفتاد سوره را قرائت کردم و قرآن را بر خیر النّاس، علی ‌بن ‌ابی‌طالب(ع) ختم کردم.45

احمد در «فضائل الصّحابه» به اسناد خود از ابی‌زبیر روایت کرده است که گفت: علی(ع) در میان شما چگونه است؟ گفت: بهترین بشر، ما منافقان را جز به وسیلة کینه و دشمنی آنها به او نمی‌شناختیم.46

خوارزمی به اسناد خود از ابوسعید خدری، از پیامبر(ص) روایت کرده است که فرمودند:

«خیر البریّه علی(ع) است.»47

خوارزمی و حسکانی و ابن‌عساکر از جابر (و عبارت از خوارزمی است) روایت کرده‌اند که گفت:

ما در نزد پیامبر(ص) بودیم که علی ‌بن ‌ابی‌طالب(ع) به آنجا آمد. پس رسول خدا(ص) فرمودند:

«همانا برادرم به نزد شما آمد.» سپس رو به سوی او کرد و با دست به پای او زد و فرمود:

«سوگند به آن خدایی که نفسم در دست اوست! این فرد و شیعیانش رستگاران روز قیامتند.» سپس فرمود: «او اوّلین فرد به لحاظ ایمان با من است و از همة شما به عهد خداوند تعالی سزاوارتر و به امر خدا استوارتر و از تمامی شما با رعیت عادل‌تر و از همة شما در تقسیم مال به‌صورت مساوی بهتر و از تمامی شما در نزد خدا برتر است.»

گفت: و آیة «إِنَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّة» در مورد او نازل شد.48 و گفت:

این‌گونه بود که اصحاب پیامبر(ص) هنگامی ‌که علی(ع) می‌آمد، می‌گفتند: خیر البریّه آمد.49

الهیثمی در «مجمع الزوائد» و «کشف الاستار» در مورد عایشه می‌گوید:

از خوارج یاد کرد و پرسید: چه کسی آنها (جماعت نهروان) را کشت؟ گفتند: علی. پس گفت: شیندم رسول خدا(ص) می‌گفتند:

«آنها را بهترین امّت من می‌کشد و آنان بدترین امّت هستند.»50

ابن حجر عسقلانی از ابی ‌الاسود دوئلی نقل می‌کند که گفت: شنیدم ابوبکر می‌گفت:

ای مردم! بر شما باد به علی ‌بن ‌ابی‌طالب(ع)؛ زیرا من شنیدم که رسول خدا(ص) می‌گفتند:

«بعد از من علی(ع) بهترین فردی است که خورشید بر او طلوع و غروب می‌کند.»51

ابومنصور الثعالبی نیشابوری (م 429ه‍ .ق.) گفته است:

فضایل علی(ع) آن‌قدر زیاد است که مثال زدنی است.

جاحظ گفت:

هنگامی که از سبقت و تقدّم در اسلام یاد شود و هنگامی‌که از شجاعت و دفاع از اسلام سخن به میان آید و هنگامی‌که از فقه در دین یاد شود و هنگامی‌که از زهد در مال که مردم شکست خورده در برابر آنند و هنگامی‌که از بخشش در مال به میان آید، مردی در روی زمین همچون علی(ع) شناخته نمی‌شود.52

حاکم53 در «المستدرک علی الصحیحین» به اسناد خود از محمّد بن ‌منصور طوسی روایت کرده است که گفت:

شنیدم احمدبن‌حنبل می‌گفت: هیچیک از اصحاب رسول خدا(ص) دارای فضایلی چون علی‌ بن ‌ابی‌طالب(ع) نبود.54

المحبّ الطبری از ابن‌عبّاس نقل می‌کند که در مورد علی(ع) از وی سؤال شد، گفت:

رحمت خداوند بر ابی‌الحسن(ع)! به خدا سوگند! او پرچم هدایت و کهف تقوی و کوه هوش و ذکاوت و جایگاه عقل و ابر باران‌زای مشورت و نهایت علم و نور درخشان در تاریکی و فراخواننده به سوی عظیم‌ترین راه روشن، چنگ‌زننده به عروة الوثقی (ریسمان محکم)، با تقواترین کسی که جامه پوشیده و ردا بر دوش گرفته و گرامی‌ترین شاهد نجوا پس از محمّد مصطفی(ص) و صاحب دو قبله (به دو قبله نماز گزارد) و پدر دو سبط ( امام حسن و امام حسین(ع)) و همسر بهترین زنان (حضرت فاطمه(س)) است. از این‌رو، احدی را بر او تفوّق نیست و چشمانم مانند او را ندیده و گوش‌هایم نشنیده. پس لعنت خداوند و بندگان خدا تا روز بازپسین بر کسی باد که بغض و کینة او را در دل داشته باشد.55

خطیب بغدادی در «تاریخ بغداد» از عبدالله‌ بن ‌حنبل روایت کرده است که گفت:

روزی در برابر پدرم نشسته بودم، در این هنگام گروهی از اهالی «کرخان» (در «سامرّاء») آمدند و از خلافت ابوبکر و عمر بن ‌خطّاب و عثمان ‌بن‌ عفان بسیار سخن گفتند و در مورد خلافت علی ‌بن ‌ابی‌طالب(ع) بیش از آن گفتند و سخن طولانی کردند. پدرم سرش را بلند کرد و رو به آنان کرد، گفت: شما در بسیار در مورد علی(ع) و خلافت و علی(ع) سخن گفتید؛ امّا خلافت به علی(ع) زینت نداد، بلکه علی(ع) به آن زینت بخشید.56

الکنجی شافعی در «کفایة الطالب» به اسناد خود از ابن‌عباس روایت کرده است که گفت:

رسول خدا(ص) فرمودند:

«اگر درخت‌ها، قلم و دریاها مرکّب و جنّیان محاسبه‌گر و انسان‌ها نویسنده شوند، قادر به

شمارش فضایل علی‌ بن ‌ابی‌طالب(ع) نیستند.»

المحبّ الطبری از حسن ‌بن ‌ابی‌الحسن(ع) نقل می‌کند که در مورد علی(ع) از ایشان سؤال شد، فرمودند:

«به خدا سوگند! او تیری اصابت‌کننده از کمان خداوند بر دشمنان و مرد ربّانی این امّت و صاحب فضل آن و سبقت‌گیرندة آن و نزدیک‌ترین خویشاوند رسول خدا(ص) بود و در فرمان خدا، هیچ‌گونه سستی نداشت و در دین خدا ملامت شدنی و سارق مال خداوند عزّوجلّ نبود؛ به واجبات قرآن عمل کرد و از این طریق وارد باغ‌های سر سبز و خرّم شد، این است علی‌بن‌ابی‌طالب(ع).»57

پی‌نوشت‌ها: