پرسش و پاسخ

واحد پژوهش موعود

49. عنصر صبر در تحقّق انتظار تا چه اندازه مؤثّر است؟

روح و جوهر اصلی انتظار، مقاومت و صبر است. کسی که منتظر تحقّق‌یافتن هدف آرمانی است، باید تا فرا رسیدن زمان پیدایی هدف و شکل‌گرفتن آرمان، پایداری و شکیبایی کند و تاب از دست ندهد و هر ناملایمی را در آن، با بردباری بپذیرد و چون صبر و پایداری را از دست داد و بی‌شکیب گردید و تاب و توان بر زمین نهاد، انتظار نیز از دست داده است؛ زیرا پایداری و صبر، تحقّق بخش جوهر انتظار است. بنابراین در احادیث، از انتظار فرج همراه با صبر سخن گفته‌اند.

امام رضا(ع) فرمودند:

«مَا أَحْسَنَ الصَّبْرَ وَ انْتِظَارَ الْفَرَج؛1

و چه نیکو است شکیبایی و انتظار فرج.»

برای ظهور، وقت تعیین نشده است و همواره وقوع آن را «امری ناگهانی» توصیف کرده‌اند. بنابراین، باید انتظار، لحظه به لحظه باشد.

50. حقیقت انتظار فرج چیست؟

اندیشة پیروزی نهایی نیروی حقّ و صلح و عدالت بر نیروی باطل و ستیز و ظلم، استقرار کامل و همه‌جانبة ارزش‌های انسانی، تشکیل مدینة فاضله و جامعة ایده‌آل و بالأخره اجرای این ایدة عمومی و انسانی، به وسیلة شخصی مقدّس و عالی‌قدر که در روایات اسلامی، از او به عنوان «مهدی» نام برده شده، اندیشه‌ای است که کم و بیش همة فرق و مذاهب اسلامی با اختلافاتی بدان مؤمن و معتقدند.

این اندیشه بیش از هر چیز، مشتمل بر عنصر خوش‌بینی نسبت به جریان کلّی نظام طبیعت و سیر تکامل تاریخ و اطمینان به آینده و طرد عنصر بدبینی نسبت به پایان کار بشر است که طبق بسیاری از نظریّه‌ها و فرضیه‌های غیر اسلامی، پایان نظام طبیعت، تاریک و ابتر است.

امید و آرزوی تحقّق این نوید کلّی جهانی انسانی، در زبان روایات اسلامی، «انتظار فرج» خوانده شده است.

51. آیا مکاتب فلسفی نیز انتظار فرج را امری ارزشی می‌دانند؟

انتظار ظهور منجیّ در آخرالزّمان و نجات بشر از وضعیّت موجود، اختصاص به اسلام و حتّی ادیان آسمانی ندارد؛ بلکه مکاتب فلسفی غیر دینی و مادّی نیز معتقد به این نظریّه می‌باشند.

راسل می‌گوید:

انتظار منجیّ و اعتقاد به ظهور نجات‌بخش در آخرالزّمان، اختصاص به ادیان آسمانی ندارد؛ بلکه مکاتب غیر دینی و مادّی نیز در انتظار ظهور منجیّ برای جامعه بشریّت و

گسترش‌دهندة عدل و داد به سر می‌برند.

52. آیا در کتاب مقدّس یهود سخن از انتظار فرج به میان آمده است؟

شور و التهاب انتظار موعود آخرالزّمان در تاریخ پرفراز و نشیب یهودیّت موج می‌زند. در «عهد قدیم» از «کتاب مقدّس»، «سفر مزامیر» داوود(ع) «مزمور 37» می‌خوانیم:

به جهت وجود اشرار و ظالمان مأیوس مشو؛ زیرا نسل ظالمان از روی زمین برچیده خواهد شد و منتظران عدل الهی، وارثان زمین خواهند شد و کسانی که مورد لعن الهی واقع گردند، بینشان تفرقه خواهد افتاد و انسان‌های صالح کسانی هستند که وارثان زمین شده و تا پایان تاریخ در زمین زندگی خواهند کرد.2

تب و تاب انتظار، دخالت اعجازآمیز خداوند در دوران سیطرة والیان رومی بر «فلسطین» به اوج خود رسید و به همین علّت، هنگامی که یحیای تعمید دهنده ندا داد:

توبه کنید، زیرا ملکوت آسمان نزدیک است.3

توده‌های مردم پیام او را با جان و دل شنیدند. کلمات هیجان‌آور او دل‌های شنوندگان را تکان می‌داد و الهام‌بخش گروه‌های ستمدیده و بینوایی بود که همواره آتش شوق انتظار برای قیام «مسح شدة خدا» در قلوبشان زبانه می‌کشید.

53. مقصود از انتظار مسیحا چیست؟

یهودیان در سراسر تاریخ محنت‌بار خود، هرگونه خواری و شکنجه را به این امید برخود هموار کرده‌اند که روزی «مسیحا» بیاید و آنان را از گرداب ذلّت و درد و رنج رهانده، فرمانروای جهان گرداند. هم اکنون، صهیونیست‌های اشغالگر «فلسطین»، علاوه بر دعاهای مسیحایی مرسوم در پایان مراسم سالگرد بنیان‌گذاری رژیم اسرائیل غاصب (پنجم ماه ایّار عبری) پس از دمیدن در شیپور عبادت، این‌گونه دعا می‌کنند:

ارادة خداوند خدای ما چنین باد که به لطف او شاهد سپیده‌دم آزادی باشیم و نفخ صور مسیحا گوش ما را نوازش دهد.4

بسیار طبیعی است که قوم بنی‌اسرائیل، با گذشتة تیره و تار خود در انتظار آیندة بهتری باشد. به همین علّت که حضرت موسی(ع) به عنوان یک منجیّ از میان ایشان برخاست و آنان در پذیرفتن او درنگ نکردند. این آرمان در دوران ابتلا پاگرفت و هرگز از ایشان جدا نشد و تنها با انتخاب داوود(ع) به پادشاهی بود که آرزوی قوم، برای قیام یک منجیّ کاملاً برآورده شد. داوود(ع) نمونة یک پادشاه یهودی و الگوی جاودانی شخص مسیحا شد و در واقع، برخی از انبیاء و حکیمان هم او را مسیحا می‌دانستند.5

عصر داوود و سلیمان(ع) را می‌توان دوران شکوفا شدن آرمان مسیحایی در اذهان قوم یهود دانست. امید مسیحایی با دو نیم شدن حکومت بنی‌اسرائیل پس از حضرت سلیمان، جدّی‌تر شد.

انبیاء نه تنها آتش شوق را در دل‌ها روشن نگه می‌داشتند، به توسعه دادن مفهوم مسیحا و دوران مسیحایی نیز می‌پرداختند. آنان معتقد بودند شخص مسیحا که خدا به وسیلة او جهان را مبارک خواهد ساخت، در اذهان بیشتر انبیاء حاضر بوده است.

اندیشة مسیحایی در پیش‌گویی‌های اشعیا به طور وضوح آمده و مسیحای آرامش‌آفرین و تسلّی‌بخش قوم یهود در یکی از پیش‌گویی‌های او تصویر شده است. او حکومت آرمانی عادلانه‌ای را پی می‌افکند که در آن زمان:

جهان از معرفت خداوند پر خواهد شد؛ مثل آب‌هایی که دریا را می‌پوشاند و آن، پس از گسترش دین بنی‌اسرائیل در سراسر گیتی است که همچون پرچم قوم‌ها برپا خواهد شد و امّت‌ها آن را خواهند طلبید.6

و نیز می‌خوانیم:

و در ایّام آخر، واقع خواهد شد که کوه خانة خداوند بر قلّة کوه‌ها ثابت خواهد شد و فوق تلّ‌ها برافراشته خواهد گردید و جمیع امّت‌ها به سوی آن روان خواهند شد...7

برخی از پیش‌گویی‌های صفنیا، حتّی از پیش‌گویی‌های اشعیا جهان‌شمول‌ترند. از دید او عصر مسیحایی، زمان اصلاح کلّی جهان است؛ زیرا در آن زمان، زبان پاک به امّت‌ها خواهد داد تا جمیع ایشان اسم یَهْوَه را بخوانند و به یک دل، او را عبادت کنند. تصوّر «تلمود» دربارة شخص مسیحا به قرار زیر است:

یک انسان که نهالی از خاندان سلطنتی داوود است و قداست او تنها به سبب موهبت‌های طبیعی وی خواهد بود. امّت‌های مشرک به دست او نابود خواهند گشت و بنی‌اسرائیل قوّت خواهد گرفت.8

54. مقصود از روایات مطلق در باب انتظار فرج چیست؟

در برخی از روایاتی که از طریق شیعه و اهل سنّت رسیده، به صورت مطلق به انتظار فرج اشاره شده است؛ بدون آنکه مقیّد به فرج حضرت مهدی(عج) باشند. در حدیثی از رسول خدا(ص) می‌خوانیم:

«أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ؛9

برترین عبادت، انتظار فرج است.»

و نیز از آن حضرت می‌خوانیم:

«انْتِظَارُ الْفَرْجِ عِبَادَة؛10

انتظار فرج عبادت است.»

و همچنین در روایت دیگری از آن حضرت می‌خوانیم:

«أَفْضَلُ أَعْمَالِ أُمَّتِی انْتِظَارُ الْفَرَجِ مِنَ اللهِ عَزَّ وَ جَلّ؛

افضل اعمال امّت من، انتظار فرج خداوند عزّوجلّ است.»

شیخ صدوق به سندش از امام رضا(ع) نقل می‌کند که فرمودند:

«مَا أَحْسَنَ الصَّبْرَ وَ انْتِظَارَ الْفَرَجِ أَ مَا سَمِعْتَ قَوْلَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ ارْتَقِبُوا إِنِّی مَعَکُمْ رَقِیبٌ فَانْتَظِرُوا إِنِّی مَعَکُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِینَ فَعَلَیْکُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّهُ إِنَّمَا یَجِیءُ الْفَرَجُ عَلَی الْیَأْسِ فَقَدْ کَانَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ أَصْبَرَ مِنْکُمْ؛11

چقدر نیکوست صبر و انتظار فرج! آیا نشنیده‌ای گفتار خداوند عزّوجلّ را که فرمودند: «شما انتظار بکشید، من هم در انتظارم.» و «پس شما منتظر باشید، من هم با شما انتظار می‌کشم.» پس بر شما باد به صبر؛ زیرا فرج بعد از یأس و ناامیدی است. به راستی کسانی که قبل از شما زندگی می‌کردند، از شما صبورتر بودند.»

مرحوم مجلسی از امام صادق(ع) نقل می‌کند که فرمودند:

«مِنْ دِینِ الْأَئِمَّةِ الْوَرَعُ وَ الْعِفَّةُ وَ الصَّلَاحُ... وَ انْتِظَارُ الْفَرَجِ بِالصَّبْر؛12

از دین ائمّه پرهیزکاری، عفّت، رستگاری... و انتظار فرج به صبر است.»

ترمذی نیز به سندش از رسول خدا(ص) نقل کرده است که فرمودند:

«... أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ؛13

... و برترین عبادت انتظار فرج است.»

در ظاهر، مراد از انتظار فرج همان انتظار فرج حضرت مهدی(عج) است که در این روایات متعلّق آن، یعنی حضرت مهدی(عج) به جهت وضوح، بیان نشده‌اند؛ چون در احادیثی از فریقین، آن حضرت به عنوان نجات‌دهندة مردم از ظلم و بی‌عدالتی معرّفی شده‌اند.

شیخ صدوق(ره) به سندش از امام صادق(ع) نقل می‌کند که فرمودند:

«طُوبَی لِشِیعَةِ قَائِمِنَا الْمُنْتَظِرِینَ لِظُهُورِهِ فِی غَیْبَتِه؛14

خوشا به حال شیعیان قائم ما، کسانی که منتظر ظهور او در عصر غیبت اویند!»

این معنا برای روایات مطلق، با نظر اهل سنّت نیز موافقت دارد؛ زیرا آنان گرچه عموماً به ولادت مهدی موعود(عج) اعتقادی ندارند، ولی او را منجیّ بشریت از ظلم و بی‌عدالتی می‌دانند که باید مستضعفان انتظار او را بکشند.

همچنین از جمله قرائنی که می‌تواند مصداق احادیث مطلق را مشخّص کرده و بر حضرت مهدی(عج) و قیام او تطبیق داد، مسئلة لزوم تناسب بین حکم و موضوع است؛ زیرا انتظار فرجی که تا این حدّ مهم برشمرده و تا این حدّ مورد تأکید واقع شده، به طور حتم همان انتظار روز موعود است؛ از آن جهت که در آن روز، وعدة الهی به نصرت مظلومان در سرتاسر عالم تحقّق می‌یابد و حکومت عدل توحیدی در روی کرة زمین گسترش خواهد یافت. انتظار با این آثار و برکاتی که دارد، تنها در انتظار چنین فرجی قابل پیاده شدن است و نیز چنین انتظاری است که می‌تواند از اساس دین شمرده شود؛ نه انتظار رفع هر گرفتاری، ولو جزئی و با هر سبب باشد.

55. چه امتیازی در انتظار منجیّ موجود است؟

اهل سنّت گرچه اصل انتظار فرج مهدی(عج) را قبول دارند، ولی اعتقاد به ولادت او ندارند؛ ولی شیعة امامیّه و برخی دیگر از مذاهب اسلامی و غیر اسلامی، به انتظار ظهور شخصی به عنوان منجیّ نشسته‌اند که او موجود و ناظر اعمال و رفتار و گرفتاری‌های مسلمانان است. این نوع انتظار به طور قطع و حتم، اثرات بیشتری در زنده نگهداشتن جامعه و ایجاد روح و امید بیشتر دارد؛ زیرا کسی که معتقد به اصل فرج است، بدون آنکه نجات‌دهنده را در قید حیات و در کنار خود ببیند و او را احساس کند و ناظر اعمال خود بداند، چندان تأثیری در وجود او ندارد؛ بر خلاف کسی که معتقد است او زنده بوده و بر تمام احوالش ناظر است و هنگام گرفتاری‌های شدید به فریاد او خواهد رسید. به طور حتم اعتقاد به چنین منجیّ و انتظار چنین شخصی، تأثیر بسزایی در روحیة انسان منتظر دارد؛ تأثیری که قابل مقایسه با تأثیر نوع اوّل نیست.

بنابراین شیعه به جهت اعتقاد به این چنین انتظاری، همیشه در طول تاریخ خود زنده بوده و هیچگاه با این همه فشارها که بر او وارد شده، امید خود را از دست نداده است. شیعه همیشه خویش را در کنار منجیّ و مصلح خود احساس می‌کند و این نوع احساس، آثار تربیتی و ایمانی بیشتری دارد.

56. آیا تأخیر در فرج، موجب قساوت قلب می‌شود؟

به هر مؤمنی، بلکه بر هر انسانی فرض است که هیچگاه از تأخیر فرج و ظهور منجیّ ناامید نباشد؛ بلکه باید به ریسمان صبر چنگ زده تا به سر منزل مقصود رهنمون شود و این تنها از راه ایمان قلبی به خداوند متعال و اینکه او خلف وعده نمی‌کند، میسّر است و این، با سیر و بررسی سرگذشت امّت‌های پیشین که چگونه بعد از هر عسر و گرفتاری شدید، خداوند آخرالأمر برای آنها یسر و فرجی حاصل نمود، به دست می‌آید. همچنین انسان با مراجعه به فطرت و میل درونی خود که چگونه به ظهور منجی بشریت متمایل است، می‌تواند خود را از یأس و ناامیدی رهانیده و به ظهور منجی امیداوار باشد.

در ذیل آیة شریفة:

«وَ لا یَکُونُوا کَالَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَیْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُم»15

از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمودند:

«تأویلُ هذهِ الآیةِ جاءَ فی أهلِ زَمانِ الغَیبةِ وَ أًیّامُها دونَ غیرِهِم مِن أَهلِ الأَزمَنَة وَ إنَّ اللهَ تَعَالی نَهی الشّیعةَ عَن الشَّکِ فی حُجَةِ اللهِ تَعالی، أَو أن یَظُنُّوا أَنَّ اللهَ تعالی یُخلَی أَرضَهُ مِنها طَرفَةَ عَینٍ؛16

تأویل این آیه برای مردم عصر غیبت و روزهای زمان غیبت غیر از روزهای اهل زمان‌های دیگر است. خداوند متعال شیعیان را از شک در حجّت خود نهی کرده و نیز نهی کرده است از اینکه گمان کنند خداوند زمین را یک چشم بر هم زدن از حجّت خالی می‌گرداند.»

57. آیا انتظار طولانی فرج، خسته‌کننده و ملالت‌آور است؟

انتظار اگر از قسم مثبت باشد که همراه با آمادگی کامل منتظر برای ظهور حضرت مهدی(عج) است، ملالت‌آور نیست؛ بلکه دائماً در انسان روحیة امید را شعله‌ور کرده و او را سرحال و سر زنده نگه می‌دارد. شخص منتظر دائماً در فکر آمدن محبوب خود است و این بهترین حالتی است که به او دست می‌دهد، او دائماً به عشق رسیدن محبوب خود، شب را به روز و روز را به شب می‌رساند.

از طرفی دیگر، از آنجا که انتظار منجیّ حقیقی، یعنی امام زمان(عج) در حقیقت، یک نوع توسّل و ارتباط باطن با او نیز هست. بنابراین با این ارتباط هر لحظه فیوضاتی از ناحیة آن حضرت به انسان می‌رسد که او را از خستگی و ملالت بیرون می‌آورد.

بر انتظار موعود حقیقی، آثار و برکاتی بسیار مترتّب است که در جای خود، به آن اشاره می‌کنیم.

58. چه آثاری بر انتظار منجیّ مترتّب است؟

ضرورت و اهمّیت انتظار را می‌توان از زوایای مختلف، مورد بررسی قرار داد:

1. انتظار، دورة آماده‌سازی و زمینه‌سازی برای یک نهضت به شمار می‌آید و هر انقلاب و حرکتی که این دوره را پشت سر نگذاشته باشد، ناقص و بی‌ثمر است؛

2. در اهمّیت انتظار، همین بس که دشمنان، آن را مانع تسلّط خود بر مسلمانان بر شمرده‌اند. میشل فوکر و مکر بریر در بحث مبارزه با تفکّر مهدی‌باوری، ابتدا قیام امام حسین(ع) و بعد انتظار امام زمان(عج) را دو عامل پایداری شیعه معرفی می‌کنند. در «کنفرانس تل‌آویو» نیز افرادی مثل برنارد لوییس، مایکل ام جی، جنشر، برونبرگ و مارتین کرامر بر این نکته تکیة فراوان داشتند. آنان در توصیف شیعه گفته‌اند:

شیعیان به نام امام حسین قیام می‌کنند و به اسم امام زمان قیامشان را حفظ می‌نمایند.17

ماربین، محقّق آلمانی می‌گوید:

از جمله مسائل اجتماعی بسیار مهمّی که موجب امیدواری و رستگاری شیعه است، اعتقاد به وجود حجّت عصر و انتظار ظهور او می‌باشد.18

پتروشفسکی، تاریخ‌دان و ایران‌شناس علوم «شوروی» سابق در این زمینه، می‌نویسد:

چشم به راه مهدی بودن در عقاید عمومی مردمی که نهضت‌های قرن سیزدهم را در ایران برپا داشتند، مقام بلندی را داشته است.19

3. دوران انتظار، دوران هجوم فتنه‌ها و مشکلات و گرفتاری‌ها است و آنچه می‌تواند آرامش قلبی و قدرت روحی به شیعة منتظر بدهد، یاد منجیّ حیّ و حاضر است؛

4. پیراستن از خصایص ناپسند و آراستن خود به اخلاق نیکو، از فواید دیگر انتظار است. امام صادق(ع) فرمودند:

«مَنْ سُرَّ أَنْ یَکُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْیَنْتَظِرْ وَ لْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَ مَحَاسِنِ الْأَخْلَاق؛20

... هر کس دوست دارد که از یاران حضرت قائم(عج) گردد، باید که منتظر باشد و در عین حال، به پرهیزکاری و اخلاق نیکو مشغول گردد.»

5. از نتایج انتظار، تلاش فکری مؤمن منتظر و نتیجة بصیرت و آگاهی اوست. فتنه‌ها علاوه بر آنکه غفلت می‌آورد، شبهه و تردید و تزلزل را نیز در افکار جامعه ایجاد می‌کند و این منتظر واقعی است که چون به هوشیاری فکری رسیده، بیدار است و به شبهات پاسخ می‌گوید.

امام صادق(ع) فرمودند:

«طُوبَی لِمَنْ تَمَسَّکَ بِأَمْرِنَا فِی غَیْبَةِ قَائِمِنَا فَلَمْ یَزِغْ قَلْبُهُ بَعْدَ الْهِدَایَة؛21

خوشا به حال کسی که در زمان غیبت قائم ما، به فرمان ما تمسّک جوید! که در نتیجه، قلب او هرگز به طرف باطل متمایل نخواهد شد.»؛

6. انتظار از آنجا که انسان را به عمل وا می‌دارد و در جامعه‌ای که حالت انتظار منجیّ الهی حاکم است، تحرّک و تلاش حکم فرماست و بشر را به زمینه‌سازی و اصلاح فردی و اجتماعی وا می‌دارد، عاملی ارزشمند برای حفظ و بقای شریعت است؛

7. انتظار از آن جهت که محرّک عمل است، زمینه‌ساز ظهور منجیّ عالم بشریّت خواهد بود.

پی‌نوشت‌ها: