آنچه در ادامه می‌خوانید، گزیده‌ای از خاطرات خواندنی آیت‌الله محیی‌الدّین حائری شیرازی(ره) است که از پایگاه اینترنتی نشر آثار و اندیشه‌های ایشان گزینش شده است.
هرگاه خلافی مرتکب می‌شدم، مادرم نمی‌گذاشت در خانه کار کنم
خدا رحمت کند مادرم را! یکی از راه‌های تربیت وی این بود که هرگاه از ما خلافی می‌دید، دیگر کار به ما نمی‌داد؛ یعنی ظرف‌شستن و دوخت و دوز و مانند آنها را از ما سلب می‌کرد و از این طریق، کار را پیش ما ارزشمند می‌ساخت. امروزه بسیاری از ما دقیقاً کار را برعکس می‌کنند؛ یعنی وقتی بچّه خلافی کرد، او را به کار وامی‌دارند یا اگر اذیّت کرد، کار او را دو برابر می‌کنند؛ در نتیجه، چنین بچّه‌ای کار را تنبیه تلقّی می‌کند؛ در حالی‌که ما بیکاری را به عنوان تنبيه تلقّی می‌کردیم.
روزی سه نوبت به کتابخانه می‌رفتم
در دوران دبیرستان، من گاهی کتاب درسی نداشتم؛ امّا مناعت‌طبع مانع می‌شد که حتّی به برادرم بگویم. مناعت شازدگی مادرم کار دستم می‌داد. حاضر بودم بی‌کتابی را تحمّل کنم، امّا حتّی از برادرم هم تقاضای کتاب نکنم. البتّه سخت بود.
من در زنگ تفریح مدرسه، کتاب‌های درسی را از دوستانم می‌گرفتم و می‌خواندم و گاهی هم نمرة خوبی می‌گرفتم؛ چون با دقّت می‌خواندم و همین موضوع باعث شد که بعدها هم همه‌چیز را با دقّت بخوانم و متّکی به حافظه باشم؛ نه كتاب. درس‌های سر کلاس را هم با دقّت گوش می‌دادم و به خاطر می‌سپردم. وقتی هم که طلبه بودم، باز هم کتاب نمی‌خریدم و نگه نمی‌داشتم. الآن هم در حقیقت کتابی ندارم. شما می‌دانید که تنها ثروتی که از روحانیون باقی می‌ماند، کتاب است؛ امّا من حتّی یک جلد کتاب هم ندارم. در دوران طلبگی در «قم»، مرتّب به کتابخانة «مسجد اعظم» می‌رفتم. اوّلین مشتری آنها و آخرین نفری که از آنجا بیرون می‌رفت، من بودم. روزی سه نوبت به کتابخانه می‌رفتم و مطالعه می‌کردم. چون کتاب نداشتم، حافظه‌ام قوی شد و توانستم خیلی از مطالب و چیزهای دیگر را به خاطر بسپارم؛ تا جایی که توانستم بالای شصت سالگی قصاید سیّد اسماعیل حمیری و قصاید اوّل و دوم «معلّقات سبع» را حفظ کنم؛ از اوّل به آخر و بالعکس بخوانم.
آنها که از کتاب‌ها نُت برمی‌دارند، مطلب توی ذهنشان نمی‌ماند. آنها به یادداشت‌هایشان اعتماد می‌کنند و چیزی به ذهنشان نمی‌سپارند. تصوّرشان این است که هر وقت بخواهند، فیش‌ها و یادداشت‌ها هست. با این شیوه، مطلب در ذهن ذخیره نمی‌شود.
یک خاطره برایتان بگویم: در زمان طلبگی، استاد من آیت‌الله موّحد بود. آقای موّحد در ضمن، استاد آيت‌الله‌العظمی مکارم‌شیرازی هم بود. ایشان در بین درس‌هایی که به من می‌داد، گاهی مرا صدا می‌زد که همراهش بیرون بروم. در حین راه، شروع می‌کرد به درس و بحث فلسفی. بعد می‌گفت: این مطالبی را که گفتم، یک بار بنویس و بعد آنها را پاره کن و دور بینداز. شیوة آقای موّحد مثل شیوة طارق‌بن‌زیاد بود که در جنگ با اسپانیایی‌ها در «جبل‌الطّارق»، پس از پیاده شدن از کشتی، قایق‌ها را از بین برد تا سربازانش راه برگشت نداشته باشند و گفت: دشمن مقابل ما و دریا پشت سر ما قرار دارد. آنها هم رفتند و پیروز شدند. من در کلاس ششم دبیرستان، با اینکه در رشتة ریاضی بودم، کتاب ترسیمی رقوم و جبر و فیزیک نداشتم و از کتاب‌های همکلاسی‌هایم استفاده می‌کردم و مطالب را به ذهنم می‌سپردم.
ما در زندان، نکات تازه‌ای از آیات و روایات می‌فهمیدیم
سال ۱۳۴۵ بود و من سی ساله بودم و جوان. دورة بازجویی در «ساواک» را تجربه می‌کردم. شب و روز، آزادی و خلاصی خود و همة بندگان صالح او را از خداوند درخواست می‌کردم و خبری نمی‌شد. از شدّت ناراحتی‌ها، دست‌هایم دانه زد. یک روز صبح آیه‌ای به نظرم آمد که بارها به آن استناد کرده بودم و دلیل توحید و وحدانیت خداوند بود:
«لَوْ كانَ فيهِما آلِهَةٌ إِلاَّ اللهُ لَفَسَدَتا...»1
امّا این‌بار از این آیه، معنای جدیدی دریافت کردم که در غیرحال مبارزه و منازعه حاصل نمی‌شد. همیشه از عدم فساد جهان، به عدم تعدّد آلهه می‌رسیدم؛ امّا این‌دفعه از وجود فساد، به وجود آلهه، امّا نه در همة عالم، که در خودم پی‌بردم. از خودم پرسیدم: آيا من هم جزء «فيهما» هستم؟ آیا حال و وضع خوبی دارم یا وضع بدی دارم؟ به خودم جواب دادم: اگر وضع خوبی داشتم، چرا این‌همه دعا می‌کنم که خلاص شوم؟ خوب است به دنبال «آلهة الّا الله» می‌گشتم.، دیدم خودم هستم که می‌خواهم الوهیت کنم و برای خودم تصمیم بگیرم. الله برای تربیت من، ماندن در زندان را لازم می‌داند و «آلهة الّا الله» که خودم باشم، برای راحت شدن، خلاص خود را می‌طلبم. با خودم گفتم: یکی از این دو باید کوتاه بیایند: یا الله یا «آلهة الّا الله». به خود گفتم با چه چیزت می‌خواهی خدا به نفع تو کنار برود؟ با علمت؟ با اطّلاعاتت؟ یا با خیرخواهی‌ات نسبت به خودت؟ دیدم در همة این قسمت‌ها حق با خداست. پس با خداوند عهد کردم که آزادی خودم را نخواهم و راضی به رضای او باشم. در این حال بود که در جهنّم ساواک، برایم یک حوزة بهشتی حاصل شد. در جهنّم ساواک، فرشی بهشتی برایم پهن شد و راحت شدم.
تف به این نانی که ما می‌خوریم!
خدا ما را از یک‌سو حساب شده تحت فشار قرار می‌داد و از سویی، دست ما را می‌گرفت تا از درون پوج نشویم. یک‌بار که مرا به شکنجه‌گاه بردند، دست‌هایم را از پشت بستند و... کیسه‌ای از شن را هم به آن آویختند و مرا روی یک‌پا نگه داشتند و شکمم را نیشگون گرفتند. من در این حال گفتم: خدایا! تو می‌بینی. وقتی مأمور شکنجه آقای رضوانی که با عدّه‌ای من را تماشا می‌کرد، این جمله را شنید، پرسید: چه گفتی؟ من آن جمله را تکرار کردم. او همراهانش را از شکنجه‌گاه بیرون کرد و شلّاقی را که در دست داشت، به گوشه‌ای پرت کرد و خود را روی مبلی که در آن جا بود انداخت و با سرافکندگی گفت: تف بر این نانی که ما می‌خوریم! سپس دستبند را باز کرد و از من عذر خواست. از آن به بعد، از مریدان من شد و هرگاه دستگیر یا زندانی می‌شدم، به من توجّه داشت.
منبع: دوماهنامة خلق، شمارة 62 و 63، صص 103 و 104.
کفر ناامیدی
آیت‌الله جوادی آملی:
یأس نه‌تنها بد است، بلکه معصیت است؛ نه‌تنها معصیت است، بلکه کفر است.
معنای کفر بودن یأس این است که دیگر کار از هیچ‌جا ساخته نیست. یأس از رحمت خدا به منزلة دروغ گفتن یا سرقت، معصیت بزرگ عادّی نیست؛ یأس از رحمت خدا، کفر است؛ یعنی دیگر کسی نیست که بتواند کاری کند.
در حالی‌که همیشه کسی هست که می‌تواند؛ هرچند گاهی دیر و زود، گاهی آسان و گاهی دشوار.
این مطلب دیگری است. یأس این است که انسان بگوید دیگر کسی نیست... خطر یأس در جای خاصّی است.
گاهی انسان از خود یأس دارد و می‌گوید کاری از من ساخته نیست؛ اینها کفر نیست؛ امّا یأس از رحمت خدا، یعنی دیگر کسی نیست که مشکل ما را حل کند. این کفر است.
منبع: «بررسی سیرة اخلاقی - تربیتی امام موسی صدر»، مهدی عامی دانشور، صص 47 و 48.