ما يوسف خود نمی‌فروشیم

رضا اسماعيلي

ترجمة نامة ١٨

در سال ٣٦ هجری پس از جنگ «جمل»

روش برخورد با مردم، (اخلاق اجتماعی)

بدان كه بصره امروز جايگاه شيطان و كشتزار فتنه‌هاست. با مردم آن به نيكی رفتار كن و گره وحشت را از دل‌های آنان بگشای. بد رفتاری تو را با قبيلة «بنی‌تميم» و خشونت با آنها را به من گزارش دادند. همانا بنی‌تميم مردانی نيرومندند كه هرگاه دلاوری از آنها غروب كرد، سلحشور ديگری جای آن درخشيد و در نبرد، در جاهليت و اسلام، كسی از آنها پيشی نگرفت و همانا آنها با ما پيوند خويشاوندی و قرابت و نزديكی دارند كه صلة رحم و پيوند با آنان، پاداش و گسستن پيوند با آنان، كيفر الهی دارد. پس مدارا كن ای ابوالعبّاس! اميد است آنچه از دست و زبان تو از خوب يا بد، جاری می‌شود، خدا تو را بيامرزد؛ چرا كه من و تو در اين‌گونه از رفتارها شريكيم. سعی كن تا خوش‌بينی من نسبت به شما استوار باشد و نظرم دگرگون نشود. با درود.

منبع: «نهج البلاغه»، ترجمة دشتی، صفحه 498.

فتح بابی در حوزة واژه‌شناسی قرآنی شعر آئینی

قالَ الإمامُ الْحَسَنُ الْمُجتبی عَلَیْهِ السَّلام:

«مَنْ أكْثَرَ مُجالِسَه الْعُلَماءِ أطْلَقَ عِقالَ لِسانِهِ، وَ فَتَقَ مَراتِقَ ذِهْنِهِ، وَ سَرَّ ما وَجَدَ مِنَ الزِّیادَهِ فی نَفْسِهِ، وَكانَتْ لَهُ وَلایَهٌ لِما یَعْلَمُ، وَ إفادَهٌ لِما تَعَلَّمَ؛1

امام حسن مجتبی(ع) فرمودند:

هر كه با علمای بسیار مجالست نماید، سخنش و بیانش در بیان حقایق، آزاد و روشن خواهد شد و ذهن و اندیشه‌اش باز و توسعه می‌یابد و بر معلوماتش افزوده می‌گردد و به سادگی می‌تواند دیگران را هدایت نماید.»

بای بسم الله

اشاره:

«الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذينَ هَداهُمُ اللهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ؛2

همان کسانی که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می‌کنند، آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندان هستند.»

بعد از «بای بسم الله» و قبل از طرح بحث، اجازه بدهید بگویم، پیش از نگارش این یادداشت، به مصداق «آیة 18 سورة زمر»، همة حرف‌ها را - موافق و مخالف - شنیده و همة دیدگاه‌ها را بررسی کرده‌ام و با احترام به همة دوستان و خوبانی که نظر دیگری دارند، از منظر قرآنی و به قصد روشنگری، به طرح این بحث پرداخته‌ام. هدف اصلی از قلمی کردن این مطلب نیز، چیزی جز این نیست که جامعه را به تأمّل دقیق‌تر و عمیق‌تر در کاربرد بعضی از واژگان، تعابیر و مفاهیم دینی فرا بخوانیم. ادّعایی هم بر درستی مطلق و صد در صد دیدگاه خویش ندارم؛ چون از عالمان عامل و عارفان کاملی، همچون حضرت امام، مقام معظّم رهبری، علّامه طباطبایی، علّامه جعفری، آیت‌الله مطّهری، آیت‌الله مکارم شیرازی، آیت‌الله جوادی آملی و سایر روشن‌اندیشان دینی، آموخته‌ام که عرصة علم و اندیشه و معرفت، عرصة تعصّب، تنگ‌نظری، جزم‌اندیشی و مطلق‌انگاری نیست؛ عرصة تعامل، گفت‌وگو و روشنگری است. ما باید آستانة نقدپذیری خودمان را بالا ببریم و از بزرگان دین، شیوة گفت‌وگوی علمی و تحمّل نظر مخالف را بیاموزیم. باید در برابر کسانی که با نظر و دیدگاه ما مخالفند، سعة صدر داشته باشیم و به جای برافروختن، تهمت زدن و بیانیّه‌های آتشین صادر کردن، در فضایی آرام، به مباحثه و مفاهمه بنشینیم؛ چراکه بر اساس آموزه‌های قرآنی و سنّت و سیرة نبوی، اگر اختلاف نظر به مجرای صحیح - تعامل و گفت‌وگوی سازندة علمی - هدایت شود، نه تنها امری ناپسند و مذموم نیست، باعث هم‌افزایی، رشد و بلوغ فکری جامعه نیز خواهد شد؛ چنان‌که مولی الموحّدین، حضرت علی(ع) در «نهج‌البلاغه» راه‌حلّ اختلافات دینی را پیروی از سنّت و ولایت و پرهیز از خودرأیی و هواپرستی می‌دانند و می‌فرمایند:

«در شگفتم و چرا در شگفت نباشم از خطاهای اين فرقه‌های گوناگون كه هريك را هم در دين خود، حجّت و دليلی ديگر است. از هيچ پيامبری پيروی نمی‌كنند و به هيچ وصیّ پيامبری اقتدا نمی‌نمايند و به غيب ايمان ندارند و از عيب نمی‌پرهيزند. اعمالشان شبهه‌آميز است و در طريق اميال و هواهای نفسانی خود گام می‌زنند. هرچه را كه خود پسندند، نيكش دارند و هرچه را كه ناخوش دارند، منكر شمارند. در مشكلات، به افكار و انديشه‌های خود پناه می‌برند و در مبهمات، به آرای خود تكيه دارند. هريك از آنها گويی كه خود پيشوای خود است و چنان پندارد كه خود محكم‌ترين دستگيره‌ها و استوارترين وسيله‌هاست.»3

از همین‌رو، با احترام و فروتنی تمام، از همة عالمانی که دغدغة دینی و قرآنی دارند، می‌خواهم اگر خطا و لغزشی در بطن و متن این نوشتار دیدند، مرا بزرگوارانه بنوازند و متذکّر شوند تا بیشتر بیاموزم.

به هر شکل، همچنان که از عنوان یادداشت پیداست - این نوشتار فتح بابی در حوزة واژه‌شناسی قرآنی شعر آئینی است که راهی پر پیچ و خم، نرفته و نکوبیده است و ما در این حوزه – بی هیچ تردیدی - هنوز در آغاز راهیم. امید آنکه عالمان دینی و اصحاب فکر و فرهنگ با ورود به این عرصة علمی و روشنگری‌های عالمانه، تشنگان معرفت را سیراب سازند. ان شاءالله.

تأمّلی در معنای قرآنی واژة ارباب

يك چيزهایی هست كه گفتن آنها هيچ گشايشی و هيچ فتوحی در ذهن شنوندة شما به وجود نمی‌آورد، هيچ بهجتی در جان مستمع شما به وجود نمی‌آورد؛ اينها را نگویيد. آن چيزهایی را بگویيد كه دل‌ها را نرم مي‌كند، خاشع مي‌كند. آن چيزهایی را بگویيد كه مي‌تواند مستمع شما را به پيمودن راهی كه آن بزرگوار رفت، تشويق كند. اينها فكر لازم دارد، آموزش لازم دارد. كار، آسان نيست.4

کلمة ارباب که در سال‌های اخیر، بسیار در شعر و نوحه‌های عاشورایی به کار می‌رود و تبدیل به یک مُد مذهبی شده است، نوعی تساهل و تسامح در گزینش و استخدام واژگان برای به تصویر کشیدن سیمای بزرگان دینی است.

بی ‌هیچ شکّی، استفاده از واژة ارباب توسّط محبّان اباعبدالله(ع)، از سر ارادت و شیفتگی است؛ ولی با تأمّل در معنای قرآنی این واژه، درمی‌یابیم که با ارباب خواندن امام حسین(ع)، نه تنها او را بزرگ نمی‌کنیم، ناخواسته جایگاه و شأن الهی و انسانی آن امام همام را در چشم جهانیان متزلزل می‌سازیم.

این واژه به صورت صریح، چهار بار در آیات قرآن، به معنای خدایان دروغین آمده است:

1. «أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَیْرٌ أَمِ اللهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ؛5

آیا خدایان پراکنده شایسته پرستشند یا خداوند یکتا که برهمة موجودات چیره است؟»

2. «وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللهِ؛6

بعضی از ما بعضی دیگر را به جز خدای یگانه، به خدایی نپذیرند.»

3. «وَ لا یَأْمُرَکُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِکَةَ وَ النَّبِیِّینَ أَرْباباً؛7

و هرگز خدا به شما امر نمي‌کند که فرشتگان و پیامبران را خدایان خود قرار دهيد. چگونه ممکن است شما را به کفر بخواند، پس از آنکه اسلام آورده باشید؟!»

4. «اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللهِ وَ الْمَسيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ ما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا إِلهاً واحِداً لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ‏؛8

(يهوديان و مسيحيان) احبار و راهبانشان را به جاي خداوند، ارباب و صاحب اختيار قرار دادند (همچنين) مسيح بن‏مريم را. حال آنكه فرماني جز اين به آنان داده نشده بود كه خداي يگانه را بپرستند كه خدايي جز او نيست. منزّه است از شريكي كه براي او قائل مي‏شوند.»

روح و پیام واحد آیات مورد اشاره، چیزی جز مضمون این بیتِ هاتف اصفهانی نیست:

که یکی هست و هیچ نیست جز او

«وحـــده لا الــه الّاهــــــو»

یعنی نه گفتن به خدایان دروغین - ارباب - و سر نهادن بر آستان بندگی خدای

احد و واحد. این چهار آیه بر ایمان قلبی به ربوبيت تكويني و تشريعي ذات اقدس پروردگار تأکید دارند و پیام صریح و روشنشان دعوت به توحید و یکتاپرستی است.

در «آية 80 سورة آل‌عمران» به صراحت بيان شده است كه چنين تعبيري را براي فرشتگان و انبياء و به طريق اولي براي فرزندان ايشان به كار نبريد. استفاده از این واژه برای ستایش سیّد و سالار شهیدان «کربلا»، حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، با روح آموزه‌های اصیل دینی ناسازگار و خارج از دایرة ادب و آداب دینی است.

خداوند در آية 31 سورة توبه نیز رفتار يهوديان و مسيحيان را مورد نكوهش قرار مي‏دهد؛ چراکه آنان عالمان ديني و احبار و رهبان را ارباب خود قرار می‌دادند و با اطاعت و پيروي محض از آنان، بر فرامین و دستورات الهی پشت می‌کردند.

علاوه بر این، ارباب دارای بار منفی و تداعی‌کنندة تاریخ سیاه، ظالمانه و غیرانسانی دوران برده‌داری و فئودالی (ارباب و رعیتی) و نماد ظلم و زشتی و پلشتی است. رباعی زیر ازملک الشّعرای بهار، نمونه‌ای از اشعار فراوانی است که شاعران آزادی‌خواه عصر مشروطه در بیان مظالم ارباب گفته‌اند:

ارباب که صنعتِ وجاهت، فنِّ اوست

خونِ فقرا، تمام بر گردنِ اوست

طاووس بهشت است به صورت، لیکن

ابلیس نهفته زیر پیراهن اوست

سلمان هراتی از شاعران شاخص و برجستة نسل اوّل انقلاب نیز در شعری با عنوان «زمزمة جویبار» که نمونه‌ای از یک شعر اجتماعی پر تپش و موضع‌مند است، هنرمندانه به ترسیم سیمای سیاه و غیرانسانی جامعة ارباب و رعیتی پرداخته است. وی که خود یکی از زخم‌خوردگان نظام منحوس و استبدادی ستم‌شاهی است، در این شعر، به تداوم حاکمیت ارزش‌های پوسیدة ارباب و رعیتی در جمهوری نوپای اسلامی که برای تحقّق عدالت علوی بنا شده، شدیداً معترض است:

چرا عبدالله به شهر نیاید؟

وقتی ارباب، به ناموسش چشم دارد

مادر می‌گوید:

چرا هنوز حق با ناصرخان است؟!

چرا سهم عبدالله

جریب جریب زحمت است و حسرت

و سهم ناصرخان

هکتار هکتار محصول است و استراحت؟

مگر عبدالله، زیر بوته به عمل آمده است

که صاحب هیچ زمینی نیست؟

پس چرا عبدالله فقط کاشتن را بلد است

و ارباب برداشتن را؟

ما در مقابل آمریکا ایستادیم

امّا چرا هنوز کیومرث‌خان خرش می‌رود؟!9

امام خمینی(ره) نیز در خصوص نظام منحطّ ارباب و نوكری قبل از انقلاب گفته است: بايد اين رژيم فاسدِ ارباب و نوكری بداند كه وقت گذشته و اين تبليغات تارعنكبوتی نمی‌تواند ملّتی را كه با كمال بيداری و هوشمندی به پاخاسته، اغفال كند. خدای تعالی و اسلام عزيز، پشتيبان ملّت است. شما الآن هرجا اين انقلاب سفيدی كه ايشان می‌گويند، شما هر مادّه از آن را كه می‌خواهيد بياوريد در مجامع انسانی بگذاريد، ببينيد كه ايشان چه كرده است با اين مملكت، با اين بساطی كه درست كرده است و... آن قضيه، به قول خودش ديگر ارباب و رعيتی در كار نيست! اصلًا ارباب و رعيتی از بين رفته! دهقانان هستند، آزادمردان و آزادزنان هستند...10

برای خطابِ بزرگان دینی، کدام واژه مناسب‌تر است؟

همچنان که اشاره شد، به‌رغم این تصوّر غلط که با ارباب خواندن امام حسين(ع)، آن امام همام را بزرگ می‌کنیم، با چنین خطاب ناصوابی - ناخواسته - آن حضرت را در چشم مردم جهان کوچک می‌کنیم. در هیچ کدام از ادعية اسلامی و کتب معتبر تاریخی، خاندان رسالت با عنوان ارباب مورد خطاب قرار نگرفته‌اند. تا آنجا که در شعر آئینی گذشتگان نیز بررسی کرده‌ام، هيچ ادیب و شاعر مسلمانی در شعر خود، خاندان رسالت را با چنين واژگان و تعابيری مورد خطاب قرار نداده است.

در دعای توسّل که متن و سند آن منطبق بر قرآن و روایات اسلامی است و برای نخستین‌بار، علّامه مجلسی به نقل از شیخ صدوق آن را در «بحارالانوار» آورده است، در توسّل به خاندان رسالت - از آغاز تا پایان دعا - از واژگانی چون امام، سیّد و مولا استفاده شده است. در فرازی از این دعای شریف می‌خوانیم:

«يا اَبَاالْقاسِمِ! يَا رَسُولَ اللهِ يَا اِمامَ الرَّحْمَةِ يا سَيِّدَنا وَمَوْلينا إِنّا تَوَجَّهْنا وَاسْتَشْفَعْنا وَتَوَسَّلْنا بِكَ اِلَی اللهِ...»

در این فراز، پیامبر مکرّم اسلام(ص) با عناوینی چون فرستادة خدا، امام، سیّد و مولا مورد خطاب قرار گرفته‌اند. در ادامة دعا نیز می‌خوانیم:

«يا اَبا عَبْدِاللهِ، يا حُسَيْنَ بْنَ عَلِي اَيُّهَا الشَّهيدُ، يَابْنَ رَسُولِ اللهِ، يا حُجَّةَ اللهِ عَلی خَلْقِهِ، يا سَيِّدَنا وَمَوْلينا...»

در این فراز نیز حضرت حسین بن علی(ع) با عناوین ارجمندی چون بندة خدا، حجّت خدا، سیّد و مولا مورد خطاب قرار گرفته است؛ چنان‌که در «زیارت عاشورا» نیز که از امام باقر(ع) برای ما به یادگار مانده و از نظر متن و سند، کاملاً معتبر است، در سلام به حضرت می‌گوییم:

«اَلسَّلامُ عَلَيْكَ يا اَباعَبْدِاللهِ».

در فرازی از زیارت اربعین که از امام صادق(ع) به ما رسیده است، در سلام به حضرت اباعبدالله(ع) چنین می‌گوییم:

«یَا مَوْلایَ [وَ ابْنَ مَوْلایَ ] زُرْتُکَ مُشْتَاقا فَکُنْ لِی شَفِیعا إِلَی اللهِ یَا سَیِّدِی وَ أَسْتَشْفِعُ إِلَی اللهِ؛

ای مولای من و فرزند مولای من! مشتاقانه تو را زیارت نمودم. ای آقای من! به درگاه خدا شفیع من باش.»

در «زیارت وارث» نیز که سیّد بن طاووس آن را با چند واسطه از جابر جعفی و او از امام صادق(ع) نقل کرده است، امام حسین(ع) وارث امین همة پیامبران توحیدی از آدم تا خاتم(ص) معرفی شده و در پایان زیارت، مقام عبودیت و بندگی ایشان مورد ستایش و تأکید قرار گرفته است:

«وَ عَبَدْتَ اللهَ مُخْلِصاً حَتَّی أَتَاكَ الْيَقِينُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَكَاتُهُ‏؛

گواهی می‌دهم خدا را با اخلاص كامل تا هنگام رحلت پرستش كردی. سلام و رحمت و بركات خدا بر تو باد.»

همچنان‌که در اکثر ادعیة اسلامی، روایات و احادیث، بزرگان دین با عنوان عبدالله، سیّد، امام و مولا مورد خطاب قرار گرفته‌اند، شایسته است ما نیز که خود را مسلمان و دوستدار اهل‌بیت(ع) می‌دانیم، به این ادب و آداب پایبند و مقیّد باشیم و از ادبیاتی ارجمند و واژگانی طیّب و طاهر و بی‌حاشیه برای مدح و منقبت خاندان رسالت استفاده کنیم. کلمات و واژگان برگزیده‌ای که علاوه بر نداشتن سوء پیشینه، از هویت دینی، آئینی و شیعی برخوردار باشند. متأسّفانه بعضی از

واژگانی که از روی محبّت و ارادت به اهل‌بیت(ع) در ادبیات دینی به کار می‌بریم، تبدیل می‌شود به دوستی خاله خرسه؛ استفاده از واژگانی که سوءپیشینه فرهنگی دارند؛ واژه‌هایی چون شاه، پادشاه، شاهنشاه، ملکه، ارباب و... . وقتی در مدح امام حسین(ع) می‌گوییم: شاه است حسین، پادشاه است حسین؛ یعنی هنوز به درستی به معنای امام ومولا پی نبرده‌ایم که در چشم و دل ما شاه و ارباب خیلی بالاتر از امام و مولا می‌نشینند و شأن و منزلتی فراتر پیدا می‌کنند.

وقتی «آب» هست، تیمّم حرام است

نکتة دیگر اینکه، گاهی کاربرد چنین واژگانی نشانة تساهل و تسامح و بی‌توجّهی به ظرایف و دقایقی است که در خطاب بزرگان دینی و برای حفظ شأن قدسی خاندان رسالت(ع) باید به آنها توجّه کنیم. برای مثال، اگر منِ شاعر قبل از به کار بردن این تعابیر و الفاظ، احادیثی از جنس حدیث زیر را یک بار خوانده باشم، هرگز به خود اجازه نمی‌دهم که حضرت اباعبدالله(ع) را با چنین واژة ناصوابی مورد خطاب قرار دهم:

«قالَ الإمامُ الْحَسَنِ الْعَسْکَری(ع): اتَّقُوا اللهَ‏ وَ كُونُوا زَيْناً وَ لَا تَكُونُوا شَيْناً جَرُّوا إِلَيْنَا كُلَّ مَوَدَّةٍ وَ ادْفَعُوا عَنَّا كُلَّ قَبِيحٍ فَإِنَّهُ مَا قِيلَ فِينَا مِنْ حُسْنٍ فَنَحْنُ أَهْلُهُ وَ مَا قِيلَ فِينَا مِنْ سُوءٍ فَمَا نَحْنُ كَذَلِكَ؛11

تقوای الهی را - در همة امور - رعایت کنید و زینت‌بخش ما باشید و مایة ننگ ما قرار نگیرید. سعی کنید افراد را به محبّت و علاقة ما جذب کنید و زشتی‌ها را از ما دور نمایید. دربارة ما آنچه از خوبی‌ها بگویند، صحیح است و ما از هرگونه عیب و نقصی مبّرا خواهیم بود.»

بعضی از دوستان می‌گویند ما نیز همة این آیات و احادیث را خوانده‌ایم، مُخلص خدا هم هستیم؛ ولی مگر آیة قرآن عوض می‌شود یا آسمان به زمین می‌آید که به امام حسین(ع) به جای مولا بگوییم ارباب؟ مگر یکی از معانی این واژه آقا و مولا نیست؟! بله. درست است. یکی از معانی واژة ارباب، آقاست؛ ولی نه آن آقایی که در ذهن من و شماست. این آقا، مومیایی شدة دوران سیاه برده‌داری و نماد جامعة طبقاتی و خان‌سالار عصر قاجار است. آقایی عصا قورت داده و از دماغ فیل افتاده که برای موجودی به نام انسان پشیزی ارزش قائل نیست. دیگر اینکه وقتی آب هست، تیمّم حرام است.

وقتی واژة خوش‌نام و اصیلی چون مولا را داریم که مثل «آب زمزم» طیّب و طاهر است، چه نیازی جز تفنّن ما را وا می‌دارد که از واژه‌ای بدلی که ماهیت و موجودیت تاریخی و حیثیت اجتماعی آن، سخت زیر سؤال است، در شعر آئینی استفاده کنیم؟!

اصلاً همة این حرف‌ها به کنار، فرض بگیریم که کاربرد داخلی واژة ارباب برای امام حسین(ع) به معنای آقا و مولا هیچ اشکالی ندارد؛ ولی کاربرد خارجی آن چطور؟ آیا مردم جهان هم وقتی می‌خواهند این شعرها و نوحه‌ها را ترجمه کنند، از واژة ارباب دقیقاً تلقّی و برداشت ما را خواهند داشت؟ یا در ترجمة این واژه، بیشتر به ابعاد سیاه، منفی و غیر ارزشی آن توجّه می‌کنند؟! این دقایق و ظرایف است که بازنگری در کاربرد این واژه را - برای حفظ آبروی اسلام و بزرگان دین - ضروری و حیاتی می‌سازد؛ چون شعر آئینی امروز، فقط مصرف داخلی ندارد. ما نمی‌توانیم بگوییم این شعرها و نوحه‌ها را فقط و فقط برای دل خودمان می‌گوییم و به نگاه مردم جهان به این مقوله، کاری نداریم. چون شعر آئینی، امروز یک تریبون جهانی و بین‌المللی است و مردم جهان برای شناخت اسلام و مَحَک زدن مسلمانی ما، در این آئینه نگاه می‌کنند و اگر در آن زشتی و ناخالصی ببینند، به پای اسلام و مسلمانی ما می‌گذارند.

همة ما امام حسین(ع) را دوست داریم و به زانوی ادب زدن بر آستان کسی که اسوة احرار و آزادگان جهان است، افتخار می‌کنیم؛ ولی حرف این است که دستگاه امام حسین(ع)، دستگاه نوکرپروری نیست و امام برای احیای نظام منحطّ ارباب و نوکری قیام نکرده‌اند. حضرت اباعبدالله(ع) برای آزادی انسان‌ها از بند و زنجیر جهل و خرافات قیام کرد؛ نه برای به اسارت درآوردن آنها؛ چنان که مولانا گفته است:

کیست مولا؟ آنکه آزادت کند

بند رِقّیت ز پایت بر کند

چون به آزادی نَبوّت هادی است

مؤمنان را ز انبیا آزادی است

دیگر اینکه، وقتی ما در فرهنگ شیعی برای خطاب قرار دادن بزرگان دینی، واژه‌های مبارک و مطهّری چون امام، سیّد و مولا را داریم، ظلم است که مولا را به ارباب بفروشیم. در اینجا، عقل و غیرت دینی حُکم می‌کند که مردانه بر عهد و پیمانی که با مولا بسته‌ایم، بایستیم و در جواب کسانی که بر این پیمان‌شکنی پای می‌فشارند، از زبان مبارک حضرت سعدی بگوییم:

من پيش نهاده‌ام که در خون

برگردم و برنگردم از يار

گر دنيی و آخرت بياری

کاين هر دو بگير و دوست بگذار

ما يوسف خود نمي‌فروشيم

تو سيم سياه خود نگه دار

درسی از آیة 104 سورة بقره

در اینجا، برای تبیین بهتر مطلب و تکمیل بحث، اشاره به شأن

نزول «آیة 104 سورة بقره» بی‌مناسبت نیست:

در آیة 104 سورة بقره، خداوند خطاب به مؤمنان می‌فرماید:

«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا وَقُولُواْ انظُرْنَا وَاسْمَعُوا وَلِلکَافِرِینَ عَذَابٌ أَلِیمٌ؛

ای کسانی که ایمان آورده‌اید! (هنگام تکلّم با رسول خدا(ص)) به کلمة «راعنا» تعبیر مکنید (مگویید ما را رعایت کن)؛ بلکه بگویید ناظر احوال ما باش و سخن خدا را بشنوید و بدانید که برای کافران، عذاب دردناکی مهیّاست.»

در شأن نزول این آیه، ابن عبّاس - از بزرگان منابع فقه، حدیث و تفسیر در قرن اوّل هجری (از صحابة پیامبر(ص) و یاران سه امام اوّل شیعیان(ع)) - نقل می‌کند:

مسلمانان صدر اسلام هنگامی که پیامبر(ص) مشغول سخن گفتن بود و بیان آیات و احکام الهی می‌کرد، گاهی از او می‌خواستند کمی با تأنّی سخن بگوید تا بتوانند مطالب را خوب درک کنند و سؤالات و خواسته‌های خود را نیز مطرح نمایند. پس برای این درخواست، جملة راعنا را که از مادّة «الرّعی» به معنی مهلت دادن است، به کار می‌بردند؛ ولی یهود همین کلمة «راعنا» را از مادّه «الرُّعونه» که به معنی کودنی و حماقت است، استعمال می‌کردند (در صورت اوّل، مفهومش این است به ما مهلت بده؛ ولی در صورت دوم این است: ما را تحمیق کن! یعنی برای یهود دستاویزی پیدا شده بود که با استفاده از همان جمله‌ای که مسلمانان می‌گفتند، پیامبر یا مسلمانان را استهزاء کنند.

به همین دلیل و به منظور خلع سلاح دشمنان اسلام، خداوند با نزول این آیه به مؤمنان دستور داد به جای کلمة «راعنا»، کلمة «انظرنا» را به کار برند که همان مفهوم را می‌رساند؛ امّا دست دشمن را در سوء استفاده و برداشت ناصواب از جمله می‌گرفت.12

حسّاسیت امامان شیعه نسبت به کاربرد واژگانی که بوی تفرعن، تجمّل و اشرافی‌گری می‌دهند، در حدیث زیر نیز که از عنوان بصری نقل شده، به خوبی آشکار است:

«عَن عنوان البصري... قالَ قُلْتُ: يَا شَرِيفُ! فَقَالَ: قُلْ: يَا أَبَا عَبْدِاللَهِ!...؛13

عنوان بصری می‌گويد: خدمت امام صادق(ع) رسیدم و حضرت را با لقب شریف (كه لقب پادشاهان و امیران حجاز بود) صدا زدم. حضرت فرمودند: مرا ابا عبدالله صدا بزن.»

درسی که از داستان شأن نزول آیة 104 سورة بقره و همچنین حدیث فوق می‌توان گرفت، عدم استفاده از واژگان شبهه‌انگیز، مشکوک و دوپهلو در ادبیات دینی برای پیش‌گیری از سوءاستفادة دشمنان و مشرکان است. سفارش صریح خداوند در این آیه، پرهیز از به کارگیری کلماتی است که باعث سوءتفاهم و سوءبرداشت می‌شود و ممکن است با تحریف، دستاویز دشمن برای کوبیدن اسلام و به سخره گرفتن مقدّسات دینی شود.

همچنان که در سطرهای پیشین نیز اشاره شد، بی هیچ شکّی، استفاده از واژة ارباب، توسط محبّان اباعبدالله از سر ارادت و شیفتگی است؛ ولی با تأمّل در شأن نزول آیة 104 سورة بقره، شایسته نیست که بر خلاف تأکید خداوند در قرآن کریم و صرفاً به خاطر تعلّق خاطر شخصی و گروهی، بار دیگر از این واژة پر چالش که می‌تواند دستاویز دشمنان اسلام و انقلاب برای کوبیدن باورها و مقدّسات دینی ما قرار گیرد، استفاده کنیم.

جان کلام آنکه، احتراز از استخدام واژة فوق برای نامیدن سیّد و سالار آزادگان جهان، حضرت حسین بن علی(ع)، دلایل روشن عقلی و شرعی دارد که نادیده گرفتن آنها دور از بصیرت و هوشمندی یک مسلمان موضع‌مند و مسئول است.

خوب است ز نور عشق، پُر باشی تو

یک نَفسِ سلیم، همچو «حُر» باشی تو

«ارباب» مخوان امام آزادی را

او کرد قیام، تا که حُر باشی تو

پی‌نوشت‌ها: